Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.7°C / 19.4°C
    2 BF
    60%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 19.4°C
    2 BF
    37%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 8.9°C / 17.0°C
    2 BF
    55%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 5.6°C / 11.0°C
    3 BF
    62%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 15.0°C / 15.0°C
    1 BF
    58%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 17.2°C / 18.3°C
    1 BF
    54%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 14.0°C
    3 BF
    28%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 9.4°C / 17.0°C
    2 BF
    55%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.0°C / 18.9°C
    5 BF
    72%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    1 BF
    63%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 19.0°C
    2 BF
    52%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    14°C 14.4°C / 14.4°C
    1 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    3 BF
    59%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 19.0°C / 19.4°C
    4 BF
    37%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 13.3°C / 19.4°C
    5 BF
    31%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 19.0°C / 19.4°C
    4 BF
    55%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 13.3°C / 19.0°C
    2 BF
    30%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 8.9°C / 15.0°C
    3 BF
    67%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.2°C / 18.3°C
    1 BF
    61%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 14.0°C
    3 BF
    28%
Οι δρόμοι του νερού στη Θεσσαλονίκη

Αεροφωτογραφία του Charles Denti από Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1916). Φαίνονται οι εκβολές του χειμάρρου Κωνσταντινίδη και Κυβερνείου/Πυλαίας

Οι δρόμοι του νερού στη Θεσσαλονίκη

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

«Και ποιον θα ενδιέφερε ένα βιβλίο για τους χείμαρρους της πόλης;» με ρώτησαν σε κεντρικό βιβλιοπωλείο μπροστά στο βιβλίο του Γιώργου Μπλιώνη και του Μιχάλη Τρεμόπουλου.

Η ερώτηση μπροστά στο εξώφυλλο μόνο του βιβλίου μοιάζει με ακύρωση της προσπάθειας των συγγραφέων που κατέληξε σε μια έκδοση 370 σελίδων μεγάλου σχήματος υπό τον τίτλο «Η Θεσσαλονίκη των νερών - Μια ιστορική και οικολογική ανασκόπηση της τοπογραφίας των χειμάρρων και των υδατικών πόρων της πόλης» (εκδόσεις Αντιγόνη, Κέντρο Πληροφόρησης).

Κι όμως, στο ερώτημα υπάρχει απάντηση, η οποία δεν είναι η έκφραση μιας πικρής νοσταλγίας συμπυκνωμένης στη ρήση του Lipsius «ο στρωμένος δρόμος δεν θυμίζει σε κανέναν τις κακοτοπιές».Η απάντηση είναι πως Μπλιώνης και Τρεμόπουλος κατορθώνουν –διότι περί κατορθώματος πρόκειται– να αφηγηθούν ολόκληρη τη μακραίωνη ιστορία της γεωγραφίας που κατοικούμε και της Θεσσαλονίκης πριν καν αυτή υπάρξει.

Είναι στην πραγματικότητα ένας άλλος οδηγός, διαφορετικός από τους τουριστικούς, πληρέστερος όλων των προηγούμενων, αφού, εκτός από την ορατή πλευρά, διηγείται την υπόγεια, την επικαλυμμένη αλλά παρά ταύτα ζώσα πόλη, την ασταμάτητη ροή υδάτων και τα δίκτυά της, την ακατάβλητη από τεχνικά έργα υπόγεια φύση, δυνάμει επικίνδυνη πάντα για τον πολεοδομικό μας πολιτισμό, όπως έδειξε η πρόσφατη καταστροφή της Μάνδρας.

Ο Λάκκος

Αλλά οι χείμαρροι έχουν ήδη υμνηθεί με διαφορετικό τρόπο, ακραία λογοτεχνικό, αφού μόνο έτσι αναδεικνύονται οι Λάκκοι της παιδικής ηλικίας μέσα στους οποίους χιλιάδες Θεσσαλονικείς μεγάλωσαν με ενθυμήματα τρυφερής έντασης σαν τον συγγραφέα Τάκη Σιμώτα που έγραφε:

«Σύμφωνα με την αγαπημένη μας θεωρία λοιπόν, ο Λάκκος δεν άρχιζε και δεν τέλειωνε πουθενά.
Εσφιγγε μονάχα ολόκληρη την γη σαν ζωνάρι, έτσι ώστε αν μπορούσε να περπατήσει κανείς και κάτω από τη θάλασσα –σίγουρα ο Λάκκος μας συνεχιζόταν στο βυθό όπως και στη στεριά– θα έφτανε κάποτε, κάνοντας τον γύρο της γης, στο βουνό Χορτιάτης κι από κει θα κατηφόριζε στην οδό Καραϊσκάκη πρώτα κι ύστερα και στο παραθαλάσσιο ταβερνάκι, στα Κύματα, απ’ το οποίο είχε ξεκινήσει»

(Τάκης Σιμώτας «Ο Λάκκος», εκδόσεις Αγρα, 1997).

Οι Μπλιώνης και Τρεμόπουλος αρχίζουν την περιήγηση στη γεωγραφία της Θεσσαλονίκης από τη νεολιθική εποχή και τις τούμπες της Μυγδονίας που είναι τοποθετημένες κοντά σε χείμαρρους· διερευνούν τα κριτήρια για την ίδρυση της πόλης από τον Κάσσανδρο, η έρευνά τους διαπερνά την ελληνιστική πόλη και τις αλλαγές που συντελέστηκαν στην περίοδο της ρωμαϊκής κατάκτησης και εισέρχονται στα βυζαντινά χρόνια, μελετώντας ενδελεχώς τα υδραγωγεία, σταματώντας στους θρύλους για τις θεότητες των νερών και τις νεράιδες και καταγράφοντας τέλος τις διευθετήσεις χειμάρρων κατά την αρχαιότητα όσο και τον τρόπο της αποχέτευσης.

Εστιάζουν στη συνέχεια με λεπτομέρεια στις εξελίξεις που συντελέστηκαν κατά τα βυζαντινά χρόνια με αναφορές σε κινστέρνες και λουτρά, αγιάσματα και νερόμυλους όσο και τις συνέπειες των επιδρομών που έπαιξαν ρόλο στην αποδάσωση και την ερήμωση.

Το ίδιο πράττουν και για την Οθωμανική περίοδο μέχρι και τον 20ό αιώνα, όταν η πόλη γεμίζει υδρευτικά έργα, δημόσιες κρήνες –κάποιες έφτασαν μέχρι τις μέρες μας– και σιντριβάνια ή ποτίστρες και νερόμυλους.

Οι χείμαρροι και τα νερά καταγράφονται στο βιβλίο με λεπτομέρεια όχι μόνο ως γεωλογική πραγματικότητα αλλά ως κομμάτια των αστικών μύθων που συνεχίζονται μέχρι σήμερα σε ένα συγκρότημα που, παρά τις όποιες οικοδομικές διευθετήσεις, στέκεται κυριολεκτικά πάνω σε ένα δίκτυο υπόγειων πλέον δικτύων που φέρνουν αιφνίδια υδάτινες ποσότητες στην επιφάνεια ξαφνιάζοντας τους συγκαιρινούς οι οποίοι αδιαφορούν για όσα συντελούνται κάτω από τα πόδια τους και γι’ αυτό παρουσιάζονται διαρκώς ως έκπληκτοι.

Μπλιώνης και Τρεμόπουλος φτάνουν στα σύγχρονα χρόνια, γράφοντας για τη βιοποικιλότητα του Σέιχ Σου και τις ανθρωπογενείς πιέσεις, την κλιματική αλλαγή και το νομοθετικό πλαίσιο.

Το ενδιαφέρον στην περίπτωση του βιβλίου είναι ότι οι συγγραφείς του δεν έμειναν στη στεγνή καταγραφή της μορφολογίας που υπήρξε κάποτε και υπάρχει ακόμη, αλλά τη συναρτούν με τη λεπτομερή καταγραφή, αδιόρατα τρυφερή, της ιστορίας της πόλης και των μνημείων που υπήρξαν ή διασώθηκαν, των εμβληματικών όσο και των ταπεινότερων, των αποξεχασμένων, όσων εγκιβωτίστηκαν στον αστικό ιστό και οι περισσότεροι πολίτες σήμερα τα προσπερνούν καθώς έχουν καταστεί «αόρατα» μέσα στην πυκνοδομημένη πόλη.

Οι συγγραφείς τέμνουν την πόλη –εντός και εκτός των αρχαίων τειχών– τις λεωφόρους της και τα παραδρόμια, νοηματοδοτούν τα σημεία της με λεπτομέρειες κρυμμένες σήμερα μέσα στις άναρχες ανυψώσεις των πολυκατοικιών που στερούν ακόμη και σε έναν θεατή από τον αέρα τις «πτυχώσεις» πάνω στις οποίες έχουν ανεγερθεί.

Γράφουν, για παράδειγμα: «Μια ενδιαφέρουσα ιδιομορφία της Θεσσαλονίκης είναι οι μεγάλες υψομετρικές διαφορές και οι απότομες κλίσεις του εδάφους στο επάνω μέρος της πόλης, οι οποίες εναλλάσσονται με πολύ ήπιες κλίσεις στα παραθαλάσσια τμήματά της. Η πύλη της Αννας Παλαιολογίνας βρίσκεται σε υψόμετρο 150 μ., η μονή Βλατάδων στα 125 μ. και η περιοχή του Προφήτη Ηλία στα 62 μ. Ενα τόσο έντονο ανάγλυφο διαμορφωνόταν σε κοιλαδώσεις, οι οποίες θα μετατρέπονταν σε χείμαρρους κατά περιόδους έντονων βροχοπτώσεων».

Μια φωτογραφία δηλαδή που μπορείς να την ατενίζεις και να την αναλογίζεσαι μέρες, μήνες, χρόνια.

Η αξία των χειμάρρων

Γνωστοί για τη δράση τους τα τελευταία τριάντα χρόνια όσο και για το αδιάπτωτο ενδιαφέρον τους για οικολογικά ζητήματα, οι συγγραφείς αφιερώνουν σχετικά το μικρότερο κομμάτι του βιβλίου σε αναφορές στην αξία των χειμάρρων.

Είναι όμως καίριοι και σαφείς:

«Οι αξίες των χειμάρρων είναι πολλαπλές και δεν περιορίζονται στη διοχέτευση των πλημμυρικών παροχών: έχουν βιολογική αξία, καθώς αποτελούν ζωντανά οικοσυστήματα στην καρδιά της πόλης, βελτιώνουν το μικροκλίμα και παρέχουν σκίαση το καλοκαίρι, βελτιώνουν την ποιότητα του αέρα, λειτουργούν ως “ηχοπετάσματα” στους θορύβους, έχουν αισθητική αξία και προσφέρουν αισθητική ικανοποίηση, παρέχουν ευκαιρίες αναψυχής και κοινωνικής συναναστροφής, έχουν εκπαιδευτική αξία, απαλύνουν τη σκληρότητα του δομημένου περιβάλλοντος, αναβαθμίζουν περιοχές πυκνής δόμησης. Οι χείμαρροι δεν αποτελούν απλά ένα γεωλογικό ή ένα υδραυλικό φαινόμενο μόνο. Αποτελούν υγροτόπους, στους οποίους η διατήρηση του πρασίνου στηρίζει και προσφέρει καταφύγιο σε αρκετά είδη πανίδας και χλωρίδας. Επηρεάζουν το κλίμα των περιοχών που διασχίζουν, καθιστώντας το ηπιότερο, ρυθμίζοντας την υγρασία και τη θερμοκρασία, ενώ παράλληλα δρουν και ως αεραγωγοί. Παρουσιάζουν αντιρρυπαντική δράση στην ατμόσφαιρα κατακρατώντας σκόνη και άλλους ρύπους, την εμπλουτίζουν με οξυγόνο και μειώνουν τον θόρυβο. Τέλος, από πολεοδομική σκοπιά, διαχωρίζουν τις χρήσεις γης, διασφαλίζοντας ελεύθερους χώρους και χώρους πρασίνου, συμβάλλοντας έτσι στη βελτίωση της αισθητικής του ευρύτερου τοπίου».

Το μόνο ερώτημα λοιπόν που τίθεται, και θα είχε –φιλολογική ίσως– σημασία σε νυχτερινό νοσταλγικό μουρμούρισμα σε παρέα φιλιστόρων, είναι αν οι Μπλιώνης και Τρεμόπουλος χρησιμοποίησαν άραγε την ιστορία για να μιλήσουν για τους χείμαρρους ή μίλησαν για τους χείμαρρους για να πουν με άλλο τρόπο την ιστορία της πόλης.

Το τόλμημά τους είχε ως κατάληξη την ανάδειξη του παλίμψηστου της ιστορικής διαδρομής της Θεσσαλονίκης.

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο:

Ο χείμαρρος των δυτικών τειχών

Ο χείμαρρος των δυτικών τειχών ξεκινούσε από τη βορειοδυτική άκρη των τειχών και κυλούσε κατά μήκος της σημερινής οδού Διός προς τον ναό των Αγίων Αποστόλων, όπου εντοπίστηκε η κοίτη του κατά τη διάνοιξη ορύγματος για την εγκατάσταση του αγωγού ύδρευσης1. Νοτιότερα, πρέπει να συνέχιζε προς τα μετέπειτα οθωμανικά Λουτρά του Πασά και να κυλούσε κατά μήκος της σημερινής οδού Παπαρηγοπούλου.

Εχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα ευρήματα του άγνωστου οκτάγωνου παλαιοχριστιανικού ναού που βρέθηκαν στην περιοχή των λουτρών. Η δυτική του πλευρά ενδέχεται να εφαπτόταν στην ανατολική όχθη του χειμάρρου.

Μετά την Εγνατία, ο χείμαρρος συνέχιζε προς τη σημερινή οδό Μοσκώφ και εξέβαλλε στη θάλασσα στο ύψος της οδού Φράγκων.

Κατά την οθωμανική περίοδο, εκεί βρισκόταν η περιοχή των βυρσοδεψείων (ταμπάκ χανέ).

Σε χάρτη της παράκτιας Θεσσαλονίκης που σχεδίασε ο μηχανικός Ρόκκος Βιτάλης το 1871, φαίνεται το ίχνος του συγκεκριμένου χειμάρρου να συνεχίζει και μετά την οδό Φράγκων, εκτός των τειχών, προς το δυτικό μέρος των βυρσοδεψείων...

Ο χείμαρρος των αρχαίων ιερών

Ο χείμαρρος των αρχαίων ιερών πιθανότατα συνένωνε αρκετά παρακλάδια που έρρεαν από τα ψηλότερα σημεία στα βορειοδυτικά της πόλης.

Ενα παρακλάδι μάλλον ξεκινούσε από τον σημερινό ναό της Αγίας Αικατερίνης, στην περιοχή του οποίου βρέθηκε κινστέρνα αποθήκευσης νερού, λαξευμένη κατά μεγάλο μέρος στον βράχο. Η κοίτη πρέπει να έκαμπτε δυτικότερα επί της σημερινής οδού Ολυμπιάδος και να συνέχιζε μετά την οδό Κρατερού προς την έκταση που καταλαμβάνει σήμερα ο Κεντρικός Υποσταθμός του ΔΕΔΔΗΕ (πρώην ΔΕΗ).

Στο οικοδομικό τετράγωνο του Κεντρικού Υποσταθμού έχουν βρεθεί αρχαιότητες, αλλά δεν έχει γίνει κανονική ανασκαφή. Σημαντικό απομεινάρι παραμένει η «στήλη των όφεων» (ή Yilan Mermer στα τουρκικά), η βάση ενός κίονα, ο οποίος θα στήριζε πιθανότατα ανδριάντα αυτοκράτορα, ίσως και του ίδιου του Μ. Κωνσταντίνου.

Η αρχική θέση του μνημείου ήταν λίγο νοτιότερα, στο σημείο όπου κατά την οθωμανική περίοδο υπήρχε η πλατεία των Οφεων, με σιντριβάνι-ποτίστρα. Εκείνο το σημείο πρέπει να αποτελούσε από την παλαιοχριστιανική περίοδο (ίσως και παλαιότερα) σημαντική είσοδο της πόλης.

Από τη σημερινή οδό Σούτσου περίπου, ο χείμαρρος συνέχιζε προς την πλατεία Αντιγονιδών. Αυτό σημαίνει ότι η κοίτη διέσχιζε τα ελληνιστικά τείχη, το νότιο τμήμα των οποίων εκτεινόταν κατά μήκος της σημερινής οδού Αγίου Δημητρίου….

Κάτω από την Εγνατία, ο χείμαρρος έκαμπτε δυτικά και κατέληγε στη θάλασσα λίγο δυτικότερα της πύλης του Λέοντος, περίπου στη σημερινή οδό Ορφανίδου, κοντά στη διασταύρωση των οδών Δωδεκανήσου και Φράγκων.

Σύμφωνα με μαρτυρίες καθολικών Θεσσαλονικέων, δυτικά της καθολικής εκκλησίας υπήρχε προ διακοσίων ετών ακόμη ένας ποταμός με παρόχθια δέντρα.

Επίσης, το 1995, σε εκσκαφή του οικοπέδου της γωνίας Δωδεκανήσου και Φράγκων, αποκαλύφθηκε υπόγειος ποταμός, κάτω από ένα κτίσμα με τόξα και ψηφιδωτά, το οποίο ίσως ήταν ρωμαϊκή έπαυλη. Στον χάρτη του 1871, φαίνεται το ίχνος του συγκεκριμένου χειμάρρου να συνεχίζει και μετά την οδό Φράγκων, προς τη σημερινή οδό Ναυμαχίας Λήμνου αρχικά και μετά προς την οδό Χάψα.

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Με οδηγό τα γεγονότα
Το βιβλίο του Γιάννη Γκλαρνέτατζη «Στιγμές Σαλονίκης εαρινές» επανεκδόθηκε από τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες» τον περασμένο Μάιο και κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία. Ο Γιάννης Γκλαρνέτατζης ζει κι εργάζεται στη...
Με οδηγό τα γεγονότα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η πολιτική σκέψη του Μακρυγιάννη
Ο Κώστας Γ. Ζουράρις στο βιβλίο του «Να την χέσω τέτοια λευτεριά, οπού θα κάμω εγώ εσένα πασιά!», το οποίο κυκλοφορεί σε αλλεπάλληλες επανεκδόσεις, ανατέμνει επιτυχώς το μακρυγιαννικό λόγο από άποψη...
Η πολιτική σκέψη του Μακρυγιάννη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Καραγκιόζης πάντα θα σηκώνεται να πιάσει τον ήλιο
Ο συγγραφέας και μάχιμος ακόμη καραγκιοζοπαίχτης Γιάννης Χατζής μιλά στην «Εφ.Συν» για το νέο του βιβλίο, την ιστορία του Καραγκιόζη και την τέχνη του θεάτρου σκιών.
Ο Καραγκιόζης πάντα θα σηκώνεται να πιάσει τον ήλιο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το δράμα των Καυκάσιων προσφύγων ανείπωτη τραγωδία
Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης και οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι Ελληνες του Καυκάσου με αποτέλεσμα μεγάλο ποσοστό να βρει τον θάνατο από το κρύο, την πείνα και τις κακουχίες.
Το δράμα των Καυκάσιων προσφύγων ανείπωτη τραγωδία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Από την Οδύσσεια στην Ιθάκη
Ο σκληρός δρόμος των Ρομά της Πόλης από το 1922 έως σήμερα μέσα από το βιβλίο «ΓΚΟΓΚΙ - ΜΝΗΜΗ, Οι Ρομά από την Πόλη στην Ελλάδα».
Από την Οδύσσεια στην Ιθάκη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας