Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μια ψυχαναλύτρια απέναντι στο κακό και το ιερό

«Η Κραυγή», έργο του Εντβαρτ Μουνχ, που συμβολίζει τη συντριβή του ανθρώπου από τον υπαρξιακό τρόμο

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μια ψυχαναλύτρια απέναντι στο κακό και το ιερό

  • A-
  • A+

«Κανένα πρόταγμα για την ανθρώπινη απελευθέρωση δεν μπορεί να δει το φως της ημέρας, εκτός εάν σταθούμε ικανοί να συλλάβουμε την απανθρωπιά του εικοστού αιώνα αναστοχαζόμενοι τα διδάγματα του Αουσβιτς» (E. Traverso, 1999, Κατανοώντας τη ναζιστική γενοκτονία [ελλ. έκδ. 2017]).

Τέτοια είναι η αποκαλυπτική τραυματική δυναμική του κακού που πυροδοτήθηκε από τις φρικαλεότητες του ολοκληρωτισμού του περασμένου αιώνα: για την πλευρά των θυμάτων, που έζησαν τον υποβιβασμό του ανθρώπινου όντος σε «Ηomo sacer» (G. Agamben,1995, [2005]), άνθρωπο φονεύσιμο, για την πλευρά των θυτών, ενεργών και παθητικών, που συναίνεσαν στη μετατροπή τους σε εκτελεστικό ή υποστηρικτικό εξάρτημα μιας καινοφανούς μαζικής φονικής μηχανής, υπηρετώντας ένα συλλογικό εγχείρημα απο-ανθρωποποίησης και των δύο πλευρών. Και για την ανθρωπότητα συλλήβδην, στον βαθμό που το εγχείρημα απείλησε με κατάρρευση τον πολιτισμό της, ακυρώνοντας το ίδιο το ιδρυτικό του αίτιο –την προστασία από τον φόνο και την έλξη από το φόνο–, εξαναγκάζοντάς τη να αναμετρηθεί με την ανεξάλειπτη βαρβαρότητα εντός της, την «απανθρωπιά» της.

«Απανθρωπιά»; Μπορούν να εξοβελιστούν εκτός ανθρωπότητας, ως «απάνθρωπα» εγκλήματα, οι εξορθολογισμένες, συστηματικές φονικές ναζιστικές πρακτικές, όπως υπόρρητα υπαγορεύει η νομική κατασκευή «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» ή όπως εξίσου υπόρρητα υπαγορεύει, για κάθε «ανόσιο» έγκλημα, η ίδια η γλώσσα;

«Τι άλλο είναι η ανθρώπινη ιστορία», έγραφε η Nathalie Zaltzman (1999, La résistance de l’humain), «αν όχι αυτή η μόνιμη διαλεκτική ανάμεσα στην άσκηση του φόνου, ατομικό έγκλημα και γενικευμένη σφαγή (μα δεν υφίστανται σφαγές χωρίς συγκεκριμένους εγκληματίες που τις οργανώνουν), ανάμεσα σ’ αυτή την έμπρακτη πραγματικότητα του φόνου και σ’ όλες τις απόπειρες του ανθρώπινου πνεύματος να τη διαχειριστεί, ανάγοντας τα φονικά συμβάντα σε κανονιστικές μορφές, συμπεριλαμβάνοντάς τα σε δίκτυα τελετουργικά: θρησκευτικά-θυσιαστικά, πολεμικά-πολιτικά, πολιτικά-νομοθετικά», προκειμένου να τον εγγράψει έτσι στην ανθρώπινη τάξη;

Για τη ρωσο-εβραϊκής καταγωγής Γαλλίδα ψυχαναλύτρια (1933-2009), υπέρμαχο μιας ψυχανάλυσης που αναλαμβάνει ευθύνη εξίσου έναντι των δύο θεμελιωδών διαστάσεων της «ανθρώπινης πραγματικότητας», της ατομικής και της συλλογικής, το κακό έχει προέλευση και ρίζες στον ψυχισμό. Εντόπιζε την πρωτοτυπική εκδοχή του στον γυμνό φόνο, έκφραση απόλυτης κυριαρχίας και αχαλίνωτης απόλαυσης της άνομης φονικής εξουσίας του πρωταρχικού πατέρα, μα και στον φόνο του πατέρα αυτού από τους γιους, ιδρυτικό του πολιτισμού (Freud, 1912, Τοτέμ και ταμπού), αφού, στη βάση της ενοχής και του φόβου, εγκαθιδρύονταν το ταμπού του φόνου και η τοτεμική λατρεία του φονευμένου πατέρα, εγκαινιάζοντας τον νόμο και τη θρησκευτική τελετουργία. Τεκμήρια της βαρβαρότητας που ειδολογικά χαρακτηρίζει την ενορμητική ζωή, βαθιά προσβλητικές για την «ανθρωπιά» μας και γι' αυτό μη παραδεκτές (αν όχι, ίσως, ως «επιστημονικός μύθος»), οι φονικές απαρχές του πολιτισμού υπέκυψαν στην απώθηση στο πρωταρχικό ασυνείδητο.

Ανάλογη αμυντική αναγκαιότητα, απέναντι στην ασύλληπτη έκρηξη βαρβαρότητας που σημάδεψε την ανθρωπότητα τον περασμένο αιώνα, σηματοδοτεί, σύμφωνα με τη Zaltzman (2007, Το πνεύμα του κακού, [2018]), η απρόσμενη βραχυκύκλωση της εργασίας της κουλτούρας, της Kulturarbeit (Freud, 1933, Ανάλυση της ψυχικής προσωπικότητας) – της ψυχικής διεργασίας που προάγει την «επαύξηση του βαθμού γνώσης και συνείδησης που ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει σχετικά με αυτό που τον καθορίζει εσωτερικά και που του διαφεύγει» (N. Zaltzman, στο ίδιο).

Αν η εργασία της κουλτούρας συνιστά μοχλό «προόδου της πνευματικής ζωής» (Freud, 1939, Ο άνδρας Μωυσής και η μονοθεϊστική θρησκεία), επιτρέποντας, μέσω της επεξεργασίας και της συνειδητοποίησης, μετασχηματισμούς και υπερβάσεις στο πλαίσιο της ατομικής και της συλλογικής ζωής, οι αναρίθμητες πολιτισμικές παραγωγές που ακολούθησαν, μετά τα Αουσβιτς, σε διάφορα πεδία –της πολιτικής και ηθικής φιλοσοφίας, του νομικού πολιτισμού, της τέχνης…–, μαρτυρούν το πολύπλευρο εγχείρημα, αυτό το μείζον τραύμα στη σύγχρονη ιστορία της ανθρωπότητας να γίνει αντικείμενο σκέψης, να θεραπευτεί, να επουλωθεί. Το παράδειγμα της στρατοπεδικής λογοτεχνίας, όχημα μαρτυριών των επιζησάντων (P. Levi, R. Antelm, J. Semprùn,…), είναι, αναμφίβολα, για την πλευρά των θυμάτων και της ανθρωπότητας, στην κατεύθυνση της ίασης και της προόδου: «Στον βαθμό που μετατρέπει μια ανεπεξέργαστη τραυματική εμπειρία, ατομική και συλλογική, σε κοινό ερμηνευτικό έργο» (N. Zaltzman, 1998, De la guérison psychanalytique).

Στο πεδίο του νομικού πολιτισμού, μέσω του –αμφίσημου– προσδιορισμού της έννοιας «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας», η κατάκτηση για τη συλλογική συνείδηση μιας νέας οικουμενικής αναπαράστασης της ανθρωπότητας, εκείνης του είδους, συνιστά επίσης μια ουσιώδη πρόοδο της εργασίας της κουλτούρας: ο ορισμός του αίρει τους αποκλεισμούς για λόγους φυλετικούς, θρησκευτικούς, πολιτικούς, σεξουαλικού προσανατολισμού, αποκαθιστώντας τον δεσμό γένους ανάμεσα σε όλους τους ανθρώπους στη βάση ενός ισότιμου ανήκειν. Μα, με την επικέντρωση του ορισμού στις «απ-άνθρωπες πράξεις», αυτή η νέα οικουμενική αναπαράσταση της ανθρωπότητας προκύπτει εξιδανικευμένη, καθώς το κακό εξοστρακίζεται από τους κόλπους της. Αποποιούμενη το κακό, ιεροποιώντας τον εαυτό της, η ανθρωπότητα αυτοπροστατεύεται από το να το αναγνωρίσει εντός της. Προκύπτει, συνεπώς, μια αποτυχία της εργασίας της κουλτούρας έναντι του κακού, να το προσδιορίσει, να το εγγράψει στη συνείδηση, να το μετασχηματίσει, τροποποιώντας τη σχέση μας μαζί του (N. Zaltzman, 2007 [2018]). Οχι μόνο. Εκπίπτει η διάσταση του τραγικού (Σ. Μανωλόπουλος, 2010, Η τραγική ανάγνωση της ιστορίας), αίρεται η κατάκτηση που αντιπροσώπευε, για τον ελληνικό πολιτισμό, με την τραγωδία, η προσωπική ανάληψη της ευθύνης για το κακό που προξενείται, ακόμη και αν εκλείπει η προσωπική ενοχή της πρόθεσης. Προκύπτει έτσι, ταυτόχρονα προς την κίνηση της προόδου, μια οπισθοδρόμηση, μια παλινδρόμηση, με αναλογίες προς κοινωνικές μορφές όπου, με την επικράτηση λιγότερο ή περισσότερο εξελιγμένων θρησκευτικής προέλευσης αναπαραστάσεων για τον άνθρωπο και την ιερή καταγωγή του, η συνειδητοποίηση της σχέσης του με το κακό υπέκυπτε στην άμυνα: στη σχάση καλού και κακού, στην προβολή του κακού σε κακόβουλα πνεύματα, στον Σατανά (ανιμισμός, εβραϊκός και χριστιανικός μονοθεϊσμός).

Ανάλογης τάξης οπισθοδρόμηση μπορεί να θεωρηθεί, στο πεδίο του πολιτικού και ηθικού στοχασμού, η αρεντιανή αντίληψη του κακού. Υπηρετεί επίσης την αμυντική του υπεκφυγή, η φιλοσοφική κατασκευή της έννοιας «κοινοτοπία του κακού» (H. Arendt, 1963, [1995]), τεκμαιρόμενης στη βάση της στάσης του Αϊχμαν κατά τη δική του: Ο υποθετικά «μη σκεπτόμενος» «απολιτικός» ναζί, διαστρέφοντας την καντιανή ηθική επιταγή, αποποιούνταν, ως άνθρωπος του καθήκοντος, ως νομιμόφρων Γερμανός πολίτης, την οποιαδήποτε συλλογική και προσωπική ευθύνη.

Αναρωτιέται η Zaltzman, μπρος στον ισχυρισμό της Arendt (στην πολεμική της με τον G. Scholem, [2017], Δύο επιστολές για τη ρηχότητα του κακού) ότι «το κακό δεν είναι ποτέ “ριζικό”», «δεν διαθέτει βάθος», «από τη στιγμή που η σκέψη ασχολείται με το κακό ματαιώνεται γιατί δεν βρίσκει τίποτε»: αυτό θα σήμαινε ότι «δεν απομένει παρά να αναδιπλωθούμε στην ιδέα μιας αδράνειας του κακού, που ανθίσταται στο να αφεθεί να καταστεί καταληπτό στις διαστάσεις της ψυχικής του πραγματικότητας από την πράξη της συνειδητής σκέψης;» (N. Zaltzman, στο ίδιο).

Ομως, στην ατομική ψυχική ιστορία, επισημαίνει (N. Zaltzman, στο ίδιο), η εργασία της κουλτούρας δυνητικά καρποφορεί στην αναμέτρησή της με τη γενεαλογική μετάδοση του κακού – έτσι όπως εκπληκτικά την ανέδειξε ο Ντοστογιέφσκι στους αδελφούς Καραμάζωφ. Δυνητικά επιτυγχάνει, στο πλαίσιο της οιδιπόδειας δομής, τον μετασχηματισμό των φονικών και αιμομικτικών επιθυμιών: στη βάση της χειραφέτησης των γιων από τον σαρκικό πατέρα. Μα όχι χωρίς την αναφορά σε έναν συμβολικό πατέρα, χωρίς την εγγραφή τους, με άλλα λόγια, σε μια νέα, πνευματική, ιεροποιημένη γενεαλογία, που ανασυσταίνει τη συνθήκη του γένους. Το ακραίο, μη διαχειρίσιμο κακό, αυτό που, ακατέργαστο, αχαλίνωτο, στρέφεται ενάντια σε αθώους, όπως στη γενοκτονία ή την παιδοκτονία, το πνεύμα του κακού που σηματοδοτεί την αποτυχία της εργασίας της κουλτούρας, είναι αυτό που παραμένει εκτός γενεαλογίας, εκτός συμβολικής τάξης. Το όριο της εργασίας της κουλτούρας, «η τελευταία λέξη της προόδου του πνεύματος» έναντι του κακού, θα ήταν λοιπόν το όριο μιας οιδιπόδειας προέλευσης εκδοχής του ιερού;

Με τη σύλληψη του Λόγου, η εργασία της κουλτούρας επιτύγχανε, για μια φορά, να προωθήσει ως κοινό ταυτοποιητικό γνώρισμα του είδους μια εκκοσμικευμένη αναπαράσταση του πνεύματος, απαλλαγμένη από οποιαδήποτε ιεροποιημένη υπερφυσική καταγωγή. Θα μπορούσε, προκαλεί τη σκέψη μας η Zaltzman (στο ίδιο), η εργασία της κουλτούρας να επινοήσει μια αναπαράσταση του κακού εξίσου κοσμική; Θα μπορούσαν οι γιοι και οι κόρες των ανθρώπων «να πάψουν να καθορίζονται από μία πατρική αναφορά, που όσο κι αν έχει αξιοσημείωτα μετασχηματιστεί», φθάνει, μπροστά στο πνεύμα του κακού, στα όριά της;

*Κλινική ψυχολόγος, μεταφράστρια του βιβλίου της Nathalie Zaltzman «Το πνεύμα του κακού» (εκδόσεις Νησίδες, 2018) 

**ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ: Στην παρούσα διαδικτυακή έκδοση προστίθενται τα στοιχεία που αφορούν στην ιδιότητα της αρθρογράφου καθώς επίσης και δύο παραπομπές μέσα στο κείμενο, που εκ παραδρομής παραλείφθηκαν στην έντυπη έκδοση.   

ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια λάθος ζωή δεν μπορείς να τη ζήσεις σωστά
Ο τρόπος που βλέπουμε τον Joker και την ψύχωσή του δείχνει ποιοι είμαστε και τι είδους πολιτική ασκούμε στις χώρες που ανήκουμε. Είναι ο βασικότερος λόγος που η ταινία αυτή προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση.
Μια λάθος ζωή δεν μπορείς να τη ζήσεις σωστά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κοινωνία μουγκών σε περιβάλλον συνεχούς «επικοινωνίας»
Πώς άραγε θα καταφέρουμε να επικοινωνήσουμε αυτά που νιώθουμε μέσα μας όταν δεν τα προφέρουμε, όταν δεν τα ακούει κάποιος και μοιάζουν να αναπαράγονται μέσα μας, σαν να ακούμε την ηχώ της σκέψης μας. Οταν...
Κοινωνία μουγκών σε περιβάλλον συνεχούς «επικοινωνίας»
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Εσωστρέφεια
Αίθουσα σκοτεινή. Σκόρπιες ολόγυρα καρτέλες από αναμνήσεις, ένα μπαούλο ενοχές, ένας καθρέφτης που αντανακλά την όψη μου όπως την ευχήθηκα. Στο βάθος της αίθουσας με καλωσορίζει ο εαυτός μου όπως τον αρνήθηκα...
Εσωστρέφεια
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ας σκεφτούμε την ελευθερία στη μετά Covid εποχή
Με αφορμή το Υβριδικό Πανευρωπαϊκό Φεστιβάλ Freiraum δημιουργήθηκαν νέες σκέψεις για το γεγονός ότι η πανδημία μπορεί να μετατραπεί σε έναν καταλύτη για την πνευματική άνθηση της κοινωνίας μας.
Ας σκεφτούμε την ελευθερία στη μετά Covid εποχή
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Τα μπαλκόνια των Αθηνών
Τα μπαλκόνια. Ενα βήμα ανάμεσα στο έξω και το μέσα. Μισά σαλόνια και μισά δρόμοι. Και οι άνθρωποι των μπαλκονιών με τις συμπεριφορές τους μισές εντός και μισές εκτός της οικίας.
Τα μπαλκόνια των Αθηνών
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η κοινωνία της ψηφιακής ηδονοβλεψίας
Οσο περισσότεροι εθίζονται στην επιδειξιμανία και στην ηδονοβλεψία τόσο πιο σεξουαλικο­κεντρικές γίνονται οι νέες ταυτότητες που διαμορφώνονται και τόσο πιο ανθρωποφάγο το κοινωνικό περιβάλλον.
Η κοινωνία της ψηφιακής ηδονοβλεψίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας