Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ντοκουμέντα μιας ζωής και ποίησης

Το βιβλίο της Ευτυχίας Παναγιώτου και (δεξιά) παραλλαγές του ίδιου ποιήματος σε ένα μονόφυλλο

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ντοκουμέντα μιας ζωής και ποίησης

  • A-
  • A+

Στο βιβλίο «Μου μοιάζει ο άνθρωπος μ’ έναν ήλιο, που καίγεται από μόνος του» βλέπουν το φως συνεντεύξεις και κείμενα της Κατερίνας Γώγου (1940-1993) καθώς και άλλα ντοκουμέντα συναφή με το ποιητικό της έργο. Αρχειακό υλικό που, παρά την πρόσφατη ιστορία του, παρέμενε έως σήμερα άγνωστο ή αθέατο: ακροβολισμένο σε μουσικά περιοδικά της εποχής, σελίδες μεγάλων εφημερίδων και ιδιωτικά αρχεία.

Στην έκδοση το υλικό αυτό ταξινομείται σε τέσσερις ενότητες.

■ Η πρώτη περιλαμβάνει τις συνεντεύξεις, αλλά και κείμενα της Κατερίνας Γώγου που έχουν δημοσιευτεί δίχως να συμπεριληφθούν ποτέ σε βιβλία της.

■ Η δεύτερη περικλείει αδημοσίευτο υλικό: χειρόγραφα και δακτυλόγραφα ποιημάτων και άλλων κειμένων, αρκετά από τα οποία δημοσιεύτηκαν παραλλαγμένα.

■ Η τρίτη περιλαμβάνει ανέκδοτους στίχους της ποιήτριας, γραμμένους πάνω σε φωτογραφίες που την απεικονίζουν.

■ Η τέταρτη περιλαμβάνει νέα ή αναδημοσιευμένα κείμενα όσων συνεντευξιαστών (Δημήτρης Γκιώνης, Γιάννης N. Κολοβός, Ελένη Σπανοπούλου) δέχτηκαν να αφηγηθούν, πολλά χρόνια μετά, την ιστορία της συνέντευξης ή/και των συνεντεύξεων που πήραν από την Κατερίνα Γώγου.

Στο τέλος του βιβλίου παρέχονται σημειώσεις της επιμέλειας καθώς και αναφορές στην ταυτότητα και την πατρότητα του αρχειακού υλικού: πηγή, χρονολογίες, πραγματολογικές πληροφορίες.

Ο τόμος διανθίζεται από φωτογραφικό υλικό το οποίο συνομιλεί με τα κείμενα.

Οι συνεντεύξεις

Βασικό κορμό του βιβλίου αποτελούν οι συνεντεύξεις που έδωσε η Κατερίνα Γώγου. Η ποιήτρια δίνει την πρώτη της συνέντευξη δύο χρόνια μετά την έκδοση του πρώτου της βιβλίου «Τρία κλικ αριστερά», το 1980, στον Δημήτρη Γκιώνη (που παίρνει συνολικά τέσσερις συνεντεύξεις για την «Ελευθεροτυπία») και την τελευταία και αδημοσίευτη στην Ελένη Γκίκα το 1991, περίπου δύο χρόνια πριν από τον θάνατό της.

Δίνει επίσης συνεντεύξεις στους (αλφαβητικά): Δημήτρη Αργυρόπουλο και Γιάννη Κολοβό για το φανζίν «Στις σκιές του Β-23», στον Γιώργο Κυριαζίδη για το περιοδικό «Μουσική», στον Δημήτρη Νόλλα για το περιοδικό «Ταχυδρόμος», στον Γιώργο Νοταρά για το περιοδικό «Ποπ & Ροκ», στον Αρη Σκιαδόπουλο για τον «Ταχυδρόμο», στην Ελένη Σπανοπούλου για την εφημερίδα «Τα Νέα» και άλλη μία για την εφημερίδα «Εθνος». Κάθε συνέντευξη έχει τις ιδιομορφίες της και όλες μαζί συνδιαμορφώνουν τον δημόσιο λόγο της ποιήτριας για την ποίηση, την κοινωνία, την ιδεολογία και τον συνάνθρωπο.

Αφήνοντας εδώ αναπάντητο το υπό ποιες συνθήκες συντάσσεται μια συνέντευξη και υπό ποιες προϋποθέσεις θεωρούνται αξιόπιστες οι απόψεις των ίδιων των δημιουργών για το έργο τους, είναι αναντίρρητο ότι ο λόγος (discourse) των δημιουργών συμπληρώνει γραμματολογικά κενά ή προσφέρει εναλλακτικές (ή και αντιφατικές) αναγνώσεις στα κείμενα και οπτικές.

Αρχείο Γιώργου Κορδέλα

Στις ίδιες τις συνεντεύξεις η Γώγου αμφισβητεί ανοιχτά τη συνέντευξη ως μορφή «αυθεντικής» έκφρασης, αλλά θεωρεί ότι αποτελεί αναγκαίο κακό: το μοναδικό μέσο άμεσης δημόσιας έκφρασης. Φαίνεται ότι τις αξιοποιεί επιλεκτικά, για να απαντήσει στις κακές γλώσσες του περίγυρού της ή των εντύπων ή ακόμη για να κοινοποιήσει πρόσφατα δείγματα ποιητικής γραφής. Μερικές φορές, τα λόγια της μεταφέρουν το λαχάνιασμα του επείγοντος: θέλει να προλάβει κάτι να πει.

Ανάλογα και με τη σχέση της με τους συνεντευξιαστές και τους σκοπούς της συνέντευξης, ανάλογα με τη συγκυρία και ανάλογα με την περίοδο γραφής της ποιήτριας, άλλοτε παρακολουθούμε μια ανθρώπινη συνομιλία, άλλοτε μια δημοσιογραφική συζήτηση που αναδεικνύει ένα πρόσωπο-φαινόμενο, άλλοτε έναν διάλογο που δίνει έμφαση στην ποιητική ταυτότητα και την πρωτοτυπία του έργου και άλλοτε τα λεγόμενα της Γώγου κυριαρχούν και μεταφέρονται σχεδόν αυτούσια, χωρίς ενδιάμεσα ερωτήματα, σαν θεατρικός μονόλογος. Η ίδια με χειρόγραφά της που διαβάζει κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων δυναμιτίζει την καθημερινή συζήτηση με στίχους ποιημάτων της.

Πέρα από τα λογοτεχνικά δεδομένα των συνεντεύξεων, παρακολουθούμε και τα πολιτισμικά, όπως το πώς αντιμετωπιζόταν η Κατερίνα Γώγου στον δημόσιο λόγο σε σχέση με άλλους ποιητές και ποιήτριες, αλλά και πώς η ίδια αντιμετώπιζε τον εαυτό της ή πώς έχτιζε, συνειδητά ή μη, τη δημόσια εικόνα της ως ποιήτριας. Στην τελευταία συνέντευξη, λόγου χάρη, αρνείται να μιλήσει για το θέατρο και τον κινηματογράφο, την απασχολεί μόνο η ποίηση.

Οι συνεντεύξεις παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον όταν συγκρίνουμε τις απαντήσεις της σε πανομοιότυπα δημοσιογραφικά ερωτήματα μέσα στον χρόνο αλλά και όταν δούμε τις συνεντεύξεις συγκριτικά με την ποιητική της πορεία. Με αυτή την έννοια, ο διάλογος μεταξύ πολιτισμικών και ποιητικών λόγων, που ενεργοποιούν με μοναδικό τρόπο οι αρχειοθετημένες συνεντεύξεις, συνιστά πρόκληση για αναγνώστες και για ερευνητές.

Η αδημοσίευτη συνέντευξη

Η κασέτα ήρθε στα χέρια μου όταν είχα σχεδόν ολοκληρώσει τη διδακτορική μου διατριβή, μεγάλο μέρος της οποίας αφορούσε το ποιητικό έργο της Κατερίνας Γώγου. Με αφορμή αυτή την έκδοση, η τελευταία συνέντευξη της Κατερίνας Γώγου απομαγνητοφωνείται και αποδεσμεύεται για πρώτη φορά στο κοινό από τη συντάκτριά της Ελένη Γκίκα.

Από το 1991 έως σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της παρέμενε αδημοσίευτο (μέρος της δημοσιεύτηκε το 1993, στο περιοδικό «Εικόνες», μετά τον θάνατο της ποιήτριας). Η έκταση και οι ερωταπαντήσεις καλύπτουν σχεδόν όλη την ποιητική διαδρομή της Γώγου θέτοντας σε κρίση τα ερμηνευτικά μας σχήματα, τις βεβαιότητες και τα στερεότυπα. Από αυτή την άποψη, η τελευταία συνέντευξη είναι, με όλη τη σημασία της λέξης, «ντοκουμέντο».

Η ακρόαση της κασέτας ήταν μια φορτισμένη εμπειρία: η Κατερίνα Γώγου περίπου δύο χρόνια πριν από τον θάνατό της συζητά για το σύνολο της ποιητικής της πορείας, για στίχους, προθέσεις, δράση και όνειρα. Η μεταφορά της φωνής σε γραπτό λόγο ακολουθεί την προφορικότητα και τη φυσικότητα της ομιλίας της.

Αυτή η φωνή, όπως διακλαδώνεται με τη γενεαλογία των ποιημάτων της που πια γνωρίζουμε, είναι και μια ιστορική αφήγηση της ελληνικής «μεταπολίτευσης»: επιστρέφοντας στην άνοιξη του 1991 διαπιστώνουμε συγχρόνως την αρχή του τέλους μιας εποχής.

Δημοσιευμένα λογοτεχνικά κείμενα εκτός βιβλίων

Κεντρίζει την προσοχή μας το πεζό της Κατερίνας Γώγου με τίτλο «Εμένα δεν με αγάπησε κανείς», που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Μουσική» το 1983, πλάι σε μια φαινομενικά εκτός κλίματος εικόνα που ο συνεκδότης του περιοδικού Γιώργος Κυριαζίδης μού λέει ότι πρόκειται για δική της επιλογή. Το πεζό είναι γραμμένο με την τεχνική του δραματικού μονολόγου.

Ηρωας, ένα αμφιλεγόμενο πρόσωπο με τριπλή ταυτότητα: ο «Σούλης ο Killer ή Κύριος Συνάδερφος ή Κατερίνα Γώγου» που απευθύνεται, σε ιδιάζουσα κατά τόπους αργκό, στον πρόεδρο «Μαγκάκη», παρουσιάζοντας με τη μαρτυρία του τα πολιτικά αδιέξοδα στη μεταπολιτευτική Ελλάδα: «… Τώρα για να μη μακρηγορώ γιατί εργάζεσθε και σας τη σπάω, πάει ο αντιτρομοκρατικός, πάει ο τεντι-μποϊσμός, πάει η δημοκρατία, πάει ο σοσιαλισμός και μόνο εγώ δεν πάω, γιατί την πάω πολύ τη ζωή και άμα μου τη ζορίζουνε ανάβω».

Πολιτικό και ποιητικό ενδιαφέρον παρουσιάζει αναμφίβολα και ένα άτιτλο ποίημα της Γώγου, δημοσιευμένο την ίδια χρονιά στο περιοδικό «Αναρχος», το οποίο έχει αναπαραχθεί και σχολιαστεί ενίοτε και ως «τεκμήριο» των αναρχικών της πεποιθήσεων.

Και τα δύο αυτά κείμενα συνδέονται ίσως με μετατοπίσεις στην πολιτική δράση της ποιήτριας, οι απαρχές της οποίας, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον τα ποιήματα και την αισθητική τους, συντελούνται από το «Ξύλινο παλτό» (1982) και μετά. Η ποιήτρια συζητά πολύ συγκεκριμένα για τη σχέση της με τον τροτσκισμό και την αναρχία στην τελευταία της συνέντευξη, υπερασπιζόμενη παράλληλα την ηθική διάσταση της πολιτικής ιδεολογίας.

Αδημοσίευτα: χειρόγραφα και δακτυλόγραφα

Το μεγαλύτερο μέρος των αδημοσίευτων κειμένων αφορά παραλλαγές λογοτεχνικών κειμένων που εκδόθηκαν στο μεταθανάτιο βιβλίο της «Με λένε Οδύσσεια» (περιλαμβάνει το «Εβδομο βιβλίο» με τα τελευταία ποιήματα, ανολοκλήρωτα σενάρια, μικρά πεζά και φύλλα ημερολογίου), το οποίο είχε ολοκληρώσει και παραδώσει, με σημείωμα που δημοσιεύεται, στον εκδότη της.

Αξια λόγου είναι όμως και τα ποιήματα που παραδίδει για δημοσίευση σε άλλα έντυπα, και τα οποία για διάφορους λόγους δεν δημοσιεύτηκαν: το ποίημα για τον Πιερ Πάολο Παζολίνι από το αρχείο του Γιώργου-Ικαρου Μπαμπασάκη, με οφθαλμοφανείς διαφοροποιήσεις από την τελική εκδοχή, καθώς και το δακτυλόγραφο που παραχωρεί στον Πάνο Πικραμένο, που υπάρχει σε τρεις εκδοχές.

Στην ίδια ενότητα έχουν συγκεντρωθεί ανέκδοτοι στίχοι για ένα τραγούδι που είδαν το φως μελοποιημένοι από τον Ηρακλή Τριανταφυλλίδη, καθώς και μία αδημοσίευτη επιστολή που έγραψε το 1992 στον ποιητή και κρατούμενο τότε Γιάννη Πετρόπουλο. Η επιστολή αυτή, από το αρχείο της Λίνας Καρανασοπούλου, φέρει το ύφος και τα χαρακτηριστικά της προσωπικής και ιστορικής στιγμής που γράφεται.

Πέρα από ντοκουμέντα, οι αναγνώστες θα έχουν τη χαρά να γνωρίσουν σε αυτή την ενότητα τον δηλωτικό γραφικό χαρακτήρα της ποιήτριας καθώς και τη φύση των διορθώσεών της σε ποιήματα.

Στίχοι πάνω σε φωτογραφίες

Χάρη στο αρχείο του Γιώργου Κορδέλλα, έχουμε στη διάθεσή μας μικρό αριθμό φωτογραφιών της ποιήτριας, με ιδιόχειρους επάνω στίχους. Οι στίχοι δεν έχουν δημοσιευτεί σε βιβλία, ακολουθούν εδώ την παλιά ορθογραφία. Μοιάζουν με λυρικές επικλήσεις ή αφιερώσεις, παρότι, όπως γνωρίζουμε, η ποιήτρια δεν απηύθυνε τους στίχους ονομαστικά ούτε και χάρισε τις φωτογραφίες με τους στίχους σε κάποιον συγκεκριμένα.

Αν μια φορά ο ήλιος σβυστή, και

πέσει σκοτεινιά στις καρδιές των ανθρώπων,

Αφησε αγαπημένε, το χλωμό μου φως

να σου φέγγει τον τραχύ σκληρό δρόμο...

Αφησε να γελώ μόνο σα γελάς εσύ...

Αφησε να βρέχομαι μαζί σου

Αφησε τα γκρεμισμένα χέρια μου να πλέξω

στο λαιμό σου, να γιομίσουν δύναμη να

χτίσω την αυριανή μας

ευτυχία...

20 Δεκέμβρη [...]

Αυτή η όχι και τόσο συνηθισμένη χειρονομία επαληθεύει την ποιητική της: την επίμονη αναζήτηση μιας τάξης «αλήθειας» που να συνδέει με ηθική συνέπεια ποιητικό έργο και ζωή. Το αίτημα ένωσης τέχνης και ζωής διαπνέει το ποιητικό της έργο, με πιο χειροπιαστό παράδειγμα την εμφάνιση του προσώπου της στα εξώφυλλα των βιβλίων της, θέμα για το οποίο συζητά στις συνεντεύξεις.

Επιστημονική επιμέλεια

Αποστασιοποιημένη καταγραφή, τροφή για μελέτη

Το βιβλίο οργανώθηκε με άξονα την ιστορικότητα: την αλληλοδιαδοχή των δημόσιων συμβάντων του λόγου της ποιήτριας Κατερίνας Γώγου. Οπως προκύπτει από τη διάρθρωση των ενοτήτων, το αδημοσίευτο υλικό ή παραλλαγές του δημοσιευμένου διαχωρίζεται και από το δημοσιευμένο αλλά και από το υλικό εκείνο που δεν προοριζόταν για δημοσίευση, καθώς μοιράζεται άλλους χρόνους και στοχεύσεις.

Οι συνεντεύξεις της Κατερίνας Γώγου αναδημοσιεύονται σε χρονολογική σειρά μαζί με φωτογραφίες από τα έντυπα στα οποία φιλοξενήθηκαν, χωρίς να αποσπώνται από τα πολιτισμικά και αισθητικά συμφραζόμενά τους. Χωρίς ειδολογική διάκριση ανάμεσα στις συνεντεύξεις παρεμβάλλονται άλλα δημοσιευμένα κείμενά της, καθώς και τα εξώφυλλα των πρώτων εκδόσεων των ποιητικών βιβλίων της. Ετσι οι αναγνώστες διαβάζοντας θα θυμούνται ή θα ανατρέχουν και στη γενεαλογία των ποιημάτων και άλλων κειμένων της Γώγου, που αποτελούν και τον λόγο ύπαρξης των συνεντεύξεων.

Η αρχειακή λογική του βιβλίου παρουσιάζει, στα μέτρα του εφικτού, πώς έγιναν τα πράγματα, χωρίς απόπειρες ερμηνείας τους. Η ερευνητική εμπειρία με δίδαξε πως για να εκφέρουμε σοβαρές κρίσεις για ένα έργο χρειάζεται να έχουμε στη διάθεσή μας όσο το δυνατόν περισσότερα και όσο το δυνατόν καλύτερα οργανωμένα τεκμήρια.

Αυτό το βιβλίο, που συγκροτήθηκε έπειτα από πολυετή έρευνα και με τη συνδρομή ανθρώπων που δηλώνονται στην έκδοση, υπάρχει και για να διευκολύνει την προσεκτικότερη μελέτη του έργου της Κατερίνας Γώγου χωρίς την αγωνία της συγκέντρωσης υλικού. Η αποστασιοποιημένη οργάνωσή του χαρίζει, θέλω να πιστεύω, επίσης στους αναγνώστες τη χαρά της ανακάλυψης και της κριτικής εμπλοκής.

Το βιβλίο «Μου μοιάζει ο άνθρωπος μ’ έναν ήλιο, που καίγεται από μόνος του» είναι μια συναρπαστική εμπειρία ανάγνωσης ενός αρχείου μέσα και έξω από τα γραπτά κείμενα της Κατερίνας Γώγου. Μια πολυφωνική (από διαφορετικά σημεία, με διαφορετικούς τρόπους και συχνά από ετερόκλητα πρόσωπα και προσωπεία) αφήγηση της ζωής και της ποίησής της. Αναπόφευκτα, μια μετα-αφήγηση του υφιστάμενου «μύθου» της.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ποίηση της ζωής και της Ιστορίας
Διόλου τυχαία η επιλογή του τίτλου, καθώς οι κεντρικοί χαρακτήρες του νέου βιβλίου του Αλέξη Πάρνη (που εμφανίζονται και στα άλλα δύο της τριλογίας) αναζητούν τον «ρυθμό», την αρμονία, τη δικαιοσύνη σε...
Η ποίηση της ζωής και της Ιστορίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ογδόντα πέντε χρόνια από την έκδοση της «Μαραμπού»
Ο Νίκος Καββαδίας, αυτός ο διαρκώς φυγάς ποιητής, ο ερωτευμένος με τη θάλασσα, τους ναυτικούς και τα τετράποδα της λαμαρίνας, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς ενός πολυπληθούς αναγνωστικού κοινού. Το...
Ογδόντα πέντε χρόνια από την έκδοση της «Μαραμπού»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πέρα από τη «Μανταλένα» η πραγματική Αντίπαρος
Στο τελευταίο βιβλίο του Αγγελου Σινάνη «Τα μεταλλεία της Αντιπάρου - 19ος, 20ός αιώνας», μέσα από τη μη καταγεγραμμένη έως τώρα ιστορία των μεταλλείων του μικρού αυτού νησιού της Μανταλένας, ανασύρεται μια...
Πέρα από τη «Μανταλένα» η πραγματική Αντίπαρος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τι είναι ποίηση, κυρία Λαϊνά;
Η Μαρία Λαϊνά έχει τον δικό της μοναδικό τρόπο και σαν άριστη ποδηλάτισσα της συγγραφής ισορροπεί μεταξύ της υπέρβασης και της πραγματικότητας. Τα κείμενά της είναι προϊόν μιας σκέψης που «σκάβει» την...
Τι είναι ποίηση, κυρία Λαϊνά;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άνθρωπος Αίγαγρος
Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα κρατώντας το «Αίγαγρος» του Διονύση Τεμπονέρα που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Θίνες» ήταν ένα απόσπασμα από το σημαντικό ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου «Αίγαγρος».
Ο άνθρωπος Αίγαγρος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας θρύλος στο θέρος
«Ο θρύλος του Εσεξ» της Σάρα Πέρισε, μετάφραση της Νίνας Μπούρη, είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο, ένα μυθιστόρημα ιδεών, αν και η ατμόσφαιρά του είναι σταθερά, συνειδητά, σαφώς γοτθική.
Ενας θρύλος στο θέρος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας