Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ταξίδι... από τα Κύθηρα
EUROKINISSI
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ταξίδι... από τα Κύθηρα

  • A-
  • A+

Μία σε βάθος ματιά της ελληνικής μετανάστευσης σε σημαντικά κέντρα της ελληνικής διασποράς, όπως είναι η Αλεξάνδρεια, η Σμύρνη, η Κωνσταντινούπολη και η Ρουμανία από τον 18ο έως και τον 20ό αιώνα μας προσφέρουν οι μελέτες της ομότιμης καθηγήτριας Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κούλας Κασιμάτη για τη μετανάστευση των Κυθήριων στις αντίστοιχες περιοχές.

Με αφορμή την έκδοση του τελευταίου βιβλίου της «Κυθήριοι στη Ρουμανία (Βραΐλα) και την Κωνσταντινούπολη (18ος-20ός αιώνας)», που κυκλοφόρησε στο πλαίσιο της Εταιρείας Κυθηραϊκών Μελετών από τις εκδόσεις Gutenberg, συζητήσαμε μαζί της γι' αυτήν την ιστορική περιπλάνηση που εκτείνεται σε περίπου 1.500 σελίδες και τρία βιβλία.

Προηγήθηκαν οι τόμοι «ΗΑλεξάνδρεια των Κυθηρίων (18ος-20ος αιώνας)» (φετινή επανέκδοση) και «Σμύρνη: Τα μείζονα Κύθηρα-Οι Κυθήριοι στην Ιωνία (18ος-20ός αιώνας)».

Πώς ξεκίνησε το... ταξίδι; Οπως τα περισσότερα συναρπαστικά πράγματα εντελώς τυχαία, μας λέει. Οι Κυθήριοι πανεπιστημιακοί εξέδιδαν το περιοδικό «Νόστος» για θέματα που αφορούν το νησί και σε αυτό η κοινωνική επιστήμονας έγραφε για τη μετανάστευση.

Κάποια στιγμή αποφάσισε να ασχοληθεί με τους απόδημους προκειμένου να γράψει ένα άρθρο και τότε «εντελώς τυχαία βρέθηκα μπροστά σε ένα καταπληκτικό υλικό για τους Κυθήριους μετανάστες του 18ου και κυρίως του 19ου αιώνα στα κυριότερα παροικιακά κέντρα της οθωμανικής επικράτειας».

Στα βιβλία βρίσκουν απαντήσεις διάφορα ερωτήματα, όπως γιατί έφυγαν από τα Κύθηρα: «Η μετανάστευση για τους Κυθήριους τον 18ο έως τον 20ό αιώνα σ' αυτά τα κέντρα ήταν λύση ανάγκης προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που είχαν, ακόμη και επιβίωσης, καθώς υπήρξε πληθυσμιακή έξαρση εκείνη την περίοδο. Το 1862 τα Κύθηρα αριθμούσαν 14.500 άτομα. Σήμερα ο αριθμός δεν υπερβαίνει τις 3.500».

Εξηγείται ακόμη το γιατί πήγαν σε αυτές τις περιοχές ενώ με βάση το αρχειακό υλικό, τον τοπικό Τύπο της εποχής αλλά και επιτόπια έρευνα με άτομα που γνώριζαν από πρώτο χέρι τις συνθήκες ζωής στους τόπους εγκατάστασης των Κυθηρίων καταγράφεται το ιστορικό της μετανάστευσης, ο τρόπος ταξιδιού, οι συνθήκες εγκατάστασης και διαμονής στην ξενιτιά.

Θέματα τα οποία αγγίζει η συζήτησή μας

«Κατ' αρχήν πήγαν πρώτα στη Σμύρνη τον 18ο αιώνα, καθώς είχε γίνει ένα πολυπολιτισμικό κέντρο και εκεί μπορούσαν να εργαστούν. Σε αυτό βοήθησε ότι στη Σμύρνη υπήρχε μια κυθηραϊκή ναυτιλιακή εταιρεία του "Βίκτωρα" που δρομολογούσε πλοία για τα Κύθηρα και βάσει των εκλογικών καταλόγων του 1880 βρήκα 517 Κυθήριους της Σμύρνης που έρχονταν να ψηφίσουν στο νησί ώστε, όπως λεγόταν τότε, ο βουλευτής Κυθήρων ψηφιζόταν από τους Σμυρνιούς, καθώς ο επιχειρηματίας τούς μετέφερε δωρεάν και τους υποχρέωνε να ψηφίσουν τον υποψήφιο της αρεσκείας του.

»Αργότερα, στις αρχές του 19ου αιώνα, η Αλεξάνδρεια στην Αίγυπτο είχε αρχίσει να γίνεται ελκυστικός προορισμός για λόγους πολιτικούς, καθώς ο Μοχάμετ Αλι που ήθελε ως διοικητής να γίνει η Αίγυπτος ευρωπαϊκή αναβίωσε τον θεσμό των διομολογήσεων, χάρη στον οποίο οι εγκατεστημένοι ξένοι υπήκοοι απολάμβαναν προνόμια και ειδικές ελευθερίες, δεν πλήρωναν δασμούς, έχαιραν ιδιαίτερης δικαστικής μεταχείρισης κ.ά. Βοηθούντος και του εμφυλίου πολέμου στην Αμερική, που έστρεψε το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων που ήθελαν βαμβάκι στην Αίγυπτο, υπήρξε μια τεράστια άνοδος των Ελλήνων που ασχολήθηκαν με την παραγωγή βαμβακιού όπου και έφτιαξαν μεγάλες περιουσίες ο Μπενάκης, ο Αβέρωφ κ.ά.

»Οι περισσότεροι συγκεντρώθηκαν στην Αλεξάνδρεια όπου έχτισαν σπίτια - παλάτια. Ετσι και οι Κυθήριοι έβρισκαν διεξόδους μαζί με τα υπόλοιπα μεταναστευτικά ρεύματα από την Ελλάδα, καθώς τότε στο νησί δεν εξασφαλιζόταν εύκολα η επιβίωση. Στην ίδια λογική εντάσσονται και οι Ελληνες που πήγαν στη Ρουμανία μετά το 1851-2, όταν ήταν ελεύθερη η ναυσιπλοΐα στον Δούναβη προσελκύοντας πολλούς Επτανήσιους και την ίδια περίοδο οι μεταρρυθμίσεις του σουλτάνου απέβλεπαν ώστε η Τουρκία και η Κωνσταντινούπολη να έχουν την όψη ευρωπαϊκής χώρας και πόλης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γίνει πόλος έλξης Ελλήνων και Κυθήριων μεταναστών».

Στις σελίδες των βιβλίων δεν ζωντανεύουν απλώς οι περιοχές που έζησαν οι Κυθήριοι και η καθημερινότητά τους, αλλά γίνεται μια συγκριτική θεώρηση της εξέλιξης των μεταναστευτικών ρευμάτων, καθώς οι λόγοι που τους έβγαλαν σε αυτόν τον δρόμο ήταν καθαρά οικονομικοί με αποτέλεσμα αρχικά να πηγαίνουν όπου υπήρχε δυνατότητα να βρουν απασχόληση.

Ετσι οι πρώτες γενιές είχαν χαμηλά εκπαιδευτικά προσόντα και ασχολήθηκαν ως εργάτες γης και -στη συνέχεια- αποκτώντας δυνατότητες ασχολήθηκαν με το εμπόριο και εργαζόμενοι αποκτούν χρήματα, ενώ στις επόμενες γενιές η παρουσία τους γίνεται αισθητή στον χώρο των γραμμάτων, των επιστημών και των τεχνών.

Ακόμη ενώ για τη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια και μέχρι το 1880 υπήρχαν ανταποκρίσεις και οργανωμένη πληροφόρηση, καθώς στο πλαίσιο της Ιονίου Πολιτείας και υπό την κηδεμονία των Εγγλέζων υπήρχε αρχειακό υλικό -η ερευνήτρια βρήκε ότι είχαν εκδοθεί περί τα 2.000 διαβατήρια μεταξύ 1814-1864, ωστόσο για τη συνέχεια δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία.

Σε αντιδιαστολή με αυτό το πλούσιο υλικό των Κυθηρίων που ταξίδεψαν κυρίως προς τη Σμύρνη την ίδια περίοδο εκδόθηκαν καμια 60αριά διαβατήρια για τη Βραΐλα και περίπου 90 για την Κωνσταντινούπολη, ωστόσο σύμφωνα με την ερευνήτρια «αυτοί οι τέσσερις προορισμοί αποτέλεσαν τις κυριότερες αποδημίες».

Οσο για τους προορισμούς που καλύπτει το τελευταίο βιβλίο;

«Προέκυψε ότι δεν είχαν τις μεγάλες δυνατότητες για οικονομικό πλουτισμό, καθώς στη Ρουμανία οι Κυθήριοι δεν ακολούθησαν μαζικές φυγές, αλλά πήγαν κυρίως τον 18ο αιώνα για να φοιτήσουν στην Ακαδημία Βουκουρεστίου και, αργότερα, όσοι πήγαν ασχολήθηκαν με τη ναυτιλία και τις παραπλήσιες δουλειές ως πράκτορες, αποθηκάριοι κ.λπ. Και μπορεί να μη συνέστησαν κυθηραϊκές αδελφότητες, ωστόσο έχουμε σε τρεις πόλεις της Ρουμανίας εικόνες της Παναγιάς της Μυρτιδιώτισσας που είναι προστάτιδα των Κυθήρων και συμπεραίνουμε ότι υπήρχαν σημαντικές εστίες Κυθηρίων. Επίσης, αν και δεν είχαμε στη Ρουμανία την άνθηση και τα ελληνικά σχολεία που υπήρχαν στη Σμύρνη, στην Αίγυπτο και στην Κωνσταντινούπολη ωστόσο έβγαιναν ελληνικές εφημερίδες. Αποκαλυπτικό είναι επίσης το υλικό αλληλογραφίας μεταξύ του 1882 μέχρι το 1930 που μας δίνει την καθημερινότητά τους, καθώς και το πόσο μεγάλη αγάπη είχαν στην πατρίδα καθώς όχι μόνο τα σημαντικά ελληνικά γεγονότα καλύπτονταν από τον καθημερινό Ελληνικό Τύπο της εποχής αλλά ζητούσαν και εφημερίδες από την Ελλάδα για να ενημερωθούν για τα μεγάλα θέματα, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τον Κωνσταντίνο, τον Βενιζέλο...».

Διαφορετική ήταν η κατάσταση στην Κωνσταντινούπολη: «Υπήρχαν δυο πλοία, Κυθήριοι εφοπλιστές που τα δρομολογούσαν κι έπαιρναν κόσμο με προορισμό την Πόλη και όλη την περιοχή της Προποντίδας, ενώ υπάρχουν και συγκλονιστικά ημερολόγια, ένα ναυάγιο στο οποίο πνίγηκαν 8 Κυθήριοι ναύτες.

Στην Πόλη έζησαν και μερικές εμβληματικές προσωπικότητες όπως ο στρατηγός Πάνος Κορωναίος, που ήταν ο πρώτος που αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων που ίδρυσε ο Καποδίστριας, συγκρούστηκε με τον Οθωνα, έλαβε μέρος στην Κρητική Επανάσταση και μετά την εκθρόνιση ήταν υπουργός Στρατιωτικών όντας Κυθήριος από την Πόλη...».

Κυθήριοι με ξεχωριστή προσωπικότητα

Αν και από μικρό νησί ωστόσο ανέδειξε και σπουδαίες μορφές: στην τριλογία της η συγγραφέας ασχολείται και με περίπου 40 κυθηραϊκές προσωπικότητες που αναδείχτηκαν σε σπουδαίους οικονομικούς και επιχειρηματικούς παράγοντες κυρίως κατά τον 19ο αιώνα σε Αλεξάνδρεια και Σμύρνη, ενώ κατά τον 20ό αιώνα πολλοί διακρίθηκαν στα γράμματα και τις τέχνες.

Και είναι χαρακτηριστικό ότι ειδικά οι μετανάστες της πρώτης γενιάς ήταν σχεδόν αναλφάβητοι, καθώς ζήτημα ήταν να είχαν πάει σε μερικές τάξεις του Δημοτικού ωστόσο ενδιαφέρθηκαν για την εκπαίδευση των νέων στο γενέθλιο τόπο προκειμένου να προκόψει, και είτε ίδρυσαν σχολεία στα Κύθηρα όπως έπραξε ο Ευστάθιος Δηλαβέρης, είτε ευεργέτησαν την πατρίδα με ποικίλους τρόπους.

◼ Χαρακτηριστικό παράδειγμα Κυθήριου μετανάστη ήταν ο Νικήτας Τζάννες που έφυγε από το νησί εντελώς αναλφάβητος και το επιχειρηματικό του δαιμόνιο του εξασφάλισε τη σημαντική περιουσία που απέκτησε, το μεγαλύτερο μέρος της οποίας το δαπάνησε για το καλό του νησιού και της χώρας. Πρόκειται για τον ιδρυτή, ανάμεσα σε άλλα, του Τζάνειου Νοσοκομείου στον Πειραιά για «να θεραπεύονται οι Κυθήριοι και οι φτωχοί Πειραιώτες» όπως έγραψε στη διαθήκη του.

◼ Μία ακόμη ξεχωριστή προσωπικότητα ήταν ο Μίνως Κυπριάδης που επίσης δεν είχε εκπαιδευτικά προσόντα καθώς είναι αμφίβολο αν πήγε για λίγο στο Δημοτικό.

Η ζωή του είναι σχεδόν μυθιστορηματική: 12 χρόνων πήγε στον Πειραιά, στα 14 έφτασε στο Σουδάν και ενώθηκε με καραβάνια που κυνηγούσαν στρουθοκαμήλους για να στέλνουν τα φτερά τους στην Αγγλία να στολίζουν τα σπίτια των ευγενών. Στα 16 χρόνια του έκανε δικό του καραβάνι με φελάχους και στα 18 του πήγε στην Αλεξάνδρεια και ασχολήθηκε με την καλλιέργεια και εμπορία βαμβακιού, κάνοντας πολλά χρήματα.

Ιδρυσε δική του Τράπεζα, διδάχτηκε Μαθηματικά, Γλώσσες, Οικονομικά και Γεωπονία. Ερχόμενος στην Ελλάδα ασχολήθηκε με τον συνοικισμό Κυπριάδου στα Πατήσια. Επιπλέον ανέπτυξε σπουδαίες πρωτοβουλίες: άνοιξε πηγάδια για την ύδρευση των Αθηναίων, έκανε με τον Κλωναρίδη το πρώτο ζυθοποιείο, κατασκεύασε μηχανισμό αυτόματης πλεύσης και οδήγησης πλοίων, προσπάθησε να ανελκύσει τα ναυάγια του τουρκοαιγυπτιακού στόλου που βυθίστηκαν στο λιμάνι της Πύλου κατά τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου. Ανάμεσα σε άλλα διετέλεσε αρθρογράφος, ενώ αλληλογραφούσε με τον τότε πρωθυπουργό της Μεγάλης Βρετανίας Γλάδστωνα για εθνικά θέματα.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναγέννηση μέσα από ένα ναυάγιο και πολλή αγάπη
Για τους περισσότερους το Καστελόριζο έχει συνδεθεί με την εισαγωγή στα... μνημόνια. Κι ακόμη πιο πρόσφατα με την επιθετική ρητορική της τουρκικής κυβέρνησης. Η ιστορία αυτού του τόπου όμως, που πέρασε από...
Αναγέννηση μέσα από ένα ναυάγιο και πολλή αγάπη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το κάλλος της σε φωτογραφίες
Το νησί κατακλύστηκε από διάσημους το περασμένο καλοκαίρι. Από αστέρες της μεγάλης οθόνης, μέχρι θρησκευτικοί ηγέτες και καλλιτέχνες ακτιβιστές θέλησαν να επισκεφτούν τη Λέσβο, για τους δικούς του λόγους ο...
Το κάλλος της σε φωτογραφίες
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η «παγόδα» του Πειραιά
Μοιάζει με μεγάλο καράβι, που έμεινε όμως... αταξίδευτο, καθώς λίγο μετά τα εγκαίνιά του, στα τέλη του 1967, ο επιβατικός σταθμός μεταφέρθηκε σε άλλο σημείο του λιμανιού του Πειραιά. Το 1976 φιλοξένησε τα...
Η «παγόδα» του Πειραιά
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Η Ευρώπη, τα σοκολατάκια, το Αουσβιτς
Κάθε έθνος χρειάζεται το επικό του παρελθόν. Ενα παρελθόν βγαλμένο τόσο από την ιστορία όσο και από τον μύθο. Μια κοινή αναφορά συγκρότησης, τέτοια ώστε να εξασφαλίζει όρους πυκνότητας στο δείγμα και όσο το...
Η Ευρώπη, τα σοκολατάκια, το Αουσβιτς
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Ζώσα λογοτεχνία
«Κλασικό είναι το βιβλίο που όλοι υμνούν αλλά κανείς δεν έχει διαβάσει» αποκρίνεται σε έναν από τους πλέον γνωστούς αφορισμούς του ο Μαρκ Τουέιν. Παράλληλα ακούμε αποκρίσεις τύπου: «Δεν γράφονται πια...
Ζώσα λογοτεχνία
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
Πολιτική, χρεοκοπία και Ακροδεξιά
«Η Ακροδεξιά χρειάζεται να αμφισβητηθεί με ευρείες, δημοφιλείς αντιρατσιστικές εκστρατείες» επισημαίνεται στη συζήτηση μας με τον Ιταλό ιστορικό Αντρέα Μαμόνε και τον Βρετανό δημοσιογράφο και συγγραφέα Ντάνιελ...
Πολιτική, χρεοκοπία και Ακροδεξιά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας