Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η οδός των τάφων

Σελίδα από το τετράδιο του υπαλλήλου των φυλακών Χατζηκώνστα που αντέγραφε τα «γκράφιτι» των κρατουμένων. Το προτελευταίο δίνει μια πιο προσωπική όψη του δράματος της πολύ σκληρής κατοχικής εποχής - αρχείο ΓΑΚ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η οδός των τάφων

  • A-
  • A+

Μόλις την περασμένη εβδομάδα έμαθα και κατάλαβα -εξήντα χρόνια μετά δηλαδή- γιατί η φίλη μου η Αννα Μ. με τη μητέρα της και τον θείο της, ντυμένοι στα μαύρα κάθε χρόνο την πρώτη εβδομάδα του Ιανουαρίου, στέκονταν καταμεσήμερο ταπεινοί, σεμνοί, συντετριμμένοι, στην οδό των Τάφων στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού, κάτω από τον ναΐσκο με τον μαρμάρινο ταύρο στον ταφικό περίβολο του Διονυσίου, κι η μάνα κρατούσε ένα άσπρο μαντίλι που μέσα του έκρυβε ένα μπουκάλι κόκκινο κρασί, ένα πιάτο κόλλυβα και τρία ποτηράκια.

Τρώγαν με τη χούφτα απ’ τα κόλλυβα, γεμίζαν τα ποτήρια κρασί και πριν πιουν κερνούσαν τη γη, πίναν, ξανατρώγαν, ξανακερνούσαν και ξαναπίναν.

Μετά ο θείος της σκορπούσε κάτω όσα σπόρια απ' το στάρι είχαν μείνει κι η μάνα έπιανε το τραγούδι του «Χαϊκάλη»:

…αχ καημένε Χαϊκάλη, ο Αγάς σε χάλασε, σου 'φαγε τα κάλλη,
πιες κρασί να μας θυμάσαι που σε τρώει το χορτάρι,
πάρε στάρι να φιλέψεις πες στο Χάρο να σου κάνει χάρη,
όχι πίσω να γυρίσεις, μα στη μαύρη γη, κλέφτικο χορό ξανά ν’ αρχίσεις…»

Δεν το είχα ακούσει ποτέ άλλοτε αυτό το τραγούδι κι ούτε σε κάποια συλλογή το βρήκα.

Με την Αννα ήμασταν συμμαθητές την πενταετία 1955-1960 στο φροντιστήριο Αγγέλου στην πλατεία Κουμουνδούρου. Οταν τη ρωτούσα το γιατί αυτής της ασυνήθιστης τελετής, κι ας ήμασταν φίλοι, απόφευγε να μου απαντήσει και γύριζε την κουβέντα στο μάθημα.

Ομως πριν σας δώσω την εξήγηση, ας σας πάω πιο πίσω, να τα συνδέσει ο χρόνος αυτά που μου μοιάζαν ασύνδετα μέχρι την περασμένη εβδομάδα.

Το 1944 γενικός αρχηγός των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Αστυνομίας ήταν ο ναζί αξιωματικός (αντιστράτηγος των Waffen SS), Βάλτερ Σιμάνα. Σε αυτόν λογοδοτούσαν, από αυτόν παίρναν εντολές που εκτελούσαν μάλιστα με υπέρμετρο ζήλο οι άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας.

Συνεργάζονταν στενά με την Ειδική Ασφάλεια, σώμα που συγκροτήθηκε επί Βενιζέλου για τη δίωξη του κομμουνισμού, με εκπαραθυρώσεις και φριχτά βασανιστήρια στην ανάκριση επί Μεταξά και κάναν χρήση της αποκλειστικά για κομμουνιστές και ηγέτες ή μέλη του εργατικού κινήματος φυλακής που χρησιμοποιούσε η Ειδική (το πρώην ορφανοτροφείο Χατζηκώνστα, σήμερα μόνο η εκκλησία, ο Αϊ-Γιώργης, στέκει όρθια και λειτουργεί ακόμη στη συμβολή των οδών Πειραιώς και Θερμοπυλών).

Οπως πάντα, στη φυλακή και γύρω από αυτήν λειτουργούσε κι ένα οικονομικό παρακράτος που έναντι γερής αμοιβής (χρυσές λίρες τότε) κανόνιζε αποφυλακίσεις και διάφορες άλλες προνομιακές παροχές.

Ο χορός αυτός του μαύρου χρήματος πρόσθετε ακόμη έναν λόγο «αφοσίωσης» στο «Εθνικό Εργο» για τα μέλη της Ειδικής και των Ταγμάτων. Και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που την πήραν χαμπάρι και οι ναζί και με ειδική διαταγή του περιβόητου Λάμπου κανόνισαν οι αποφυλακίσεις να ισχύουν μόνο αν φέρουν και γερμανική υπογραφή (βλ. φωτ.).

Οι άνδρες των Ταγμάτων ήταν τόσο αφοσιωμένοι στο «Εθνικό σωτηριακό τους Εργο» που ακόμη και από την εξόριστη ελληνική βασιλική κυβέρνηση και τους συμμάχους είχαν χαρακτηριστεί ως προδότες, οι δε φυλακές Χατζηκώνστα (το κολαστήριο) μαζί με το «Σωτηρία» (ανήμποροι ασθενείς) ήταν οι ανθρωποδεξαμενές απ' όπου αντλούσαν σώματα και ψυχές για τις εκτελέσεις.

Πάντα με υπογραφή του ανώτατου γενικού αρχηγού τους, αξιωματικού των SS, Βάλτερ Σιμάνα.

Οι λεπτομέρειες αυτές έχουν τη σημασία τους αφού σήμερα μερικές δεξιόστροφες ιστορικές φωνές πάνε, ξαναγράφοντας την ιστορία, να βάλουν και φωτοστέφανο εθνικής σωτηρίας στους χαρακτηρισμένους και καταδικασμένους ως προδότες συνεργάτες των ναζί ταγματασφαλίτες.

Σας παραθέτω και μια διπλή ανακοίνωση που αναδεικνύει σε όλο της το μεγαλείο αυτήν την «ελληνοναζιστική συμμαχία».

Η πρώτη ανακοίνωση καταγγέλλει τον πρωθυπουργό της εξόριστης βασιλικής ελληνικής κυβέρνησης στο Κάιρο, Στυλιανό Γονατά, βενιζελικό πολιτικό και δηλωμένο αντικομμουνιστή, ως υποκινητή της «κομμουνιστικής δράσης» (της Αντίστασης δηλαδή), ενώ η δεύτερη είναι του Σιμάνα, που διατάζει την εκτέλεση 30 πατριωτών (κομμουνιστών-αντιστασιακών) ως αντίποινα για τον θάνατο μελών των Ταγμάτων και της Χωροφυλακής, που κάναν τη δουλειά του Σιμάνα.

Συχνά οι ταγματασφαλίτες μπαίναν απροειδοποίητα στους θαλάμους και παίρναν κρατούμενους για εκτέλεση.

Οι με διαταγή εκτελέσεις γίνονταν στο Χαϊδάρι κι από κει τους θάβαν στη χωματερή. Οι νεκροί από τις δολοφονίες στους θαλάμους για ανυπακοή άγνωστο πού θάβονταν. Μια φήμη έλεγε «κοντά», το «κοντά πού» δεν μαθεύτηκε ποτέ.

Και γυρίζουμε στο τώρα. Πριν από μία εβδομάδα με πήρε τηλέφωνο ο Αγγελος Μανταδάκης.

Μεταξουργιώτης και μαθητής στο 4ο δίπλα από την πλατεία Κουμουνδούρου ο Αγγελος. Κολωνιώτης εγώ και μαθητής στο 9ο στην πλατεία Κουμουνδούρου.

«Φίλε -μου είπε- υπάρχει μια πληροφορία για ομαδικό τάφο από τα Δεκεμβριανά στον Αρχαιολογικό Χώρο του Κεραμεικού. Να το ψάξουμε, με γνωστούς και από Μεταξουργείο και από Κολωνό. Είναι σημαντικό να ξέρουμε».

Αμέσως στον νου μού ήρθε η Αννα, αλλά έτσι με μια ασαφή πληροφορία μόνο υποθέσεις θα μπορούσαμε να κάνουμε.

Μοιράσαμε τη δουλειά. Εγώ έφυγα για τα Γενικά Αρχεία του Κράτους κι ο Αγγελος να ερευνήσει μέσα από γνωστούς για τον Κεραμεικό.

Στα Γενικά Αρχεία βρήκα με επιμέλεια και φροντίδα διατηρημένα τα αρχεία του ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα και μέσα σε αυτά κι ένα χειρόγραφο τετράδιο από υπάλληλο του ορφανοτροφείου που συνέχισε και κατά τη μετατροπή του ορφανοτροφείου σε φυλακές.

Κατέγραφε ό,τι έβλεπε, ονόματα κρατουμένων (στην πρώτη σελίδα είδα το όνομα ως κρατούμενου του Σπύρου Καλοδίκη;), αντέγραφε «γκράφιτι»: «Πάω Χαϊδάρι, στέκω όρθιος, να εκδικηθείτε τον θάνατό μου», «Απελευθερωθήκαμε. Δυστυχώς για λίγο. Οι χωροφύλακες ξαναγύρισαν».

Συγκλονιστικό ντοκουμέντο, με τάραξε (ο υπάλληλος αυτός είχε συνείδηση της ιστορικής αξίας της καταγραφής, πως αρχείο σημαίνει μνήμη).

Σε δυο μέρες με ξαναπήρε ο Αγγελος ενθουσιασμένος πως βρέθηκε επίσημο κείμενο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας που αναφέρεται σε ομαδικό τάφο στον Κεραμεικό κατά τα Δεκεμβριανά. Το έψαξα.

Από φίλη αρχαιολόγο βρήκα το «Πρόχειρον Αρχαιολογικόν», έκδοση της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας. Συλλογή εγγράφων, εκθέσεων και πεπραγμένων από τον Βασίλειο Χ. Πετράκο.

Εκεί, στο κεφάλαιο «Απελευθέρωση», παραθέτει αναφορά του Ν. Βερδελή, αρχαιολόγου επιμελητή «περί φθορών εις Κεραμεικόν - Αθήναι 8/1/1948», όπου ανάμεσα στα άλλα βρήκα και αυτό που έψαχνα: «…εις τον Χώρον όπου ο τάφος της Ηγησούς έχουν ταφεί 17 σκοτωθέντες κι ένας άλλος έχει ταφεί όπισθεν του μνημείου του Διονυσίου…».

Εκεί που η Αννα με τη μάνα της και τον θείο κερνούσαν κρασί τη γη.

Στις φυλακές Χατζηκώνστα ήταν και ο πατέρας της Αννας, εκεί χαθήκαν τα ίχνη του.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο αγνοημένος ήρωας
Ανάμεσα στους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής ήταν και μια τραγική προσωπικότητα, ένας άγνωστος ήρωας, ο Στυλιανός Σκλάβαινας. Σήμερα η «Εφ.Συν.» -τιμώντας την ματωμένη Πρωτομαγιά του ’44- φέρνει στη...
Ο αγνοημένος ήρωας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
Η Πρωτομαγιά που σφράγισε την ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα και δικαίως θεωρείται το σύμβολο και το σημείο- σταθμός της ελληνικής Εργατικής Πρωτομαγιάς χρονικά τοποθετείται στον τελευταίο χρόνο...
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
Εκπληξη προκάλεσε η σπουδή του Δήμου Κρωπίας ν’ αποδεχθεί το αίτημα της Χρυσής Αυγής για προεκλογική εκδήλωση στο δημαρχείο του ανήμερα της 21ης Απριλίου.
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
ΝΗΣΙΔΕΣ
Γερμανικές αποζημιώσεις: Ηταν ιδέα… θα γίνει πράξη;
Εν όψει της συζήτησης στην Ολομέλεια της Βουλής, στις 17 Απριλίου, του Πορίσματος της Διακομματικής Επιτροπής για τη Διεκδίκηση των Γερμανικών Οφειλών, θα ήταν ίσως σκόπιμο να κάνουμε μια αποτίμηση των όσων...
Γερμανικές αποζημιώσεις: Ηταν ιδέα… θα γίνει πράξη;
ΝΗΣΙΔΕΣ
25η Μαρτίου (Κι αυτή η Ανοιξη γιατί δεν έρχεται;)
Κάτω η λίμνη έχει ομίχλη και τα πλατάνια στάζουν από την υγρασία. Μέσα στο Κάστρο τα πέτρινα σπίτια στέκουν βαριά. Είναι σκληρός ο χειμώνας του ’44. Η Ρίτα κάτω από το μαξιλάρι της έχει μια μαυρόασπρη κάρτα....
25η Μαρτίου (Κι αυτή η Ανοιξη γιατί δεν έρχεται;)
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οταν οι Σύμμαχοι σκόρπισαν τον θάνατο στον Πειραιά
Ο τελευταίος και πλέον καταστροφικός βομβαρδισμός κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, που έπληξε τον Πειραιά στις 11 Ιανουαρίου του 1944, από συμμαχικά αεροπλάνα, και ο οποίος απλώθηκε σε όλη τη...
Οταν οι Σύμμαχοι σκόρπισαν τον θάνατο στον Πειραιά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας