Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
1963: Τα οικόπεδα, η ΕΡΕ και οι φίλοι

Ηλίας Ηλιού και Αντώνης Μπριλλάκης έχοντας στο κέντρο τον ιστορικό πρόεδρο της ΕΔΑ Γιάννη Πασαλίδη

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

1963: Τα οικόπεδα, η ΕΡΕ και οι φίλοι

  • A-
  • A+

«Ποτέ, λοιπόν, η ζωή δεν ήταν καλύτερη / Παρά το εξηντατρία», έγραφε, κάπως ειρωνικά είναι η αλήθεια, ο Αγγλος ποιητής Φίλιπ Λάρκιν με αφορμή την κοινωνική, ηθική και πολιτισμική επανάσταση που σάρωνε τη χώρα του το annus mirabilis 1963.

Ο πόλεμος του Βιετνάμ μαίνεται. Πάνω 70.000 πορεύονται από το Ολντερμάστον στο Λονδίνο ενάντια στα πυρηνικά. Ο Κένεντι δολοφονείται. «Ich bin ein Berliner» είχε δηλώσει λίγους μήνες νωρίτερα, λίγο πριν το «I have a dream» του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. H Βαλεντίνα Τερεσκόβα ταξιδεύει στο Διάστημα και η Μπέτι Φρίνταν εκδίδει το Feminine Mystique.

Ισως είναι λίγοι αυτοί που θα διατείνονταν πως η ζωή στην Ελλάδα ποτέ δεν ήταν καλύτερη παρά το ’63, πολλοί όμως θα συμφωνούσαν ότι ήταν ακραία ενδιαφέρουσα.

Η εκλογική αναμέτρηση του Νοεμβρίου αναδεικνύει πρώτη δύναμη την Ενωση Κέντρου (Ε.Κ.) του Γεωργίου Παπανδρέου, μετά από έντεκα συναπτά έτη που η εξουσία βρισκόταν στα χέρια των κομμάτων της Δεξιάς, του Ελληνικού Συναγερμού (1952-1955) και εν συνεχεία, από τις εκλογές του Φεβρουαρίου 1956, της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ενωσης (ΕΡΕ) του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Ως προς αυτό, η ελληνική περίπτωση ήταν τυπική του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού κανόνα: κυβερνητική επικράτηση δεξιών - συντηρητικών κομμάτων, ενισχυμένη εκτελεστική εξουσία, συχνά με αυταρχικές ροπές και, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας και της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος, περιορισμένη κοινωνική και πολιτική αναταραχή, τουλάχιστον κατά τη δεκαετία του ’50.

Το πλαίσιο

Μια κατάσταση που τείνει να μεταβληθεί προς τα τέλη της δεύτερης μεταπολεμικής δεκαετίας. Το 1964, το βρετανικό Εργατικό Κόμμα του Χάρολντ Ουίλσον γίνεται κυβέρνηση. Το γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD) είναι από το 1961 πρώτο σε ψήφους κόμμα παρότι η διακυβέρνηση μέχρι το 1969 παραμένει στα χέρια της δεξιάς χριστιανοδημοκρατικής συμμαχίας (CDU/CSD), ενώ στις γαλλικές προεδρικές εκλογές του 1965 ο Φρανσουά Μιτεράν θα λάβει ένα αρκούντως υψηλό και πολλά υποσχόμενο ποσοστό απέναντι στον στρατηγό Ντε Γκολ.

Είναι η στιγμή που η ταχεία μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη θα διαρρήξει τους δεσμούς της με τη συντηρητική -συχνά αυταρχική- διακυβέρνηση, καθώς αιτήματα κοινωνικού εκσυγχρονισμού και δημοκρατικής εμβάθυνσης πολλαπλασιάζονται και αποκτούν σημαντική δυναμική.[1] 

Στην περίπτωση της Ελλάδας, η κυβερνητική εναλλαγή του 1963, σύντομη καθώς η ιουλιανή εκτροπή του 1965 θα τη ματαιώσει, είναι απόρροια μιας σημαντικής πολιτικής έντασης.

Μείζον ορόσημο αποσταθεροποίησης της συντηρητικής κυριαρχίας και απαρχής μιας εντατικής πολιτικοποίησης, ιδίως της νεολαίας της εποχής, είναι η δολοφονία, τον Μάιο του 1963, του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη. Τόσο η ΕΔΑ όσο και η Ενωση Κέντρου καταδεικνύουν ως ηθικό αυτουργό της επίθεσης τον ίδιο τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Η περίοδος μέχρι τις εκλογές του 1963 είναι η χρονική στιγμή πύκνωσης των αντιδεξιών εκδηλώσεων και εγκαθίδρυσης ενός άτυπου μετώπου των «δημοκρατικών κομμάτων» με στόχο τον ηθικό στιγματισμό των πρακτικών της Δεξιάς.

Τα δύο πολιτικά κόμματα έχουν συναντηθεί στη διαμόρφωση ενός ευρύτερου μετώπου ενάντια στην ΕΡΕ, κατηγορώντας την ότι δεν διαθέτει νομιμοποίηση να κυβερνά εξαιτίας των αποκαλύψεων για τις εκλογές του 1961, που έμειναν γνωστές με την προσωνυμία «βίας και νοθείας», λόγω άσκησης εκτεταμένης καταστολής προκειμένου να παρεμποδιστεί η απρόσκοπτη προεκλογική κινητοποίηση και η εκλογική δραστηριότητα.

Ο «ανένδοτος αγώνας» που κηρύσσει ο Γεώργιος Παπανδρέου, παρότι δεν αφίσταται του αντικομμουνισμού του, διασταυρώνεται με την αντιδεξιά ιδεολογία που μεθοδικά καλλιεργεί η ΕΔΑ ήδη από τη δεκαετία του ’50.

Από την επομένη της ανάδειξης της ΕΔΑ σε αξιωματική αντιπολίτευση, τον Μάιο του 1958, μεθοδεύεται από την κυβέρνηση Καραμανλή ο περαιτέρω περιορισμός της επιρροής της με τη συνεργασία του Στρατού και των υπηρεσιών ασφαλείας.

Κλιμακώνεται, έτσι, η εφαρμογή των εκτάκτων μέτρων, οι εκτοπίσεις και οι συλλήψεις, ενώ συστηματοποιούνται μηχανισμοί ελεγχόμενης ενημέρωσης και κρατικής προπαγάνδας με αντικομμουνιστικό περιεχόμενο.[2] 

Στη ρητορική της ΕΔΑ, από την άλλη πλευρά, η Δεξιά σταθερά περιγράφεται ως «παρακρατική», «τραμπουκική», «πραξικοπηματική». Οι κοινοβουλευτικές συζητήσεις της περιόδου είναι εξαιρετικά πολωμένες, φτάνοντας μέχρι και τη σωματική αντιπαράθεση, όπως τον Μάρτιο του 1963 κατά τη συζήτηση του νομοσχεδίου «περί μέτρων ασφαλείας», μεταξύ των βουλευτών της ΕΔΑ (Γρηγόρης Λαμπράκης, Αντώνης Μπριλλάκης) και βουλευτών της ΕΡΕ (Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Νικηταράς Βαρβιτσιώτης, Στ. Παπαδάκης).[3] 

Η κριτική

Οι κεντρικές πολιτικές επιλογές της ΕΡΕ θα βρουν σθεναρή πολεμική από την ΕΔΑ εντός και εκτός Κοινοβουλίου. Κατά τη διάρκεια της θητείας της άλλωστε, η κυβέρνηση Καραμανλή θα καταπιαστεί με θέματα «εθνικής» σημασίας που συνιστούν για την ΕΔΑ κομβικά αντιπολιτευτικά ζητήματα με ισχυρές ιδεολογικές προεκτάσεις.

Την υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου για τη δημιουργία ανεξάρτητου κυπριακού κράτους τον Φεβρουάριο του 1959, π.χ., τη θεωρεί «εθνική τραγωδία», καθώς για την ΕΔΑ συγκροτεί όχι ανεξάρτητο κράτος αλλά «πλάσμα κράτους».

Η στηλίτευση της κυβερνητικής πολιτικής στο Κυπριακό είναι καθ’ όλη αυτή την περίοδο οξεία, με την ΕΔΑ να κάνει λόγο για «συγκρότημα εθνικής μειοδοσίας» και «δουλοπρεπή» τακτική που καταλήγει στην εθνική προδοσία.

Ανάλογη είναι και η υποδοχή της Συμφωνίας Σύνδεσης με την Κοινή Αγορά που υπογράφηκε στις 9 Ιουλίου 1961 και χαρακτηριζόταν από την ΕΔΑ ως ενέργεια «αντεθνική» και «έγκλημα εκ προμελέτης», «αποκορύφωμα της πορείας υποδουλώσεως της χώρας στο ξένο κεφάλαιο», που εγκλωβίζει τη χώρα σε σχέσεις «εξάρτησης» και «αποικιακού» τύπου εκμετάλλευσης.

Αλλωστε, οι οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις που η κυβέρνηση Καραμανλή αναπτύσσει με την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας συνδέονται με την απεμπλοκή της ελληνικής δικαιοσύνης από τη διαχείριση του ζητήματος των εγκληματιών πολέμου.

Με σειρά νομοθετικών ρυθμίσεων, το 1959, αναστέλλεται η δίωξη Γερμανών υπηκόων φερομένων ως εγκληματιών πολέμου και η αναστολή εκτέλεσης της ποινής καθείρξεως του μοναδικού στην Ελλάδα φυλακισμένου εγκληματία πολέμου, του Μαξ Μέρτεν.

Η υπόθεση παραμένει στην επικαιρότητα και συνιστά αιτία σημαντικής πολιτικής πόλωσης, καθώς δημοσιεύματα, ένα χρόνο αργότερα, φέρουν τον Ελληνα πρωθυπουργό, τον υφυπουργό Εθνικής Αμυνας Γεώργιο Θεμελή και τον υπουργό Εσωτερικών Δημήτρη Μακρή να έχουν σχέσεις με τις γερμανικές αρχές την περίοδο της Κατοχής στη Θεσσαλονίκη.

Το Σύνταγμα

Η κατάθεση πρότασης για συνταγματική αναθεώρηση από την κυβέρνηση τον Φεβρουάριο του 1963 χαρακτηρίζεται από την ΕΔΑ και το ΚΚΕ ως «φασιστική».

Η απόπειρα ενός μάλλον αυταρχικού εκσυγχρονισμού του Συντάγματος, που έμεινε γνωστή ως «βαθιά τομή», στόχευε μεταξύ άλλων στον περιορισμό της μοναρχίας με την παράλληλη ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας.

Ταυτόχρονα, επεδίωκε την αναθεώρηση διατάξεων ώστε η χώρα και ο καταστατικός της χάρτης να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ταχείας οικονομικής ανάπτυξης και να δημιουργήσει προϋποθέσεις αποδοτικότερης αναπτυξιακής συνδρομής του κράτους, μέσω της διεύρυνσης των αρμοδιοτήτων του και της αποτελεσματικότερης λειτουργίας του.

Από την πλευρά της, η αντιπολίτευση έδινε ιδιαίτερο βάρος στην κατάργηση διατάξεων που κατοχύρωναν τα δημοκρατικά δικαιώματα και στον προωθούμενο έλεγχο του τύπου και των κομμάτων. Στον αντιπολιτευτικό της λόγο, άλλωστε, η ΕΔΑ συνέδεε το εγχείρημα της αναθεώρησης με την προσπάθεια του Καραμανλή να συγκαλύψει τα σκάνδαλα της παράταξής του, αιτιάσεις που επανέρχονταν συχνά στον δημόσιο λόγο της περιόδου.[4] 

Πέρα από την ΕΔΑ όμως, που παγίως εκφράζει τη δυσπιστία της απέναντι στη διαχειριστική επάρκεια της ΕΡΕ, οι κατηγορίες για κομματικό κράτος, διαφθορά, συναλλαγή και ευνοιοκρατία, επαναλαμβάνονται τόσο από την Ενωση Κέντρου όσο και ενίοτε από το κόμμα των Προοδευτικών του Σπύρου Μαρκεζίνη.

Αμυνόμενη απέναντι σε ανάλογες κατηγορίες, και συγκεκριμένα μετά τη δημοσιοποίηση καταγγελιών ότι ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής επωφελήθηκε προσωπικά στην περίπτωση των «βραχωδών οικοπέδων της Φιλοθέης», οπότε εκτάσεις που αγόρασε στη συνέχεια εντάχθηκαν στο σχέδιο πόλης μεταβάλλοντας ουσιωδώς την αξία τους, η κυβέρνηση της ΕΡΕ είχε καταθέσει προς ψήφιση (1961) σχέδιο νόμου για τον έλεγχο του δημόσιου και ιδιωτικού βίου του πρωθυπουργού και των αρχηγών, γενικών γραμματέων και κοινοβουλευτικών εκπροσώπων των κομμάτων.[5]  

Το προβλεπόμενο στο νομοσχέδιο αρμόδιο Συμβούλιο, το οποίο αποτελούνταν από ανώτατους δικαστικούς λειτουργούς, θα αναλάμβανε, κατόπιν αιτήσεως, τη διενέργεια ελέγχου στην περιουσιακή κατάσταση της πολιτικής ηγεσίας, καταλήγοντας σε πόρισμα χωρίς όμως περαιτέρω νομικές συνέπειες καθώς διέθετε συμβουλευτικό ρόλο και όχι αποφασιστική αρμοδιότητα.

Το οποιοδήποτε αίτημα ελέγχου κατατίθετο, ωστόσο, θα έπρεπε αφενός να υποδεικνύει τα μέσα αποδείξεως, ενώ επιπλέον το νομοσχέδιο συνοδευόταν από ισχυρές διατάξεις περί συκοφαντίας και δυσφήμισης που ενδιέφεραν την κυβέρνηση, η οποία στόχευε και στην επικοινωνιακή διαχείριση και την αποσιώπηση των αιτιάσεων εναντίον της.[6] 

Οι υπουργοί

Αλλωστε, όπως σημείωνε ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της ΕΔΑ Ηλίας Ηλιού στη σχετική αγόρευσή του, με τη μεθόδευση αυτή η κυβέρνηση εξαιρούσε σαφώς τον έλεγχο περιουσιακών στοιχείων υπουργών ή βουλευτών, μεταθέτοντας το βάρος στους αρχηγούς και μη κυβερνητικών κομμάτων.[7]

Η κατάθεση του νομοσχεδίου αυτού, που έφερε τον τίτλο «Περί συστάσεως συμβουλίου ερεύνης της περιουσιακής καταστάσεως των αποτελούντων την πολιτικήν ηγεσίαν προσώπων», δεν έγινε ευμενώς δεκτή από την αντιπολίτευση, τόσο από τα κόμματα του Κέντρου όσο και από την ΕΔΑ, που διατύπωναν την άποψη ότι οι εξεταστικές των πραγμάτων επιτροπές που προβλέπονταν συνταγματικά και συγκροτούνταν κοινοβουλευτικά μπορούσαν να είναι περισσότερο αποτελεσματικές και αντικειμενικές.[8] 

Πάντως, με δεδομένο ότι η σύστασή τους απαιτούσε πλειοψηφία, οι προτάσεις τις αντιπολίτευσης για παραπομπή υποθέσεων στις των πραγμάτων επιτροπές (Π.χ. για τη σύμβαση διυλιστηρίου Εσσο-Πάππας, για εξαγωγές ελαίου και σίτου σε χαμηλή τιμή) δεν ευοδώνονται.

Η ΕΡΕ, έως τις εκλογές του 1963, διατηρεί υψηλά εκλογικά ποσοστά (1956: 47,38%, 1958: 41,16%, 1961: 50,81%). Πέρα από τις όποιες μεθοδεύσεις της για την τροποποίηση του εκλογικού συστήματος σε διάφορες εκδοχές ενισχυμένης αναλογικής ώστε να αποτρέπεται η αναλογικότερη εκπροσώπηση και να υποσκάπτεται η κοινοβουλευτική εκπροσώπηση της ΕΔΑ, παραμένει κραταιά δύναμη ιδιαιτέρως στην ύπαιθρο και τα ημιαστικά κέντρα. Διατηρεί κατά συνέπεια υψηλό βαθμό νομιμοποίησης και αποδοχής από το εκλογικό σώμα.

Η παραίτηση της κυβέρνησης στις 11 Ιουνίου 1963, με αφορμή τη διαφωνία του πρωθυπουργού και των Ανακτόρων για την επίσκεψη του βασιλικού ζεύγους στο Λονδίνο, είναι απόρροια μια παλαιότερης σύγκρουσης που σοβούσε για τον έλεγχο της εξουσίας. Μιας σύγκρουσης που δίχαζε τον κόσμο της ΕΡΕ, καθώς δεν αφίστατο των δεσμών του με το Στέμμα.[9] 

Το μείζον πάντως γεγονός της περιόδου, η δολοφονία Λαμπράκη, θα επιδράσει καταλυτικά στον ηθικό στιγματισμό της δεξιάς παράταξης. Η κηδεία του βουλευτή της ΕΔΑ θα αποτελέσει μια σημαντική στιγμή μαζικής συμβολικής και πραγματικής αποδοκιμασίας του «κράτους της Δεξιάς».

Παράλληλα θα δώσει το έναυσμα για τη δημιουργία μιας μαζικής αριστερής νεολαίας στους κόλπους της ΕΔΑ, της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη. Αλλωστε τη διετία 1962-1963 διογκώνεται η κοινωνική διαμαρτυρία, με τον αριθμό συγκεντρώσεων και απεργιών να αυξάνεται.

Η ενδυνάμωση της φοιτητικής διαμαρτυρίας μετά τις βουλευτικές εκλογές του 1961 κορυφώνεται κατά τη διάρκεια του 1962 με τις γνωστές κινητοποιήσεις του 1-1-4 και του 15% για την παιδεία.

Η ίδρυση της Εθνικής Κοινωνικής Οργάνωσης Φοιτητών (ΕΚΟΦ), τον Δεκέμβριο του 1959, που στόχο είχε να εκφράσει την αντικομμουνιστική, φιλοκυβερνητική μάζα των φοιτητών υιοθετώντας πρακτικές δεξιού εξτρεμισμού, έχει μεταφέρει την πολιτική πόλωση και στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα.

Σε αυτό ακριβώς το χρονικό πλαίσιο, κατά τη μακρά προεκλογική περίοδο του ’63, τοποθετείται και η έκδοση από την ΕΔΑ της Μικρής Εγκυκλοπαίδειας των σκανδάλων της ΕΡΕ, ενός τρόπον τινά «λεξικού» των θεωρούμενων ως «σκανδάλων» της καραμανλικής οκταετίας που αφορούν τη διαχείριση σημαντικών κοινωφελών υπηρεσιών, την υλοποίηση συμβάσεων μεγάλων δημοσίων έργων υποδομής και τις πολιτικές ενίσχυσης της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας εκ μέρους της κυβέρνησης.

Ανάλογες εκδόσεις αντιπολιτευτικής υφής, ευθέως επιθετικές απέναντι στη διακυβέρνηση της ΕΡΕ, έχουν κυκλοφορήσει και τα προηγούμενα χρόνια, όπως τα φυλλάδια της ΕΔΑ Δυόμισι χρόνια καραμανλικής φαυλοκρατίας (1958) και Σκάνδαλα (1961).

Πρόκειται για μια τακτική απαξίωσης της κυβερνώσας παράταξης, με παράλληλο στόχο την ανάδειξη της ΕΔΑ σε πόλο πολιτικής ηθικής. Αυτή η τακτική καταδίκης της κακής διακυβέρνησης της ΕΡΕ θυμίζει τη διαχρονική αντίστοιχη του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (PCI) απέναντι στο «malgoverno» της ιταλικής χριστιανοδημοκρατίας,

Μάλιστα, το ΙΚΚ στις εκλογές του 1953 είχε ακολουθήσει μια επιτυχημένη παρωδιακή επικοινωνιακή πολιτική: Χρησιμοποιώντας ένα πιρούνι για να συμβολίσει τo κυβερνών κόμμα της Χριστιανικής Δημοκρατίας (DC), ταύτιζε τους χριστιανοδημοκράτες με τη «μάσα» προκειμένου να στηλιτεύσει την κακοδιαχείριση και τη διαφθορά, σε αντιπαράθεση με την «κομμουνιστική εντιμότητα».

Η οικονομία

Η ΕΡΕ, πάντως, διέθετε το πλεονέκτημα ενός πλούσιου κυβερνητικού έργου. Κατά τη διακυβέρνησή της, η οποία συμπίπτει με τη γενικότερη μεταπολεμική άνθηση, η οικονομική ανάπτυξη είναι σημαντική. Καταγράφεται υψηλός ρυθμός μεγέθυνσης του ΑΕΠ και αύξηση των επενδύσεων, μάλιστα με διόγκωση του βιομηχανικού τομέα της οικονομίας, με αποτέλεσμα η ελληνική οικονομία να μετασχηματίζεται ξεπερνώντας τον κατά βάση αγροτικό της χαρακτήρα.[10] 

Ωστόσο, στην κυβερνητική οικονομική πολιτική θα ασκηθούν ποικίλες κριτικές. Η ΕΔΑ θα αμφισβητήσει ακόμα και τον βαθμό και την έκταση της ανάπτυξης, θεωρώντας την προωθούμενη εκβιομηχάνιση χαμηλή και χωρίς τον αναγκαίο προγραμματισμό, ιδιαιτέρως σε τομείς στρατηγικής σημασίας όπως τα κεφαλαιουχικά αγαθά.

Η αντιπολίτευση στο σύνολό της αντιμετωπίζει κριτικά και διάφορες άλλες πτυχές των επιλογών της ΕΡΕ, όπως τις διευκολύνσεις στο ιδιωτικό κεφάλαιο, τα κίνητρα για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων, την εδραίωση μονοπωλίων-ολιγοπωλίων στις αγορές προϊόντων ή τον περιορισμό του προστατευτισμού ιδίως λόγω της σύνδεσης με την Κοινή Αγορά.

Σε ένα συναφές επίπεδο, η ασκούμενη κριτική αφορά τη διακυβέρνηση ως προς τη διαχείριση του δημοσίου συμφέροντος και την αποτελεσματική κρατική λειτουργία.

Στην κριτική που διατυπώνει η ΕΔΑ, η ΕΡΕ ταυτίζεται με ένα πλέγμα συμφερόντων είτε με παράνομες και μη ανεκτές πρακτικές: πλουτισμός πολιτικών προσώπων, προβληματικές και αδιαφανείς διαδικασίες δημοσίων συμβάσεων, υπερκοστολογήσεις δημοσίων έργων, υπερτιμολογήσεις υπηρεσιών, ρουσφέτια, διαπλοκή με επιχειρηματικά συμφέροντα, κατευθυνόμενη ροή χρηματοδότησης.

Στην αντιπολιτευτική της πρακτική, η ΕΔΑ ταλαντεύεται ανάμεσα στην ανάγκη για πολιτική λογοδοσία και αποτελεσματική διακυβέρνηση από τη μια πλευρά και από την άλλη στην αναγωγή πολιτικών επιλογών της κυβέρνησης, τις οποίες αντιστρατεύεται σε υποθέσεις σκανδάλων και διαφθοράς.

Για την ελληνική Αριστερά, λοιπόν, η ήττα της ΕΡΕ μπορούσε δυνάμει να σημαίνει, μεταξύ άλλων, και την απαρχή του κρατικού εκσυγχρονισμού και μιας πιο χρηστής διαχείρισης. Το εκλογικό αποτέλεσμα του 1963, άλλωστε, το βλέπει σαν τη «νικηφόρα επισφράγιση ενός ιστορικού κύκλου», τη συμβολική και πραγματική καταδίκη των επιλογών του πολιτικού φορέα της Δεξιάς.

Ωστόσο, τα Ιουλιανά και στη συνέχεια η Δικτατορία θα ματαιώσουν για πολύ ακόμα τον όποιο εκδημοκρατισμό θεσμών και νοοτροπιών.

Σημειώσεις:
 
[1] Μαρκ Μαζάουερ, Σκοτεινή ήπειρος. Ο ευρωπαϊκός 20ός αιώνας, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2011.
 
[2] Ιωάννης Στεφανίδης, «Η δημοκρατία δυσχερής; Η ανάπτυξη των μηχανισμών του “αντικομμουνιστικού αγώνος” 1958-1961», Μνήμων 29 (2008), σ. 199-241.
 
[3] Τα Νέα, 14.3.1963.
 
[4] Βλ. Μπάμπης Κουρουνδής, Το Σύνταγμα και η Αριστερά, Νήσος, Αθήνα 2018.
 
[5] Τα Νέα, 17.12.1960.
 
[6] Το Βήμα, 15.1.1961.
 
[7] Το Βήμα, 25.2.1961.
 
[8] Το Βήμα, 24.2.1961.
 
[9] Σωτήρης Ριζάς, Η ελληνική πολιτική μετά τον Εμφύλιο: κοινοβουλευτισμός και δικτατορία, Καστανιώτης, Αθήνα 2008.
 
[10] Πάνος Καζάκος, Ανάμεσα σε κράτος και αγορά, Πατάκης, Αθήνα 2001.
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η μακροχρόνια σχέση οικονομίας και διαπλοκής
Στο φυλλάδιο «Μικρή Εγκυκλοπαίδεια Σκανδάλων της ΕΡΕ» σε ανατύπωση που προσφέρουμε σήμερα στους αναγνώστες μας, η ΕΔΑ, χωρίς καταγγελτικές ρητορείες, με επιστημονική τεκμηρίωση, με ονόματα και αριθμούς, ρίχνει...
Η μακροχρόνια σχέση οικονομίας και διαπλοκής
ΝΗΣΙΔΕΣ
Να μένει το βύσσινο
Η γνωστή έκφραση «να μένει (ή να λείπει) το βύσσινο» χρησιμοποιείται για να δηλώσει άρνηση, και μάλιστα με εμφατικό έως προσβλητικό τρόπο. Σε μορφή γλυκού του κουταλιού, θα έπρεπε να συμβολίζει την...
Να μένει το βύσσινο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η απειλή του εθνοταυτοτισμού
Τα τελευταία χρόνια έχει εισβάλει ορμητικά στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Ευρώπης ένα νέο πρόβλημα με τις κωδικές ονομασίες «συλλογική ταυτότητα», «ταυτοτικές ομάδες», «πολιτική ταυτοτήτων», που...
Η απειλή του εθνοταυτοτισμού
ΥΓΕΙΑ
Ε,ΡΕ κάτι συμπτώσεις...
Υπερκοστολογήσεις φαρμάκων έως και 900%(!), αδιαφάνεια, εμπλοκή στελεχών των υπουργείων Υγείας και Εμπορίου, υψηλή κοστολόγηση των εισαγόμενων φαρμάκων, κλπ. Το τηλεφώνημα αναγνώστη της «Εφ.Συν.» που μας...
Ε,ΡΕ κάτι συμπτώσεις...
ΕΔΩ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ
Ποινικοποίηση αριστερών κυβερνήσεων
Ο πρώην πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα ντα Σίλβα καταδικάστηκε με έωλα στοιχεία για διαφθορά και ξέπλυμα χρήματος και απειλείται να τεθεί εκτός εκλογικής μάχης.. Η αποκαλούμενη «νέα Δεξιά» στη Λατινική Αμερική...
Ποινικοποίηση αριστερών κυβερνήσεων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ξεσηκωμός για τις ληστρικές εταιρείες
Μια πρωτοφανής «έκρηξη» συγκλόνισε, τον Δεκέμβρη του 1932, την Αθήνα. Ηταν μια από τις ελάχιστες φορές που ο λαός παραμέριζε τα διχαστικά πολιτικά πάθη και ξεσηκωνόταν με κοινό στόχο ενάντια στις ξένες...
Ο ξεσηκωμός για τις ληστρικές εταιρείες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας