Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι δρόμοι της αυτοδικίας στην ελληνική λογοτεχνία
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι δρόμοι της αυτοδικίας στην ελληνική λογοτεχνία

  • A-
  • A+

Στο πρόσφατο βιβλίο του καθηγητή Γιάννη Παπακώστα συστεγάζονται κάτω από τον ευρηματικό και υπαινικτικότατο τίτλο (δανεισμένο από τα «Ημερολόγια» του Γ. Θεοτοκά) 22 κριτικά δοκίμια για ισάριθμα έργα 15 επιφανών λογοτεχνών της νεότερης Ελλάδας – από τον Παπαδιαμάντη, τον Δροσίνη, τον Θεοτόκη και τον Μυριβήλη έως τη Γαλανάκη, την Καρυστιάνη και τον Γιατρομανωλάκη, με ενδιάμεσους σταθμούς και διεισδυτικές ματιές στα έργα των Στρατή Δούκα, Νικηφόρου Βρεττάκου, Δημήτρη Χατζή, Θανάση Βαλτινού και άλλων.

Το κοινό στοιχείο που συνδέει τις μελέτες σε τούτο το ιδιότυπο corpus papacosticum criminalis είναι η αναφορά των σχολιαζόμενων έργων σε πράξεις βίας και αυτοδικίας, σε εγκλήματα δημόσια ή ιδιωτικά.

Συγκροτείται έτσι ένα ανθολόγιο πάνω σε βιαιοπραγίες και ανοσιουργήματα, που απαντούν στον δημόσιο ή ιδιωτικό βίο της νεοελληνικής πραγματικότητας και έχουν αποτυπωθεί στη λογοτεχνία. Είτε έχουν αυτά ερωτικό ή προσωπικό, είτε δημόσιο ή πολιτικό χαρακτήρα, διαπνέονται από μια «λογική» βίας και αντεκδίκησης, όπου διαρρηγνύεται ο δεσμός της φιλίας και της ειρηνικής κοινωνικής συμβίωσης.

Κατά τον τρόπο αυτό καταφέρνει ο συγγραφέας να ρίξει μια βαθιά, κριτική ματιά σε ορισμένες όψεις ή διαστάσεις της συλλογικής μας εμπειρίας, που μοιάζει συχνά να χαρακτηρίζεται από υπέρμετρη σκληρότητα, ροπή στη βία και τη διαιώνισή της, εφόσον η μία πράξη βίας ακολουθεί την άλλη σ’ έναν κύκλο αίματος.

Η δυσκολία απομάκρυνσης από το κύκλωμα του μίσους και της βίας, της αδυναμίας της συγχώρησης και της αλληλοκατανόησης, δεν μπορεί παρά να προβληματίζει και να ανησυχεί τις σε εγρήγορση κοινωνικές συνειδήσεις για τις αρνητικές συνέπειες και επιπτώσεις στη δημόσια ηθική, στο ήθος και το φρόνημα του λαού· εξ ου και το αγωνιώδες ερώτημα – «πού μας πάει αυτό το αίμα;». Σε ποια άβυσσο του νου και σκοτεινές της ύπαρξης ατραπούς μάς σπρώχνει η «κοινοτοπία της βίας και του κακού», όπως θα λέγαμε με τη γλώσσα της φιλοσοφίας;

Πράγματι, όταν μελετάς έργα όπως αυτά που σχολιάζει σε τούτο το πολύτιμο florilegium criminalis με σαφήνεια, ευθύτητα και καθαρότητα ως προς τα νοήματα και τις υποδηλώσεις τους ο Παπακώστας, το καλύτερο που έχεις να κάνεις είναι να διδαχθείς από αυτά. Και στην τέχνη διδασκόμαστε τόσο από τα «θετικά» όσο και από τα «αρνητικά» παραδείγματα και τις επαχθείς καταστάσεις, που βάλλουν πανταχόθεν την ύπαρξη.

Η τέχνη, μάλιστα, η τραγωδία, πρέσβευε ο Αριστοτέλης, προσφέρει στον θεατή ή τον αναγνώστη μια «μίμηση πράξεως σπουδαίας και τελείας» και αναπαριστά με εκλεπτυσμένο λόγο κάποιες φοβερές πράξεις και δυσάρεστα παθήματα με σκοπό την «κάθαρσή» μας από αυτά. Η κάθαρση συντελείται «δι’ ελέου και φόβου»· έλεος για παρελθόντα ή παρόντα παθήματα και φόβος για μελλοντικά και ενδεχόμενα. Υπό την έννοια αυτή, τα «πάθη» που αναπαριστά η λογοτεχνία μπορεί να προσφέρουν σπουδαία υπηρεσία, όταν συμβάλλουν στην αυτογνωσία και στην απολύτρωση ή τον εξαγνισμό μας από αυτά.

Ετσι, όποιος διαβάσει το «Πίστομα» του Θεοτόκη ή τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, έργα που σχολιάζονται στη μελέτη του Παπακώστα, είναι λιγότερο πιθανό να διαπράξει τα εγκλήματα που περιγράφονται σε αυτά. Το ίδιο συμβαίνει με τα «Ορθοκωστά» του Βαλτινού, που αποτυπώνουν την αδελφοκτόνα εμπειρία του εμφυλίου πολέμου στην πατρίδα μας. Σε τούτο έγκειται ο καθαρτήριος ή αποτρεπτικός χαρακτήρας της λογοτεχνίας.

Εν τέλει, τα έργα που ανατέμνει οξυδερκώς στη μελέτη του ο Παπακώστας επιτελούν ένα έργο συλλογικής αυτοσυνείδησης και έχουν ιστορική αξία. Οριοθετούν το μεταίχμιο ανάμεσα σε μια εποχή που δεν είναι πια και σε μια άλλη που δεν είναι ακόμα. Το αίμα και η βία δεν μπορεί να είναι άλλο πια στοιχείο της ζωής μας, αλλ’ ούτε το ήπιο ύφος, η ειρήνη και η ειλικρινής επικοινωνία είναι ακόμα. Οσο πιο πολύ συνειδητοποιούμε αναστοχαστικά το πρώτο, ίσως ερχόμαστε πιο κοντά στο δεύτερο.

Ερωτες που άφησαν ιστορία

«Ερωτικοί θρύλοι και ιστορίες – Ζευγάρια Σύμβολα» είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου του Κωνσταντίνου Βολτή, επιτίμου αντιπροέδρου του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, που ήδη κυκλοφόρησε (πληροφορίες τηλ. 210 9651 437).

Στο βιβλίο αυτό ο έγκριτος νομικός δεν ασχολείται με νομικά ζητήματα, όπως σε προηγούμενα («Εγκόλπιο Σωστού Ψηφοφόρου» και «Η υπόθεση της Λίμνης Βιστωνίδας»), αλλά με διηγηματικές αποδόσεις ιστοριών από τη μυθολογία, τον θρύλο, τη μυθιστορία, την ιστορία και τις λαϊκές παραδόσεις.

Ολες συλλεγμένες με βάση χαρακτηριστικά ερωτικά στοιχεία, τα οποία ανάδειξαν ζευγάρια ως σύμβολα του έρωτα, αλλά και αντιζηλίας, μίσους και τραγικής μοίρας. Μια διαδρομή, επιμορφωτική, ανάλαφρη και απολαυστική.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Επί τον τύπον των ήλων…
Στη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας μιας βαρύτατα πληγωμένης άνοιξης η νέα ηρωίδα της Φωτεινής Τσαλίκογλου, η κυρία Φι, γίνεται ένα ηχηρό χαστούκι για τον δήθεν παντοδύναμο κόσμο.
Επί τον τύπον των ήλων…
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ελπίδες της νιότης που έμειναν στη μέση του δρόμου
Στο νέο του μυθιστόρημα «1983» ένας εικοσάχρονος φοιτητής, μετέχει ενεργά στην κατάληψη της σχολής του, είναι πολιτικοποιημένος, έχει εκδιωχθεί από το σπίτι του και προσπαθεί να βρει δουλειά για να ζήσει
Ελπίδες της νιότης που έμειναν στη μέση του δρόμου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η χρήση της υπερβολής κανόνας για τη σάτιρα
Το μυθιστόρημα «Η Επιτροπή» ανήκει σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο στην ιστορία του αραβικού μυθιστορήματος όπως επίσης και της ιστορίας της Αιγύπτου τη δεκαετία του 1970.
Η χρήση της υπερβολής κανόνας για τη σάτιρα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η fake λογοτεχνία, δεκανίκι των fake news
Κατα­σκευασμένες ειδήσεις, πλαστά απομνημονεύματα και κρυφά ξενοφοβικά και ρατσιστικά μηνύματα σε φαινομενικά αθώες ψευδώνυμες αφηγήσεις, απατηλές αυτοβιογραφίες αλωνίζουν στη διεθνή αγορά του βιβλίου, και το...
Η fake λογοτεχνία, δεκανίκι των fake news
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η διακωμώδηση είναι η υπέρτατη κριτική πράξη»
Ο Αλέξης Ζήρας είναι ένας από τους σημαντικότερους Ελληνες κριτικούς λογοτεχνίας. Το όνομά του είναι συνδεδεμένο με τα πιο αξιόλογα πράγματα που έχουν γίνει σε ιστορικά περιοδικά λογοτεχνίας και εφημερίδες από...
«Η διακωμώδηση είναι η υπέρτατη κριτική πράξη»
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ο ανθρωπισμός είναι σανίδα σωτηρίας»
Συνάντησα τον Ισίδωρο Ζουργό, έναν από τους σημαντικότερους Ελληνες λογοτέχνες των νεότερων χρόνων, σε ένα σύντομο ταξίδι που έκανε στην Αθήνα για να παραλάβει το βραβείο του καλύτερου βιβλίου της χρονιάς από...
«Ο ανθρωπισμός είναι σανίδα σωτηρίας»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας