Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Bερολινέζικες σημειώσεις - 30 χρόνια μετά

«Αν παίζετε καίγοντας βιβλία στο τέλος καίτε και τους ανθρώπους», Χ. Χάινε, 1820

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Bερολινέζικες σημειώσεις - 30 χρόνια μετά

  • A-
  • A+

Λεωφόρος υπό τας φιλύρας. Under Den Linden. Τριάντα χρόνια από τότε. Περπατώ από την Αλεξάντερ Πλατς ώς την Πύλη του Βρανδεμβούργου. Σταματώ συνεχώς.

Η πλατεία Μπέμπελ με κρατά ώρα μαζί της – ο Χίτλερ στην εξουσία, Γενάρης του ’33, και για «εγκαίνια» η νέα εξουσία, Οκτώβρη του ίδιου χρόνου, θα κάψει τα βιβλία. Χιλιάδες βιβλία. Ο,τι καλύτερο είχαν δώσει η φιλοσοφία, η λογοτεχνία στο πυρ το εξώτερον.

Πρωτοστατούν νέοι άνθρωποι, αυτοί οι ίδιοι που θα οδηγηθούν από το Ναζιστικό Κόμμα, κατάλληλα χρηματοδοτημένο από τις είκοσι τέσσερις μεγάλες γερμανικές βιομηχανίες, στο απέραντο νεκροταφείο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Και ο δικός τους Χάινε, θλιμμένος, το είχε προφητέψει, «όταν καις βιβλία θα ‘ρθει ο καιρός που θα κάψεις και ανθρώπους».

Παλιές ιστορίες που δεν λένε να παλιώσουν. Κι ύστερα από χρόνια, όταν το κέλυφος του σοσιαλισμού ρωσικής κοπής κατέρρευσε, κενό περιεχομένου, στην ιστορική λεωφόρο ήρθαν πρώτες και καλύτερες η Μερσεντές και η Φολκσβάγκεν.

Να συνορεύουν με τις πρεσβείες των ισχυρών, να κλείνουν συμβόλαια αγορών και πωλήσεων κλείνοντας το μάτι στον Χούμπολτ.

Οι γερανοί σε όλη την περιοχή δίνουν το σήμα κατατεθέν. Χτίζουν. Επισκευάζουν. Αναστηλώνουν. Ανακαινίζουν. Ολα σχεδόν τα ιστορικά κτίρια η μοιρασιά του πολέμου τα είχε φέρει από τη μεριά των Σοβιετικών.

Ανατολικό Βερολίνο. Ενας μύθος και πολλές πραγματικότητες. Ο δρόμος για τη Βαρσοβία και τη Μόσχα, από εδώ. Τίποτε δεν είναι τυχαίο στην Ιστορία όταν αυτή αποφασίζει να μοιράσει τα ιμάτια των ηττημένων. 1989 και μετά: τα οικοδομικά φιλέτα της Ευρώπης.

Οι γερανοί. Κάθε νύχτα στο Μίτε αναμασώ τις εντυπώσεις της ημέρας κάτω από τον «δικό μου» γερανό. Γυαλί, μέταλλο, γυψοσανίδα οι πρώτες ύλες του οργασμού, δίπλα στο μπετόν. Οχι πως λείπουν τα σκάνδαλα… Γερανούς μόνο και ψηλά κτίρια. Και για να είμαστε δίκαιοι: η γερμανική ανοικοδόμηση δεν περιλαμβάνει μαύρη εργασία.

Στην οικοδομική βιομηχανία οι εργάτες φορούν εργοταξιακά κράνη, κίτρινα γιλέκα και ειδικά παπούτσια που παραχωρεί ο εργοδότης. Εργατικά ατυχήματα σπανίως να συμβούν, το σύστημα υγείας και οι ασφαλιστικές εταιρείες (η διασύνδεσή τους ισχυρότατη) καταβάλλουν τα δέοντα ώς το τελευταίο ευρώ.

Υπάρχει μαύρη εργασία; Ναι, έχει αρχίσει. Εκεί που ο έλεγχος έχει «δυσκολίες». Ρουμάνοι σε αποθήκες, μελαψοί Ασιάτες στις κουζίνες. Και τόσες οικοδομές; Τι θα γίνουν; – Α, αγοράζουν ακριβά Ρώσοι και Ουκρανοί, στον οικοδομικό οργασμό ξεπλένεται το χρήμα εξ Ανατολάς. – Τι ειρωνεία.

Και, βεβαίως, οι πανίσχυρες γερμανικές βιομηχανίες. Γνωστά τα ονόματα, απλώνονται πλάι στο Σπρέε στον πρώην ανατολικό τομέα πάντα. Αλυσίδες γνωστών ξενοδοχείων, διαμερίσματα πολυτελούς κατασκευής. Το upside και eastside Berlin πουλάει – είναι brand.

Κι αν όλο αυτό σκάσει σαν φούσκα; Απάντηση καμία. Γύρισε στον νου η φράση φίλου, δεν ζει πια: «Τους αγόρασαν πολύ φτηνά». Πιάνομαι από την άλλη, τώρα, φράση: «Οι ossis είναι πολύ ζεστοί άνθρωποι. Και πικραμένοι. Οι μισθοί και οι συντάξεις από την επανένωση πολύ χαμηλότεροι με επιχείρημα ότι δεν πλήρωναν ασφαλιστικά ταμεία. Η ψαλίδα ακόμα να κλείσει και η ανεργία είχε τρομακτική έκρηξη στην πρώην Ανατολική Γερμανία. Ακόμα παραμένει υψηλή. Γιατί σας παραξενεύει η δύναμη της άκρας Δεξιάς στα κρατίδια εκεί;».

Πού ήταν το Τείχος; Μια σειρά από διπλό τούβλο φυτεμένο στην άσφαλτο διασχίζει τις γειτονιές, περνάει δρόμους και πλατείες. Αν δεν σ' το δείξουν δεν καταλαβαίνεις. Και χάλκινοι κύβοι με εβραϊκά ονόματα και ημερομηνίες εξόντωσης. Προσπαθούν να ανασυνθέσουν το χαμένο προπολεμικό Βερολίνο…

Check Point Charlie. Απροετοίμαστη να δω τη μασκαράτα. Λοιπόν: Το πορτρέτο ενός όμορφου Αμερικανού στρατιώτη ψηλά στον στύλο του φωτισμού. Από κάτω η καμπίνα του ελέγχου, σάκοι από άμμο, όπως στα χαρακώματα και οι δυο υπάλληλοι μεταμφιεσμένοι σε Αμερικανούς στρατιώτες κραδαίνουν την αστερόεσσα. Ενας λευκός και ένας μαύρος, για να είμαστε πολιτικά ορθοί.

Nεαρές τουρίστριες χαχανίζουν και φωτογραφίζονται μαζί τους. Τα κινητά με ή χωρίς φλας αστράφτουν στο δειλινό. Στη γωνία ένα ακόμα καφέ Αϊνστάιν – έγινε αλυσίδα το παλιό αγαπημένο καφέ της Κούνταμ. Ολο αυτό το κακόγουστο θέαμα προς τέρψη των τουριστών.

Στην άλλη πλευρά της Φρίντριχ στράσε, δύο στεγασμένες και μία ανοιχτή εκθέσεις με κείμενα, φωτογραφίες και ντοκουμέντα. Απαραίτητη η βλοσυρή φωτογραφία του Σοβιετικού στρατιώτη, οι στολές και τα σηματάκια, τα πηλήκια των αξιωματικών της δικής τους αλλά, πάντως, ξένης Γερμανίας. Της πάλαι ποτέ Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας.

Οι παλιές φωτογραφίες, με την εξαιρετική αισθητική του μαύρου-άσπρου, ζωντανεύουν δυνατά τα παράνομα περάσματα των Γερμανών από την Κόλαση στον Παράδεισο (με ή χωρίς εισαγωγικά), τη φυγάδευση μέσα σε πορτμπαγκάζ διπλωματικών αυτοκινήτων.

Ναι, έτσι ήταν. Ενας χωρισμένος λαός που προσπαθούσε να βρει την άλλη μισή οικογένεια, την καταναλωτική Δύση. Ταινίες που μας σημάδεψαν, μυθιστορήματα, διηγήσεις και αφηγήσεις φίλων, κάποιοι δεν ζουν πια.

Ομως, όλο αυτό, χωρίς ιστορικό πλαίσιο; Η ταμπέλα COLD WAR ειλικρινής, όμως δεν υπήρξε ένας παγκόσμιος πόλεμος που μας έφερε σε όλο αυτό; Το τείχος του ’61, που χώρισε δύο κόσμους, δύο συστήματα και εκατομμύρια ζωές, εκεί και παντού στον κόσμο, παρουσιάζεται ως η απόλυτη παρθενογένεση; Και τα εκατομμύρια των νεκρών;

AP Photo/Markus Schreiber

Ακούω πίσω μου ελληνικά. Ενα νέο ζευγάρι τουριστών στο Βερολίνο. Ηταν και δεν ήταν έτσι, προσπαθώ να πω. Είχα περάσει από δω, ξέρετε, πριν από τριάντα χρόνια. Ημουν περίεργη ταξιδιώτισσα. Τώρα νιώθω πολύ μόνη με τα γκρίζα μου μαλλιά ανάμεσα στους νέους, απίστευτα μόνη. Ερχομαι από μια άλλη εποχή.

Και όλα αυτά κάτω από ένα πάμφωτο χριστουγεννιάτικο δέντρο. Και τα μυθικά τράμπαντ επιμελώς διακοσμούν τους γύρω δρόμους. Κάνει κρύο πολύ. Προχωρημένος ο Δεκέμβρης. Το κρύο έρχεται και από μέσα μου. Μάλλον αληθεύει: την Ιστορία τη γράφουν οι νικητές.

Προχωρώ προς ένα χριστουγεννιάτικο παζάρι, η καυτή σοκολάτα είναι μια λύση λίαν ευρωπαϊκή, σωτήρια. Ο φρουρός ασφαλείας του χώρου ζητά να δει την τσάντα μου – πολύ σωστά. Χθες χτύπησαν τρομοκράτες στο Στρασβούργο.

Βραδιά με Ελληνίδες και Ελληνες γύρω από κόκκινο ελληνικό κρασί.

- «Γεννήθηκα εδώ, εδώ έγινα γιατρός, δεν μπορώ να γυρίσω πίσω, έμαθα στην οργανωμένη ζωή, ίσως πότε εδώ πότε εκεί όταν πάρω σύνταξη, αλλά τα παιδιά, η ζωή μας είναι εδώ. Στο Βερολίνο. Οχι στη Γερμανία γενικά. Στο Βερολίνο. Με καταλαβαίνετε;»

- «Ηρθα το ’49. Μόλις πήρα σύνταξη έφυγα πίσω στο ελληνικό χωριό μου, στα σύνορα. Στην αρχή με έλεγαν Γερμανίδα. Οπως παλιά εδώ Ελληνίδα. Πέρασε κι αυτό, δικιά τους πάλι. Ανοίγω την πόρτα, έρχεται η γειτόνισσα, πίνουμε καφέ. Εδώ πια δεν ξέρεις ποιος νοίκιασε δίπλα. Ερχομαι συχνά. Παιδιά, εγγόνια. Αλλά για μας, τότε, μετά τον Εμφύλιο ήταν δύσκολα πολύ. Εμείς αναστήσαμε τα εργοστάσιά τους. Ποτέ δεν θα ‘μενα εδώ. Ανοιξε την Ιστορία, θα τα βρεις να τα διαβάσεις. Ε, και δικά μου είναι αυτά…»

- «Εχουμε πολύ καλά σχολειά, ελληνικά και γερμανικά, πληρώνονται όλα από το ομόσπονδο κρατίδιο του Βερολίνου. Και ομάδα ανάγνωσης ελληνικής λογοτεχνίας. Μάλιστα. Εδώ και χρόνια. Προσπάθησε να καταλάβεις, το Βερολίνο έχει μεγάλη παράδοση στο multi culti. Συμβιώνουμε εδώ όλες οι φυλές, όλα τα χρώματα, όλες οι θρησκείες. Τα τελευταία χρόνια έχουμε και πολλούς Κινέζους. Εντάξει, υπάρχουν αλλαγές από το τότε Δυτικό Βερολίνο, που τα επιδοτούμενα ενοίκια έφερναν εδώ καλλιτέχνες, συγγραφείς, φοιτητές, διανοούμενους. Αλλά και πάλι κρατιέται το Βερολίνο. Ισως αυτή να είναι η μάχη της ανεκτικής, ανοιχτής Γερμανίας. Αυτής που δεν ξεχνά τον ναζισμό. Αν χαθεί στο Βερολίνο αυτός ο αγώνας, δεν ξέρουμε… Τρομάζουν βέβαια τα ενοίκια. Εχουν ανέβει πια στα ύψη. Αυτό ίσως στραφεί εναντίον του κλίματος της συμβίωσης των πολλών και διαφορετικών κατοίκων. Πάντως η γνωστή Airbnb απαγορεύτηκε στο Βερολίνο!».

Από το Μουσείο του Ολοκαυτώματος οι ανισόπεδες τετράγωνες επιφάνειες από μπετόν με τις κλίσεις των διαδρόμων, τα παιδιά παίζουν πάνω τους πηδώντας στο κενό. Μου φάνηκε το πιο σπουδαίο μήνυμα ζωής. Και συνέχειας.

Πάνω εκεί τη βρίσκω μπροστά μου, την ταμπέλα με το όνομα Χάνα Αρεντ στράσε. Και γυρίζω απέναντι πάλι. Ψάχνω τη Ρόζα Λούξενμπουργκ στράσε…

Βόρειο Βερολίνο, πίσω από το πάρκο Μονμπιζού, η Νέα Συναγωγή, το εβραϊκό κοιμητήριο, το μνημείο της Χαμπούργκερ στράσε σηματοδοτούν τις παλιές εβραϊκές γειτονιές του Βερολίνου.

Πολυκατοικίες με μεγάλες εσωτερικές αυλές στρωμένες κυβόλιθους. Ατμόσφαιρα προχιτλερικής Γερμανίας, κλώσησε το αυγό του φιδιού μέσα στην ξεχωριστή γοητεία της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.

Εστιατόρια, μικρές γκαλερί, εργαστήρια ζωγράφων. Στο καφέ με τους πολυέλαιους μοιάζει να κάθεται κοντά μου ο Γιόζεφ Ροτ – γράφει απορροφημένος το άρθρο της ημέρας: Βερολίνο […] μια πόλη που αγαπήθηκε με τόση γνώση, που μελετήθηκε με τόσο πάθος, 1929. Ο Ισεργουντ περιμένει τον Οντεν για τσάι και στα ψηλά διαμερίσματα ο Βάλτερ Μπένγιαμιν επισκέπτεται την Εβραία γιαγιά.

Στις ζωγραφιές της γωνιακής γκαλερί αναγνωρίζεται το Βερολίνο του Αλφρεντ Ντέμπλιν, όπως μας το σύστησε το σκληρό βλέμμα του Φασμπίντερ.

Σπρέε το ποτάμι. Το νερό. Γέφυρες, όχθες. Αγκυροβόλια. Φορτηγίδες. Ποταμόπλοια. Πάρκα. Δέντρα και κιτρινισμένα φύλλα. Κιγκλιδώματα. Κτίρια θεμελιωμένα στα βάθη του. Νεοκλασικά και μπαρόκ. Πουλιά. Χιλιάδες πουλιά. Καθημερινοί άνθρωποι γύρω από το ποτάμι. Μου λείπουν οι δυο άγγελοι του Βιμ Βέντερς.

Αλεξάντερ Πλατς. Χαϊδευτικά τη φωνάζουν Αλεξ. Ακουμπισμένη στον τοίχο υπερκαταστήματος, αναγνωρίζω μόνο τον Πύργο – όλα γύρω υπό κατασκευή, πόσα χρόνια ακόμα θα χτίζουν;

Μπορεί να είναι μια οποιαδήποτε ευρωπαϊκή πλατεία, λείπει εκείνη η ατμόσφαιρα των χρόνων του Τείχους, τα χαμένα βλέμματα των Ανατολικών, και το δικό μου βλέμμα σκαλώνει στον γερασμένο άντρα. Ηταν νέος, Αύγουστο μήνα όταν δούλεψε ολονυχτίς να υψωθεί το Τείχος. Εξω οι εχθροί, ψιθύριζε.

Ηταν κάπου στα πενήντα, όταν πέρασε από τους πρώτους απέναντι, Νοέμβρη μήνα. Τώρα, Δεκέμβρη – το δικό του μηνολόγιο, με τσουχτερό κρύο, εικοστός πρώτος αιώνας, πιάνει τα ογδόντα. Πουλάει σηματάκια του Κόκκινου Στρατού και μπάμπουσκες στην Αλεξάντερ Πλατς.

Δυο-τρεις φορές τον αναγνώρισαν σύντροφοι από τη Μόσχα. Ηρθαν τουρίστες στα παλιά λημέρια. Ακριβά ρούχα, ζεστά γούνινα κασκέτα. Αυτός γύρισε από την άλλη μεριά. Δεν σας θυμάμαι, είπε μέσα του.

ΝΗΣΙΔΕΣ
7 ημέρες στο Αουσβιτς, 73 χρόνια μετά
Αουσβιτς. Η λέξη από μόνη της έχει γίνει πλέον σύμβολο της «τελικής λύσης». Οσο περισσότερο προσπαθεί κανείς να κατανοήσει πώς μια πολιτισμένη ήπειρος και μια πολιτισμένη χώρα έφτασαν σε αυτό το σημείο τόσο τα...
7 ημέρες στο Αουσβιτς, 73 χρόνια μετά
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Στο χείλος της αβύσσου»… 88 χρόνια μετά
Το σπουδαίο βιβλίο του Γερμανού συγγραφέα Εριχ Κέστνερ «Στο χείλος της αβύσσου, Η πλήρης έκδοση του Φάμπιαν» πρωτοκυκλοφόρησε το 1931 σε μια Γερμανία όπου οι εθνικοσοσιαλιστές καταλάμβαναν με μεγάλη ταχύτητα...
«Στο χείλος της αβύσσου»… 88 χρόνια μετά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
Η Πρωτομαγιά που σφράγισε την ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα και δικαίως θεωρείται το σύμβολο και το σημείο- σταθμός της ελληνικής Εργατικής Πρωτομαγιάς χρονικά τοποθετείται στον τελευταίο χρόνο...
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η σφαγή στο Κατίν και ο ένοχος
Ποιος ευθύνεται για τη σφαγή των Πολωνών στο Κατίν. Οι Σοβιετικοί ή οι Γερμανοί; «Οι ναζί», λένε κάποιοι και συνδέουν την ανακίνηση του θέματος με την προσπάθεια κάποιων να εξισώσουν τον κομμουνισμό με τον...
Η σφαγή στο Κατίν και ο ένοχος
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Εσθονός - Ιστορία
Η μελέτη της Ιστορίας είναι ένας θαυμάσιος τρόπος για να καταλάβει κανείς το ποιος είναι, από πού έρχεται και πού μπορεί να πάει, άλλοτε παραδειγματιζόμενος απ' τις επιτυχίες των προγόνων του κι άλλοτε...
Εσθονός - Ιστορία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι 45 αδικαίωτοι νεκροί
Στα σύνορα του Δήμου Γαλατσίου με τον Δήμο Φιλοθέης-Ψυχικού, διακρίνονται τρεις σπασμένοι μαρμάρινοι σταυροί και ένα μικρό μεταλλικό εκκλησάκι-εικονοστάσι. Στον έναν σταυρό αναγράφεται: Ομαδικός τάφος 45...
Οι 45 αδικαίωτοι νεκροί

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας