Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κολλημένοι με το παρελθόν;

Παιδιά του Δημοτικού σχολείου παρακολουθούν εντυπωσιασμένα ανασκαφή τάφων στην αρχαία Μεσσήνη, από το κείμενο του Π. Θέμελη, φωτ. Π. Θέμελης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κολλημένοι με το παρελθόν;

  • A-
  • A+

«Το παρελθόν στο παρόν» είναι ένα ευανάγνωστο βιβλίο που κυκλοφόρησε σε επιμέλεια του κοινωνικού ανθρωπολόγου Αρη Αναγνωστόπουλου και του αρχαιολόγου Νίκου Παπαδημητρίου, συγκεντρώνοντας εξαιρετικά ευσύνοπτα κείμενα Ελλήνων ιστορικών, αρχαιολόγων και ανθρωπολόγων προς το ευρύ κοινό.

Οι συγγραφείς πραγματεύονται τους τρόπους με τους οποίους το παρελθόν εισβάλλει στη ζωή μας σήμερα, διαμορφώνοντάς την ώς ένα βαθμό, αλλά και αναδιαμορφώνοντας και το ίδιο παρελθόν από την άλλη πλευρά.

Με αυτή την έννοια η Ιστορία, σε αντίθεση με ό,τι θεωρείται συχνά, γράφεται και ξαναγράφεται συνεχώς στο παρόν, ακόμα και από όσους καταγγέλλουν την «παραχάραξή» της. Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιστήμη της ιστορίας και της αρχαιολογίας δεν έχει τον τρόπο να καταλήγει σε σχετικά πάντοτε ασφαλή συμπεράσματα για το παρελθόν. Αλλά ποιος ακούει τους ειδικούς ιστορικούς και αρχαιολόγους;

Σε αυτό το βιβλίο πάντως οι ειδικοί είναι διαθέσιμοι, με καλογραμμένα κείμενα, να συζητήσουν για την ιστορία και την αρχαιολογία στο παρόν, χωρίς αφ’ υψηλού διάθεση και με μια κριτική προσέγγιση.

Χρησιμοποιώ την έκφραση «κολλημένοι με το παρελθόν» σε μια ελεύθερη απόδοση του τίτλου ενός βιβλίου του David Lowenthal (Possessed by the Past, 1996).

Δεν είμαστε οι μόνοι και ανάδελφοι στην Ελλάδα που είμαστε κολλημένοι με το παρελθόν, με την ειδικότερη αρχαιοπληξία μας.

Οι ιστορικοί έχουν μελετήσει σήμερα διεθνώς τα «καθεστώτα ιστορικότητας» ή αλλιώς την «ιστορικότητα της Ιστορίας», τους τρόπους με τους οποίους η εποχή μας, ή οι εποχές μας καλύτερα, αντιμετωπίζουν το παρελθόν.

Στο «Παρελθόν στο Παρόν» ο Αντώνης Λιάκος και η Χριστίνα Κουλούρη ξετυλίγουν το κουβάρι των πολλαπλών «καθεστώτων μνήμης», συζητώντας για τη μνήμη των ηγεμονικών αφηγημάτων, για την Ιστορία και την αντι-μνήμη, π.χ. τη μνήμη των αριστερών οικογενειών μετά τον Εμφύλιο, τη διχασμένη μνήμη ή την τραυματική μνήμη.

Ποιος θυμάται; Οσοι διάβασαν την πρόσφατη μετάφραση στα ελληνικά του βιβλίου του Jan Assmann («Η πολιτισμική μνήμη: γραφή, ανάμνηση και πολιτική ταυτότητα στους πρώιμους ανώτερους πολιτισμούς», μτφρ. Δ. Παναγιωτόπουλος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2017) θα πιάσουν εδώ το νήμα της εξέλιξης της συλλογικής μνήμης σε Ιστορία.

Η συζήτηση για τη μνήμη και την Ιστορία, που ξετυλίγεται εύστοχα στο βιβλίο, είναι αποτέλεσμα του αιτήματος εκδημοκρατισμού των κοινωνιών.

Και αποτελεί μια ένδειξη ζωντάνιας των σύγχρονων κοινωνιών να αντιπαρατίθεται δημόσια για αυτά τα ζητήματα.

Στην Ελλάδα το σχολείο συνεχίζει να οργανώνει μια φαντασιακή αντίληψη για το «έθνος» στο παρελθόν, αλλά και για τον εαυτό του, μέσω του μύθου του «κρυφού σχολειού» (που παρεπιμπτόντως έχει οδηγήσει και στη συγκρότηση ενός ελληνικού «τουρισμού μνήμης» στην Ελλάδα).

Μαζί με το σχολείο το νέο Μουσείο της Ακρόπολης, για παράδειγμα, μέσω της αποκάθαρσης της ιστορίας του Παρθενώνα από τη συνέχειά του ως χριστιανικού ναού και μουσουλμανικού τεμένους, «φουσκώνει» ένα ήδη συμβολικά υπερδιογκωμένο παρελθόν, ώστε το «έθνος» να συνεχίσει να απολαμβάνει τις «δάφνες των αρχαίων προγόνων» του (οργανωμένο σε «αρχαιόφιλα» και «αρχαιοπρεπή» σώματα, όπως επισημαίνει έξοχα ο Δημήτρης Πλάντζος, φέρνοντας στον νου μας την κακόγουστη «επινόηση του παρελθόντος» με στόχο τη «φυλετική υπεροχή» από την εθνικόφρονα Χρυσή Αυγή).

Ο Νίκος Μπελαβίλας εξηγεί στο κείμενό του τις συνέπειες της ιδεολογικής αποκάθαρσης των μνημείων, π.χ. της Ροτόντας της Θεσσαλονίκης, και τη σύγχρονη προσπάθεια επιστροφής της ιστορίας τους μέσω της προσθήκης των παραμελημένων ιστορικών τους παρελθόντων.

Εξάλλου, όπως εξηγεί η Δάφνη Βουδούρη, η εξέλιξη της σύγχρονης νομοθεσίας για τις αρχαιότητες, με την επιρροή των διεθνών συμβάσεων για την πολιτιστική κληρονομικά, εισάγει μια πιο ισότιμη μεταχείριση των παρελθόντων.

Και είναι ευχής έργον πράγματι που τουλάχιστον τρία ελληνικά μουσεία έχουν επιχειρήσει μια ανανέωση από τη συμβατική επίδειξη της «αρχαιοπληξίας».

Ο Νικόλαος Καλτσάς εξηγεί πώς το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο επανέκθεσε πρόσφατα τη συλλογή του με ευανάγνωστο τρόπο, η Αναστασία Τούρτα πώς το Βυζαντινό Μουσείο Θεσσαλονίκης επιχείρησε να εκθέσει τη δύσκολη περίοδο του Βυζαντίου, με το βάρος της χριστιανικής παράδοσης πάνω του, και ο Αγγελος Δεληβορριάς πώς το Μουσείο Μπενάκη επιχείρησε να αναδείξει τον νεότερο ελληνικό πολιτισμό ισότιμα με την αρχαιότητα.

Παρά τις όποιες αντιρρήσεις και τα πιο τολμηρά βήματα που πρέπει να γίνουν στο μέλλον, δεν πρέπει να υποτιμούμε καθόλου κατά την ταπεινή μου γνώμη τη σημασία των εγχειρημάτων αυτών, και άλλων, και μάλιστα στις μέρες της κρίσης σήμερα σε μια Ελλάδα που επανέρχεται σε εθνικόφρονα αφηγήματα.

Τα σύγχρονα μουσεία μέσα από τον εκπαιδευτικό τους ρόλο, που παρουσιάζει η Ολγα Σακαλή, έχουν μεγάλη δυνατότητα να βοηθήσουν παιδιά και μεγάλους να διαβάσουν με κριτικό τρόπο το παρελθόν και να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους μαζί του.

Εξάλλου και η σύγχρονη αρχαιολογική ανασκαφή, όπως εξηγεί ο Πέτρος Θέμελης, μπορεί να γίνει, με κανόνες βέβαια, συμμετοχική διαδικασία για το ευρύτερο κοινό.

Το κοινό επιπλέον παρεμβαίνει ενίοτε δυναμικά μέσα από κινήματα πολιτών και αντιπαραθετικά στη διαδικασία της μνημειοποίησης του δημόσιου χώρου, όπως επισημαίνει με χαρακτηριστικά παραδείγματα ο Γιάννης Χαμηλάκης (και συχνότερα βέβαια, να επισημάνουμε, μέσω της προσπάθειας καταπάτησης των κανόνων της προστασίας των αρχαιοτήτων).

Η παρέμβαση αυτή, καθώς και η σύγχρονη κρίση, εισάγει στο παιχνίδι της ιστορίας και της αρχαιολογίας και την ώς τώρα «πτωχή συγγενή» κοινωνική και πολιτισμική ανθρωπολογία, όπως αναλύει με προσοχή η Ελεάνα Γιαλούρη: « Μια αίσθηση ερείπωσης σφραγίζει το αστικό τοπίο» σήμερα επισημαίνει η Γιαλούρη.

Να ξεκολλήσουμε λοιπόν από το παρελθόν ή, με άλλα λόγια, να συζητήσουμε για αυτό χωρίς να το θεωρούμε «αδιάψευστο μάρτυρα της Ιστορίας»;

Ή να μείνουμε νοσταλγικά εκεί, στην ενίοτε «επινοημένη παράδοση»; Ο Αρης Αναγνωστόπουλος και ο Νίκος Παπαδημητρίου, μαζί με τον Τάσο Σακελλαρόπουλο και την Ελένη Στεφάνου, με τα εισαγωγικά κείμενα που υπογράφουν σε κάθε ενότητα, μας καλούν με αυτό τον τόμο να θέσουμε τέτοιου είδους ερωτήματα στον δημόσιο διάλογο.

*Καθηγητής Ιστορίας Πανεπιστημίου Κρήτης

ΝΗΣΙΔΕΣ
Πέρα από τη «Μανταλένα» η πραγματική Αντίπαρος
Στο τελευταίο βιβλίο του Αγγελου Σινάνη «Τα μεταλλεία της Αντιπάρου - 19ος, 20ός αιώνας», μέσα από τη μη καταγεγραμμένη έως τώρα ιστορία των μεταλλείων του μικρού αυτού νησιού της Μανταλένας, ανασύρεται μια...
Πέρα από τη «Μανταλένα» η πραγματική Αντίπαρος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Με όνομα βαρύ σαν Ιστορία...
Ο Νίκος Κυριαζής πήρε τον μίτο από εκεί που τον άφησε ο πατέρας του, δημοσιογράφος και συγγραφέας Κώστας Κυριαζής. Το 1994 κυκλοφόρησε το πρώτο του ιστορικό μυθιστόρημα και στο τελευταίο του βιβλίο «Τα...
Με όνομα βαρύ σαν Ιστορία...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η κόκκινη Ρόζα στην ελληνική βιβλιογραφία
Η παρουσία της Λούξεμπουργκ και του έργου της στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό ακολουθεί την ίδια αντιφατική και αποσπασματική πορεία και χρήση που είχε, λίγο πολύ, η τύχη της ίδιας και των γραπτών της. Την...
Η κόκκινη Ρόζα στην ελληνική βιβλιογραφία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τα μπεστ σέλερ από τον πολικό Βορρά βγάζουν σκελετούς από τα ντουλάπια
Τα μυθιστορήματα του Nordic Noir έφεραν στην επιφάνεια τις πληγές του λεγόμενου Πρώτου Κόσμου: των ανεπτυγμένων πολιτικά, οικονομικά και πολιτισμικά χωρών, οι οποίες επαναπαύτηκαν στην ανάπτυξή τους και...
Τα μπεστ σέλερ από τον πολικό Βορρά βγάζουν σκελετούς από τα ντουλάπια
ΝΗΣΙΔΕΣ
Με οδηγό τα γεγονότα
Το βιβλίο του Γιάννη Γκλαρνέτατζη «Στιγμές Σαλονίκης εαρινές» επανεκδόθηκε από τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες» τον περασμένο Μάιο και κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία. Ο Γιάννης Γκλαρνέτατζης ζει κι εργάζεται στη...
Με οδηγό τα γεγονότα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αγνωστοι θησαυροί σε κούτες
Τα θεατρικά έργα του Ιάκωβου Καμπανέλλη έχουν ψηφιοποιηθεί από το Εθνικό Θέατρο, ευτυχώς! Υπάρχει όμως και ένας τεράστιας σημασίας όγκος αδημοσίευτων κειμένων, θεατρικών έργων, σεναρίων, μελετών που «κοιμάται»...
Αγνωστοι θησαυροί σε κούτες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας