Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Το Καλό δεν είναι θέμα ηθικής, είναι θέμα επιβίωσης»

«Το Καλό δεν είναι θέμα ηθικής, είναι θέμα επιβίωσης»

  • A-
  • A+

Οι «Κόρες του Ηφαιστείου» είναι μια κωδική ονομασία για μια στάση ζωής που αντιστρατεύεται την αδράνεια και προσομοιάζει περισσότερο στον εθελοντισμό παρά στον ακτιβισμό.

Είναι «ποιήτριες παράδοξων έργων», «εξασκημένες στην τέχνη της ανάγνωσης», που «ψιθυρίζουν αυτοσχέδιες προσευχές, μυστικές ευχές και κρυφές επιθυμίες» και ενσαρκώνονται σε πρόσωπα που προσπαθούν να διευρύνουν τα όρια του κόσμου από τα μέσα.

Μας τα φανερώνει ο Χρήστος Οικονόμου, ένας ρωμαλέος συγγραφέας, όχι ιδιαίτερα επικοινωνιακός, μανιώδης ροκάς, μεγαλωμένος στη Νίκαια, που με τα βιβλία του και τους ντοστογιεφσκικούς χαρακτήρες του καταξιώνει την άδολη ματιά στον κόσμο, και ανοίγει οντολογικά ζητήματα.

Μέχρι πρόσφατα εργαζόταν ως πολιτικός σχολιαστής στο «Εθνος», και ήταν ο πρώτος στο ελληνικό λογοτεχνικό τοπίο που, το 2010 κιόλας, αποτύπωσε την υπαρξιακή διάσταση της οικονομικής κρίσης, συλλαμβάνοντας την ευρύτερη σημασία της και δίνοντας το ταξικό στίγμα της στις, πολυμεταφρασμένες πλέον, ιστορίες της συλλογής «Κάτι θα γίνει, θα δεις» (εκδ. Πόλις), που έχουν γίνει hit στην Ιταλία, στη Γαλλία και στις ΗΠΑ.

Δώδεκα ιστορίες

Η καινούργια του συλλογή «Οι Κόρες του Ηφαιστείου» (Πόλις), με 12 συνεκτικές μεταξύ τους ιστορίες που δίνουν το προβάδισμα στις γυναικείες φωνές, προκαλεί τον αναγνώστη να φανταστεί το μέλλον του και λειτουργεί σαν αντίβαρο στην εθνική ψύχωση της «θυματοποίησης».

Ο Οικονόμου γυρίζει την πλάτη σε όλους εκείνους που βλέπουν παντού στη σημερινή Ελλάδα συνωμοσίες, υπονομευτές και εχθρούς, βρίσκοντας εκεί μια καλή δικαιολογία για την ακινησία τους και για την απαθή αναμονή μιας διεξόδου που θα έρθει απ’ αλλού.

Σ’ αυτό το τέταρτο βιβλίο του η λέξη «κρίση» δεν ακούγεται πουθενά, αλλά η στάχτη της είναι παντού παρούσα.

Ομως οι πρωταγωνίστριες και οι πρωταγωνιστές του Οικονόμου, το ανάπηρο κορίτσι, η μικρούλα της ξυλοκοπημένης πόρνης, το ζευγάρι των γυναικών, η τεχνικός των ψυγείων, η κόρη του ετοιμοθάνατου ναυτικού, ο άρτι απολυμένος που φτιάχνει ιστορίες για τη γυναίκα του, ο γείτονας με τις τρομερές ενοχές και τη νεαρή θαυμάστρια, η δημοσιογράφος βάρδιας που συναντά την «εγγονή του Στάλιν», η τσιτωμένη σύντροφος που ακούει το «Disarm»…, όλες και όλοι το «παίρνουν αλλιώς».

Στον μικρόκοσμό τους, οι ταπεινοί αυτοί άνθρωποι κάνουν ένα βήμα προς τους άλλους, κι έτσι ξαναμπαίνουν από τα πλάγια στη λάβα της ζωής, που πάλλεται από παράνοια και πόνο αλλά και από ομορφιά και μυστήριο.

Ακολουθώντας τη ρήση του Ντοστογιέφσκι, ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο εξωπραγματικό από την πραγματικότητα, ο 47χρονος σήμερα συγγραφέας ενσωματώνει υπερβατικά στοιχεία στις βιωματικές ιστορίες που αφηγείται, και μεταδίδει τη λυτρωτική δύναμη της αγάπης, της πίστης και της ελπίδας σε ένα τοπίο μετα-Αποκάλυψης, που μας έχει γίνει απολύτως γνώριμο μετά το 2004.

Οπως λέει χαρακτηριστικά, «ένα άλφα αρκεί για να κάνει το θύμα θαύμα».

● Η κρίση συνεχίζεται, ωστόσο εσείς πηγαίνετε κόντρα στη «λογοτεχνία της κρίσης», με ιστορίες που αντιστρατεύονται την αίσθηση του τέλους, της φθοράς, του φόβου, της ασφυξίας ή της αδικίας, και μιλούν για το θαύμα της αγάπης «που καταργεί το μάταιο και το παράλογο της ζωής». Σαν να συμβαίνει κάτι που δεν το βλέπουμε. Τι κάνουμε λάθος στην Ελλάδα τού σήμερα;

Δεν παίρνουμε υπόψη μας την υπέρβαση που χρειάζεται να κάνουμε, κι έρχεται σα λύτρωση από τη δοκιμασία.

Στην Ελλάδα του 2017 είμαστε ακόμα στο «θα θέλαμε να…», αλλά εμένα ο πόθος μου είναι να αρχίσουμε να κάνουμε «κάτι».

Γιατί όλο αυτό που περάσαμε, και περνάμε, εδώ και οκτώ χρόνια πρέπει να πάει «κάπου». Αυτή είναι η αγωνία μου και αυτά τα ερωτήματα με καίνε: Θα μπορέσει να βρεθεί το έδαφος -ένα κομμάτι γης- όπου να πέσει ο σπόρος;

Προσπαθώ λοιπόν να γράψω για το «μετά». Ομως οι ιστορίες μου δεν είναι αλληγορίες. Σε μια πρώτη ανάγνωση φαίνεται να έχουν μια διάσταση υπερβατική, αλλά είναι απολύτως ρεαλιστικές σε σχέση τόσο με τη σημερινή πραγματικότητα στην Ελλάδα όσο και με την αλήθεια των συναισθημάτων.

Και το αναστάσιμο στοιχείο τους δεν είναι ιδεατό, αλλά έχει να κάνει με τον τρόπο που οι χαρακτήρες αντιμετωπίζουν τα πράγματα.

Στις ιστορίες μου, που κυκλοφόρησαν το 2010, οι πόθοι των χαρακτήρων είτε έμεναν ανέκφραστοι είτε δεν υλοποιούνταν. Στις «Κόρες του Ηφαιστείου» οι χαρακτήρες έχουν περάσει στο επόμενο στάδιο: μας δείχνουν τι συμβαίνει όταν αποφασίσεις να κάνεις «κάτι».

● Πώς θα έρθει αυτό που αποκαλείτε «λύτρωση από τη δοκιμασία»;

Με το να σπάσουμε τον φαύλο κύκλο της απόγνωσης. Με το να παρατήσουμε αυτό το νεκρικό πράγμα που μας περιβάλλει και μηρυκάζει ότι «τελειώσαμε… και δεν γίνεται τίποτα».

Εχουμε εναποθέσει το μέλλον μας στον από μηχανής θεό ή σε κάτι μεγάλο που θα επηρεάσει και την Ελλάδα. Περιμένουμε να περάσει το τρένο για να πηδήξουμε επάνω.

Ομως δεν μπορούμε να συνεχίσουμε έτσι. Ούτε να περιμένουμε μέχρι να αλλάξουν οι μηχανισμοί. Χρειάζεται να ξεβολευτούμε και να αρχίσουμε να περπατάμε, κι ας μην είναι εύκολο.

Είναι δοκιμασία, έχει κόπο, έχει ανασφάλεια, ίσως και πόνο. Ομως η συνείδησή μου ως ανθρώπου και ως συγγραφέα μου υπαγορεύει να θέτω ερωτήματα και να αντιμετωπίζω νέες προκλήσεις.

Δεν με ενδιαφέρει η αναμόχλευση της ακινησίας. Και δεν με απασχολεί αν όλα αυτά ακούγονται ιδεαλιστικά. Δεν με αποθαρρύνει. Ακόμη κι αν είναι έτσι, τι άλλο υπάρχει;

● Η πίστη για την οποία μιλάτε στις ιστορίες σας δεν είναι μεταφυσική. Είναι «η αναπόδεικτη γνώση», η «τρίτη διάσταση του δισδιάστατου ανθρώπου». Ομως το τοπίο γίνεται διεθνώς όλο και πιο αντιδραστικό, και όσοι πίστεψαν και πιστεύουν σε μια δικαιότερη κοινωνία θεωρούνται συχνά γελοίοι, αιθεροβάμονες ή και επικίνδυνοι…

Ναι. Βρίσκονται στριμωγμένοι ανάμεσα σε Συμπληγάδες, διότι από τη μία υπάρχει η υπονόμευση του ανθρωπισμού σε παγκόσμιο επίπεδο και από την άλλη οι μηχανισμοί που διαστρεβλώνουν τις αξίες του ανθρωπισμού για δικό τους όφελος.

Στην Ελλάδα υπάρχουν επιπλέον εκείνοι που θα ήθελαν μια δικαιότερη κοινωνία, όμως επειδή αυτή δεν πραγματώθηκε έχουν γίνει παθιασμένα εκδικητικοί.

Αλλά μην το ξεχνάμε: και η πίστη είναι κάτι δυναμικό. Δεν είναι κάτι στατικό. Δεν είναι μακρινά άστρα που αναβοσβήνουν περιμένοντας να πάμε κοντά τους. Εμείς είμαστε οι πατεράδες και οι μανάδες που τη γεννούν.

● Στις ιστορίες σας συναντάμε ανθρώπους ευάλωτους που προσπαθούν να συμφιλιωθούν με τις αδυναμίες τους. Πολλοί δεν θέλουν να μιλάνε γι’ αυτά, όμως νιώθουν μια «μετα-πίκρα». Δεν είναι λύπη, ούτε μελαγχολία. Είναι μια «πίκρα αναστάσιμη». Αραγε αυτή είναι η συλλογική αίσθηση της ελληνικής κοινωνίας σήμερα;

Οχι, διότι για να νιώσεις κάτι που θα σε πάει ΜΕΤΑ χρειάζεται να έχεις λύσει τους λογαριασμούς σου με το ΠΡΙΝ.

Είναι ζήτημα ζωτικής σημασίας να τα φέρεις σε ισορροπία. Αλλά η ελληνική κοινωνία βρίσκεται ακόμη στο στάδιο όπου έχει ανοιχτούς λογαριασμούς με το παρελθόν της.

Από τη μια νιώθει ανασφάλεια επειδή βλέπει τον εαυτό της ως αιώνιο θύμα στο οποίο όλοι χρωστούν, και από την άλλη είναι κολλημένη στο «εμείς είχαμε δημοκρατία όταν εσείς ήσασταν στα δέντρα».

Αυτού του τύπου η παρελθοντολαγνεία είναι παραλυτική. Και η ανέξοδη υπερηφάνεια των σύγχρονων Ελλήνων για το «ένδοξο παρελθόν» και τους αρχαίους προγόνους τους (…με τους οποίους επιχειρούν να ταυτιστούν παρότι δεν γνωρίζουν ουσιαστικά τίποτα γι’ αυτούς), λειτουργεί σαν βαρίδι, ενώ το ζητούμενο είναι: τι κάνουμε ΤΩΡΑ.

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε είναι, λοιπόν, και το να εδραιώσουμε μια ζώσα σύνδεση με το παρελθόν, …κάτι που δεν μας το διδάσκουν στα σχολεία.

● Η βία εισβάλλει στις ζωές μας, λεκτική και σωματική, κοινωνική και οικονομική, ιδεολογική και πολιτική, νομική, διοικητική, οικολογική, ψηφιακή… Εσείς ωστόσο επιμένετε να εστιάζετε στο Καλό. Γιατί;

Το Καλό δεν είναι θέμα ηθικής. Είναι θέμα επιβίωσης. Φυσικά και δεν αγνοώ το Κακό που είναι υπαρκτό και ισχυρό.

Αλλά τι θα γίνει αν του παραδοθούμε; Το να μην αφήσουμε να μας ρουφήξει η βία, είναι πράξη αντίστασης όχι μονάχα απέναντι στον έξω κόσμο αλλά και απέναντι στους εαυτούς μας.

Διότι κι εμείς κουβαλάμε σκοτάδια μέσα μας. Οι ιστορίες μου, λοιπόν, δεν είναι πασπαλισμένες με ζάχαρη. Δεν θα βρείτε αμόλυντους ανθρώπους εκεί.

Ούτε με ενδιαφέρει να παρουσιάζω χαρακτήρες «υπεράνω», που ως άλλοι ιεροφάντες δείχνουν τον δρόμο της αρετής. Δεν είναι λογοτεχνία αυτό.

Λογοτεχνία είναι να βουτάς στον βούρκο. Αλλωστε, η ανάσταση έρχεται ΜΕΤΑ τη σταύρωση.

● Υπάρχει ένας παγανισμός που διατρέχει τις «Κόρες …» αλλά και αρκετές αναφορές στον Χριστό και στην ανάσταση, παρότι το βιβλίο δεν παραπέμπει σε θρησκείες ή δόγματα.

Στο πρόσωπο του Χριστού βλέπω τον πάσχοντα άνθρωπο και όχι το ιδεολογικό πλαίσιο της θρησκείας. Και τα πάθη των ανθρώπων, τα βλέπω ως μια σταύρωση.

Αντίστοιχα, η ανάσταση δεν είναι ένα xanax. Δεν την εννοώ ως κάτι καταπραϋντικό αλλά ως εμψύχωση. Υπάρχει στη λογοτεχνία μια υπαρξιακή διάσταση που επηρεάζει τη ζωή μας.

Μιλώ για μια δύναμη ενθάρρυνσης. Την έχω βιώσει με τα διαβάσματά μου, και υπάρχουν σχετικές αναφορές στις «Κόρες…».

Αυτά που γράφω, λοιπόν, δεν θέλω να παραμυθιάζουν τους ανθρώπους. Θέλω να τους εμψυχώνουν. Μου λένε ότι είναι φιλόδοξος στόχος, αλλά αν δεν έχεις τέτοιες φιλοδοξίες από το έργο σου, ποιο το νόημα να γράφεις;

● Οι «Κόρες του Ηφαιστείου» είναι το πρώτο από τα βιβλία σας που αναφέρεται ρητά στην αποστολή του συγγραφέα. «Ο συγγραφέας δεν είναι μόνο σεισμογράφος ή σεισμολόγος» γράφετε. «Ο συγγραφέας πρέπει να είναι ο ίδιος ο σεισμός». Πώς το μεταφράζετε αυτό;

…Να επιφέρεις ρήγματα στα πράγματα που έχουν μείνει στατικά. Να ριψοκινδυνεύεις να δείξεις έναν δρόμο. Να μιλάς για το «μετά» όχι σαν μάντης ή σαν προφήτης αλλά σαν αυτόπτης μάρτυρας.

Τρεις ανεξίτηλες εικόνες «μυστικού ρεαλισμού»

«Η γλώσσα μου», λέει ο Χρήστος Οικονόμου, «θέλω να είναι σαν παρθένο κέρμα που δεν το άγγιξαν ακόμα ανθρώπινα χέρια».

Αυτό το ζητούμενο τον ωθεί να κάνει με απλές καθημερινές λέξεις συνδυασμούς πρωτάκουστους, που γεννούν εικόνες πρωτότυπες και καθηλωτικές, οι οποίες ενσαρκώνουν τις πιο γνήσιες αγωνίες και επιθυμίες, τα πιο βαθιά συναισθήματα των ηρώων του.

Η εικονοποιία του δεν ξεκινά όμως από μια εγκεφαλική διαδικασία, όπως συμβαίνει σε μια κάποια ποίηση. Οπως εξομολογείται, «όταν γράφω, είμαι σε φάση έκστασης».

Από τις πλέον εμπνευσμένες εικόνες στο καινούργιο βιβλίο του είναι οι παρακάτω, που παραπέμπουν στις ιστορίες: «Η Κόρη του Ηφαιστείου», «Νεράιδες στο ορυχείο», «Μια φοβερή παρηγοριά».

«Νιώθει αδύναμος σα μικρή χελώνα που τη γύρισαν ανάσκελα τα παιδιά για να γελάσουν».

Είναι ένας νεαρός πατέρας «με ξυρισμένο κεφάλι, σκουλαρίκια και γένια μέχρι τον αφαλό» στο νοσοκομείο Παίδων, όπου έχει χαλάσει το σύστημα ψύξης για τα μπουκάλια με το πολύτιμο μητρικό γάλα των νοσηλευόμενων βρεφών.

Επικρατεί μια ένταση και μια υστερία στις μανάδες και στις συγγένισσές τους, ενόσω μια νεαρή ψυκτικός, που δεν τους γεμίζει το μάτι, παλεύει να επισκευάσει το ψυγείο κυνηγώντας τον χρόνο για να πάρουν ένεση ζωής τα μωρά.

Εκείνος, έχει βγει να πάρει μια ανάσα. Τον έχει συνθλίψει η συγκρουσιακή ατμόσφαιρα μεταξύ των μανάδων όλων των εθνικοτήτων, που είναι αναίσθητες η μια στον πόνο της άλλης και ευάλωτες μονάχα στον δικό τους.

Εκείνη τον παρακολουθεί. Είναι μια «κόρη του ηφαιστείου» και θα τα δώσει όλα για να βρει τη λύση.

«Είναι η πίκρα στη φωνή της, περισσότερο από κάθε τι άλλο, που κάνει την καρδιά μου να σκιρτήσει σαν χέρι που αφήνεται από άλλο χέρι να γλιστρήσει στο βάθος του γκρεμού».

Κοντά στο απόκοσμο τοπίο ενός γκρεμισμένου ορυχείου που κάποτε έδινε μισθούς σ’ όλη τη γύρω περιοχή, τρεις φίλες ξαναβρίσκονται και κάνουν τον απολογισμό της πορείας τους από τότε που τα σημεία αναφοράς τους έγιναν στάχτη μαζί με τη σίγουρη δουλειά τους.

Μιλάει εκείνη που αναζήτησε διέξοδο στα ξένα, και μόλις έχει επιστρέψει. Οι φίλες της δεν θυμούνται πια ότι κάποτε ήξεραν πώς να φωνάζουν.

Αποδέχονται βουβά τις ανατροπές στη ζωή τους, προχωρώντας μηχανικά όπως και η τοπική κοινωνία, σαν πομπή κομπάρσων σε ταινία για την Αποκάλυψη.

Εκείνη όμως είναι αποφασισμένη να δει το φως μέσα στο σκοτάδι, και να ενεργοποιήσει τη ματιά τους προς τα εκεί, προς τη λάβα, ώστε να πάνε παραπέρα και επιτέλους να αγωνιστούν γι' αυτά που έχασαν.

«Σκάνε με δύναμη οι σταγόνες στο παρμπρίζ, σαν αλεξιπτωτιστές που προδόθηκαν από το αλεξίπτωτό τους».

Ενας άντρας που απολύθηκε δεν βρίσκει το κουράγιο να το πει στη σύντροφό του, την… Αντριάνα, οπότε, κάθε μέρα τις εργάσιμες ώρες τριγυρνά με το αυτοκίνητό του σε όλη την Αθήνα.

Μέχρι που η γκάφα μιας γυναίκας, η οποία τον περνά για ταξιτζή, θα τον σπρώξει σε έναν ρόλο που θα τον ξεμπλοκάρει, και θα βάλει το μυαλό του σε μια ποιητική τροχιά που διώχνει τον φόβο από μέσα του και τον ξαναφέρνει κοντά στη σύντροφό του.

Η ιστορία που της λέει για την περιπέτειά του, όπως όλες που φτιάχνονται με γνήσια αισθήματα, «είναι σαν εγχειρίδιο οδηγιών που σου δείχνει πώς να συναρμολογήσεις έναν διαλυμένο κόσμο».

Οι «Κόρες του Ηφαιστείου» ολοκληρώνονται με τη δωδέκατη ιστορία που κλείνει τον κύκλο με όλους τους πρωταγωνιστές των διηγημάτων επί σκηνής σε νέους ρόλους.

Εκεί, ο Οικονόμου δίνει όνομα στη λογοτεχνική του πρόταση που αποτυπώνεται σε ολόκληρη τη συλλογή.

Το χαρακτηριστικό της είναι ότι η δυναμική των προσώπων και των καταστάσεων δεν εξαντλείται στο ρεαλιστικό τους πλαίσιο, αλλά εκτείνεται στο πεδίο του άφατου και του αθέατου, αγκαλιάζοντας μια αλήθεια που δίνει χώρο και στο εξω-λογικό.

Αυτό το ονομάζει «Μυστικό ρεαλισμό».

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η fake λογοτεχνία, δεκανίκι των fake news
Κατα­σκευασμένες ειδήσεις, πλαστά απομνημονεύματα και κρυφά ξενοφοβικά και ρατσιστικά μηνύματα σε φαινομενικά αθώες ψευδώνυμες αφηγήσεις, απατηλές αυτοβιογραφίες αλωνίζουν στη διεθνή αγορά του βιβλίου, και το...
Η fake λογοτεχνία, δεκανίκι των fake news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τα μπεστ σέλερ από τον πολικό Βορρά βγάζουν σκελετούς από τα ντουλάπια
Τα μυθιστορήματα του Nordic Noir έφεραν στην επιφάνεια τις πληγές του λεγόμενου Πρώτου Κόσμου: των ανεπτυγμένων πολιτικά, οικονομικά και πολιτισμικά χωρών, οι οποίες επαναπαύτηκαν στην ανάπτυξή τους και...
Τα μπεστ σέλερ από τον πολικό Βορρά βγάζουν σκελετούς από τα ντουλάπια
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Στις γωνιές του υποσυνείδητου
Μετά από έντεκα χρόνια απουσίας από την ελληνική βιβλιογραφία, ο πολυβραβευμένος συγγραφέας-ψυχίατρος Αντόνιο Λόμπο Αντούνες, επιστρέφει με το αυτοβιογραφικό και κριτικό απέναντι στην αστική τάξη «Πάνω στα...
Στις γωνιές του υποσυνείδητου
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
Στο βιβλίο του «Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι», ο σπουδαίος ιστορικός και κοινωνιολόγος Πέρι Αντερσον επιχειρεί να συστηματικοποιήσει, να ταξινομήσει και να ομαδοποιήσει τις ασάφειες, αντιφάσεις,...
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια ανοιξιάτικη βραδιά στο σπίτι του Γιούργκεν Χάμπερμας
Ηταν ένα ζεστό απόγευμα του Απριλίου του έτους 2018 και το σπίτι των Habermas πάνω σ' έναν λόφο στο προάστιο του Μονάχου που ονομάζεται Starnberg φάνταζε στα μάτια μου ως το φιλοσοφικό ανάκτορο της οικουμένης.
Μια ανοιξιάτικη βραδιά στο σπίτι του Γιούργκεν Χάμπερμας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μικρές ιστορίες ενηλικίωσης
Είκοσι έξι γλυκόπικρα διηγήματα με γενναίες δόσεις μπλακ χιούμορ γραμμένα από τη Μελίνα Σιδηροπούλου και εικονογραφημένα από την Πέρσα Ζαχαριά συνθέτουν το μοντέρνο μυθιστόρημα «Ηλιος με μουστάκια», που μόλις...
Μικρές ιστορίες ενηλικίωσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας