Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αρχή του μέτρου

Η αρχή του μέτρου

  • A-
  • A+

Παραγωγικός στα 88 του χρόνια, ο μαρξιστής διανοητής Θανάσης Βακαλιός με το τελευταίο βιβλίο του, που έχει τίτλο «Το μέτρο» και υπότιτλο «Ο άνθρωπος ως υπερβατικό ον και το πρόβλημα του μέτρου» (Εύμαρος 2017), εισηγείται μια ριζική αλλαγή της στάσης του σύγχρονου ανθρώπου απέναντι στην ίδια την επιστημονική και τεχνική του δημιουργικότητα.

Σκιαγραφεί παράλληλα τα βασικά γνωρίσματα μιας ηθικής του μέτρου και της ευθύνης, η οποία πηγάζει από τη βαθύτερη συνειδητοποίηση των κινδύνων αυτοκαταστροφής και αφανισμού της ανθρωπότητας.

Στην αρχαιοελληνική σκέψη, ο άνθρωπος που δεν τηρεί το «μέτρον» διαπράττει «ύβριν» και εκτίθεται στον κίνδυνο της νέμεσης, της τιμωρίας των θεών που δεν πλήττει υποχρεωτικά μόνο τον αρχικό υπεύθυνο, αλλά ενδεχομένως και ολόκληρη την κοινότητα στην οποία αυτός ανήκει. Η πρακτική, εργασιακή και κατασκευαστική δραστηριότητα του ανθρώπου υπήρξε η βάση και το όχημα της διαδικασίας μετάβασης στην πολιτισμένη κοινωνία.

Στο παρελθόν, αυτή η δημιουργική δραστηριότητα του homo faber που μετασχημάτιζε τη φύση και τον κόσμο, συναντούσε τα όριά της στην αντίσταση που προέβαλλε αυτός ο εξωτερικός κόσμος.

Με τη στενή σύνδεση επιστήμης, τεχνικής και βιομηχανίας, που συντελέστηκε τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η διαδικασία μετασχηματισμού του κόσμου γνώρισε μια πελώρια επιτάχυνση.

Η εποχή αυτή σημαδεύτηκε από την τυφλή πίστη στην επιστημονική πρόοδο και από τον συλλογικό ενθουσιασμό για τα επιτεύγματα του νέου πολιτισμού της τεχνικής.

Μετά το 1945 όμως, αυτός ο τεχνολογικός οπτιμισμός δέχτηκε ένα ισχυρό πλήγμα. Το πρώτο μεγάλο σοκ προκλήθηκε από τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.

Μετά τις 6 Αυγούστου 1945, η ανθρωπότητα γνώριζε ότι είναι πλέον τεχνικά δυνατό το τέλος του κόσμου ή τουλάχιστον η καταστροφή της ανθρώπινης ζωής πάνω στη Γη. Το δεύτερο μεγάλο σοκ το προκάλεσε η συνειδητοποίηση της οικολογικής κρίσης, η διάγνωση των ορίων της ανάπτυξης και των ανεπανόρθωτων καταστροφών που αυτή επιφέρει στο παγκόσμιο οικοσύστημα.

Επιβεβαιωνόταν έτσι ότι η ανθρώπινη δημιουργικότητα αναπτύσσει μιαν υπερβατική δυναμική που δεν έχει όρια και μπορεί να λειτουργήσει καταστροφικά, απειλώντας την ίδια την ύπαρξη της ανθρωπότητας. Από το γεγονός όμως ότι κάτι είναι τεχνικά εφικτό δεν συνάγεται αυτόματα ότι είναι και ηθικά θεμιτό να το υλοποιήσουμε.

Σύμφωνα με τον Βακαλιό, η επιστημονική και τεχνική πρόοδος δεν πρέπει να μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, αλλά πρέπει αντίθετα να προσανατολίζεται με βάση κοινωνικές ανάγκες και ηθικές αξίες. Μπροστά στον κίνδυνο του ολικού αφανισμού της ανθρωπότητας, η ηθική υπευθυνότητα υπαγορεύει την αρχή του μέτρου και επομένως την ανάγκη να τεθούν ορισμένα όρια στην ανθρώπινη επιστημονική και τεχνική δημιουργικότητα.

Ο Βακαλιός μελετάει από ανθρωπολογική και φιλοσοφική σκοπιά την εξέλιξη της ανθρώπινης δημιουργικότητας και διαπιστώνει, ενισχύοντας και τεκμηριώνοντας με νέα δεδομένα την άποψη του Αριστοτέλη, ότι η υπερβατικότητα –η τάση δηλαδή για διαρκή υπέρβαση των ορίων– απλώνει τις ρίζες της στην ίδια την ειδολογική ταυτότητα του ανθρώπου, στη δυναμική των ανθρώπινων επιθυμιών, απολαύσεων, ορέξεων και συμπεριφορών.

Η διάγνωση του αυτοκαταστροφικού δυναμικού που εμπεριέχει η σύγχρονη τεχνοεπιστήμη δεν οδηγεί τον Βακαλιό σε τεχνοφοβικά συμπεράσματα. Οι κίνδυνοι που απειλούν την ανθρωπότητα δεν πηγάζουν από την επιστήμη και την τεχνολογία καθαυτές, αλλά συναρτώνται με κοινωνικούς και οικονομικούς συντελεστές. Ο σύγχρονος καπιταλισμός εναποθέτει στις δυνάμεις του κεφαλαίου τόσο τη διαχείριση της έρευνας όσο και τη χρήση των επιτευγμάτων της επιστήμης και της τεχνολογίας.

Στον καπιταλισμό όμως οικονομία και τεχνική δεν θέλουν και δεν θέτουν όρια στην ανάπτυξή τους. Και υποτάσσουν στα συμφέροντα και στις ανάγκες τους ολόκληρη την κοινωνία. Ο στόχος της μεγιστοποίησης του κέρδους υπερακοντίζει και εκτοπίζει κάθε ηθική και κοινωνική μέριμνα. Η επίτευξη αυτού του στόχου προϋποθέτει μιαν απεριόριστη μεγέθυνση και ανάπτυξη, η οποία οδηγεί μοιραία στην κατανάλωση φυσικών πόρων που δεν είναι άπειροι και απεριόριστοι και επιπλέον συνδέονται μεταξύ τους σε μια λεπτή και εύθραυστη ισορροπία.

Σήμερα έχει γίνει προφανές ότι ορισμένοι φυσικοί πόροι στρατηγικής σημασίας εξαντλούνται και το οικοσύστημα της Γης παρουσιάζει ανησυχητικές διαταραχές (κλιματική αλλαγή, μόλυνση του αέρα και του νερού κ.λπ.). Από την άλλη μεριά, η στρατιωτικοποίηση της επιστήμης, η υποβάθμισή της σε τεχνική στην υπηρεσία των συμφερόντων του κεφαλαίου, ο κεντρικός ρόλος της πολεμικής βιομηχανίας στην επιστημονική έρευνα, η διάδοση των πυρηνικών όπλων δεν αντιπροσωπεύουν αναγκαίες επιλογές, που απορρέουν από την καινοτομική δυναμική της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Αποτελούν, αντίθετα, αποτελέσματα της κατάχρησης της επιστήμης και της τεχνολογίας από τους μηχανισμούς της πολιτικής και οικονομικής ισχύος.

Οι μηχανισμοί αυτοί ιδιοποιούνται ωφελιμιστικά τα επιστημονικά επιτεύγματα και προσαρμόζουν τις τεχνολογικές καινοτομίες στις ανάγκες του κεφαλαίου και της αναπαραγωγής του καπιταλιστικού συστήματος.

Το ζητούμενο επομένως δεν μπορεί να είναι η αναστολή της υπερβατικής δυναμικής της ανθρώπινης δημιουργικότητας, αλλά μια διαφορετική διαχείριση και χρήση της που θα αξιοποιεί για το κοινό όφελος τα ευεργετικά της αποτελέσματα και θα αποτρέπει τις αρνητικές και καταστροφικές επιπτώσεις της.

Η επιστημονική και ερευνητική κοινότητα καλείται να αναμετρηθεί με το ηθικό χρέος της απέναντι στην ανθρωπότητα. Το ενδεχόμενο ολικού αφανισμού της ανθρώπινης ζωής πάνω στη Γη επαναφέρει στο επίκεντρο του προβληματισμού τη σχέση επιστήμης και ηθικής και το θέμα της ηθικής ευθύνης του επιστήμονα.

Ο Βακαλιός ανατρέχει στις συζητήσεις που έγιναν με αφορμή τη συμμετοχή επιστημόνων στο μυστικό πρόγραμμα Μανχάταν για την κατασκευή της πρώτης ατομικής βόμβας. Ενώ ο Οπενχάιμερ, μετά τη Χιροσίμα, συνειδητοποίησε –έστω και καθυστερημένα– την ηθική του ευθύνη και αντιτάχθηκε στην ανάπτυξη νέων όπλων, ο Τέλερ, επιδεικνύοντας ακραία ηθική αναλγησία, εργάστηκε για την κατασκευή της βόμβας υδρογόνου.

Ο Τέλερ ήταν άλλωστε εκείνος που είχε πει: «Η επιστήμη επιτρέπεται να κάνει τα πάντα». Η υπαρκτή δυνατότητα υπέρβασης των ορίων θέτει και σήμερα τον επιστήμονα ερευνητή μπροστά σε κρίσιμα ηθικά διλήμματα.

Η αρχή του μέτρου τού υπαγορεύει την επιλογή να μη θυσιάσει ποτέ την ηθική του ευθύνη στον βωμό της δημιουργικής του αυτοπραγμάτωσης.

Ο επιστήμονας –τονίζει ο Βακαλιός– πρέπει να αντιστέκεται στον πειρασμό να αποδεχτεί άκριτα τη χρήση των ερευνών του για σκοπούς που τον ακυρώνουν ως ηθικά υπεύθυνη προσωπικότητα. Η υπέρβαση των ορίων δεν αφορά μόνον την επιστημονική δραστηριότητα, αλλά χαρακτηρίζει και τη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία.

Στον καπιταλισμό η ευτυχία ταυτίζεται με τις απεριόριστες καταναλωτικές απολαύσεις και ο άνθρωπος υποβαθμίζεται σε εγωκεντρικό άτομο που επιδιώκει την οικονομική επιτυχία και τον πλούτο, αδιαφορώντας για τη δυστυχία των άλλων.

Από την αρχή του μέτρου πηγάζει μια ριζικά διαφορετική φιλοσοφική ανθρωπολογία, η οποία αναγνωρίζει το πρωτείο της ηθικής αυτοπραγμάτωσης του προσώπου ως κοινωνικού ατόμου. «Δεν μπορεί να αισθάνεται κανείς ευτυχισμένος –γράφει ο Βακαλιός– όταν η προσωπική του ευτυχία προϋποθέτει ή και συνεπάγεται τη δυστυχία των άλλων».

ΝΗΣΙΔΕΣ
Επεσε η νύχτα στο Παλέρμο
Ενα παιχνίδι ρόλων εμπνευσμένο από τη Μαφία, τα φοιτητικά χρόνια στο Παλέρμο και η νύχτα που πέφτει πάνω σε μια ελληνική οικογένεια, απομονωμένη σχεδόν στην κορυφή του Ολύμπου. Ενα παιχνίδι από τα φοιτητικά...
Επεσε η νύχτα στο Παλέρμο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εδώ Λονδίνο!
Η Ελεάννα Βλαστού με όσα μας εξομολογείται «Στο Λονδίνο», με ζωντανή ημερολογιακή αφήγηση, δεν χαρίζεται στην πόλη, ούτε στους κατοίκους της. Αντιθέτως, μας προετοιμάζει για να τους κατακτήσουμε...
Εδώ Λονδίνο!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εγχειρίδιον του καλού… απελπισμένου
Ας υποθέσουμε ότι ανοίγουμε ένα τετράδιο· «ρίχνουμε» μέσα καυστικό χιούμορ, δηκτικά σχόλια, παροιμίες, λίγες «παλιοκουβέντες», δίπλα σε διαφορετικά λήμματα. Τι μας δίνει αυτό; «Το λεξικό της απελπισίας» όπως...
Εγχειρίδιον του καλού… απελπισμένου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
Την ερχόμενη Πέμπτη, 27 Ιουνίου, στον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων, ο συγγραφέας και ιστορικός Ντόνι Γκλουκστάιν θα μιλήσει για το βιβλίο του «Τα Σοβιέτ στη Δύση - Εργατικά συμβούλια απέναντι σε κοινοβούλια...
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το λυκόφως του Αιγαίου
Το μυθιστόρημα της Κατερίνας Καριζώνη μάς ταξιδεύει στον 17ο αιώνα όταν η πειρατεία βρισκόταν στο αποκορύφωμά της και οι επαγγελματίες πειρατές δεν ήταν μόνο διαβόητοι για τον φόβο που προκαλούσαν, αλλά και...
Το λυκόφως του Αιγαίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η συνεχής «λιτανεία του χρόνου»
Η περιπλάνηση στα ερείπια -στον εσωτερικό κόσμο- μιας πόλης που ρημάζει, όπως μας την αφηγείται στο πρώτο της βιβλίο «Λιτανεία του χρόνου» η Μελάνια Δαμιανού, είναι μια μικρή νουβέλα που με ξάφνιασε και με...
Η συνεχής «λιτανεία του χρόνου»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας