Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η εξπρεσιονιστική και ερωτική spleen του Αλκη Πιερράκου

Η εξπρεσιονιστική και ερωτική spleen του Αλκη Πιερράκου

  • A-
  • A+

Το Σάββατο, ανήμερα του Ευαγγελισμού, κηδεύτηκε στον Οξύλιθο της Εύβοιας (κοντά στην Κύμη) ο ζωγράφος Αλκης Πιερράκος (Θεσσαλονίκη 1920-Ναύπακτος 2017), παραδομένος στην αιωνιότητα του ελληνικού ουρανού.

Τον είχα συναντήσει προ δεκαετίας στο Μουσείο Μπενάκη, στην οδό Πειραιώς, με αφορμή την αναδρομική έκθεσή του «Pierrakos, 70 χρόνια ζωγραφική» (Απρίλιος–Μάιος 2007), και εκείνη η συνάντηση αποτελεί μια μεταξοτυπία στη μνήμη μου, επειδή είχα πολύ καιρό να γνωρίσω έναν αληθινό και σπουδαίο καλλιτέχνη χωρίς οίηση, έναν εξπρεσιονιστή με ψυχή, πείρα και γνώση.

Ισως αυτό να οφειλόταν στη διεθνή καταξίωσή του, αλλά και στην εφηβική ψυχή του που τον ενέπνεε.

Τότε, στο Μουσείο Μπενάκη, σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα στον χώρο της έκθεσης, όπως συνηθίζεται, προβαλλόταν το φιλμ «Alkis Pierrakos, l’oeil sauvage», ένα ντοκιμαντέρ της θυγατέρας του Hélène Pierrakos και του Bernard Bloch, που παρουσιάζει τις απόψεις του ζωγράφου για την τέχνη του, τα σχέδιά του, τη σχέση του με την ποίηση, την οικουμενική αντίληψη που είχε για την εικαστική παραγωγή, ενταγμένη σε ένα φιλοσοφικό σύστημα, σε μια κοσμοθεωρία.

Ο ζωγράφος που γνώρισα τιμούσε την Ελλάδα, αλλά τιμούσε πάντα και τη γενέθλια πόλη του, τη Θεσσαλονίκη, για την οποία ένιωθε περήφανος.

Ο Πιερράκος έφυγε στα 13 χρόνια του από την ερωτική -επέμενε- Θεσσαλονίκη, για να βρεθεί στο Βελιγράδι, λόγω διορισμού του διπλωμάτη πατέρα του.

Ο ίδιος μού εξομολογήθηκε ότι το Βελιγράδι τον βοήθησε να κατανοήσει καλύτερα την «μπέσα» του Σαλονικιού, την αρσενική στιβαρότητα, που τον αντιδιαστέλλει από την αριστοφανική σκωπτικότητα των Αθηναίων.

Βέβαια, τα πράγματα εξελίσσονται ραγδαία και ίσως ο Μεσοπόλεμος και το 1937 να μην έχει ομοιότητα με το 2007 ή το 2017, αλλά το σλάβικο στοιχείο της ψυχής του Θεσσαλονικιού, όπως το εντοπίζει ο Πιερράκος, μας αρέσει.

Εάν η φρίκη και η ιδιαίτερη βαρβαρότητα του Παγκοσμίου Πολέμου και του εμφύλιου σπαραγμού έχουν σημαδέψει τους Ελληνες και τις συνειδήσεις πολλών γενεών, είναι εύλογο να αντιληφθούμε τον τρόπο που εγγράφονται στο έργο ενός καλλιτέχνη ως αγωνία.

Αυτήν την αγωνία, αυτή τη μελαγχολία, αυτό τον φόβο οφείλει να έχει το έργο ενός ζωγράφου, όχι μόνο στις διαστάσεις του πίνακα, αλλά και στις αντανακλάσεις του.

Εκεί κατοικεί κρυμμένος ο ίδιος ο ζωγράφος και αντλεί ενέργεια από την τέχνη του. Συνάμα, όμως, αφήνει πάνω στον πίνακα και ρινίσματα της ψυχής και του φόβου του. Οποιος αφουγκραστεί προσεκτικά το μελάνι, τις ακουαρέλες, τα λάδια και τις αυγοτέμπερες του Αλκη Πιερράκου θα κατανοήσει αυτό το μυστικό στοιχείο της δημιουργίας του.

Αντλώντας από το κείμενο που είχα δημοσιεύσει στην εφ. «Μακεδονία» της Θεσσαλονίκης, θυμάμαι ότι ο Δημήτρης Φατούρος ισχυρίζεται πως ο Πιερράκος «ξέρει ότι η γραμμή του ακτινοβολεί διά μέσου της χειρονομίας που αποτυπώνεται στο χαρτί ή στον μουσαμά και του αρέσει να κινείται και ο ίδιος ολόκληρος διά του ευκίνητου σχεδιασμένου χρώματος».

Ο μεγάλος ζωγράφος πρέπει να είναι και μεγάλος σχεδιαστής. Ο Νίκος Πετσάλης-Διομήδης χαρακτηρίζει τη σχέση του Πιερράκου με το σχέδιο «αυτόνομη ερωτική σχέση».

Το σχέδιο, εκτός από απαραίτητη άσκηση, αποτελεί μια «αποτύπωση» του θέματος για μετέπειτα ζωγραφική αξιοποίηση ή «στήσιμο» ενός κυοφορούμενου έργου. Το σχέδιο, κοντολογίς, αποτελεί «βασικό μέσο προς έναν ανώτερο, απώτερο σκοπό, ένα εργαλείο της αληθινά μεγάλης τέχνης».

Το σχέδιο, για τον Πιερράκο, από τα μέσα της δεκαετίας κι έπειτα, αποτελεί την έκφραση μιας έντονης γραμμικής, «χειρονομιακής» σχεδίασης, συνήθως με καλάμι και μαύρη σινική μελάνη, την ανάγκη αποτύπωσης των αναμνήσεών του από τα κτίρια της σκονισμένης, κατοχικής πόλης (της Αθήνας κυρίως) σε συνδυασμό με στοιχεία της φύσης ή με «νύξεις ανθρώπινων μορφών».

Ο ζωγράφος έχει φιλοτεχνήσει το εξώφυλλο του Οδηγού Προπτυχιακών Σπουδών της Σχολής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του ΕΜΠ, αλλά και τον λογότυπο της Σχολής.

Στο εξώφυλλο αποδίδεται εικαστικά-εξπρεσιονιστικά η δυναμική των επιστημών που θεραπεύονται στη Σχολή μας και ο λογότυπος εκφράζει πράγματι την αρμονική σύνθεση όλων των ακαδημαϊκών εξακτινώσεων της ΣΕΜΦΕ, όπως τα Μαθηματικά, η Φυσική, η Μηχανική, αλλά και οι Ανθρωπιστικές & Κοινωνικές Επιστήμες, συνδυάζοντας συμβολικά τον διαβήτη, τα συστήματα λήψης ατμοσφαιρικών κυμάτων και τα κτιριακά συγκροτήματα σε ένα ενιαίο εικαστικό σύνολο.

Ο λογότυπος αυτός κοσμεί, έκτοτε, όλα τα επίσημα έγγραφα της Σχολής ΕΜΦΕ ΕΜΠ.

Οταν αναφερόμαστε στο ζωγραφικό και σχεδιαστικό έργο του Πιερράκου είναι δύσκολο να περιοριστούμε σε συγκεκριμένο πλήθος εικόνων και λέξεων, ώστε να αποδώσουμε χαρακτηριστικά στη ρευστότητα και συγχρόνως στην πυκνότητα της ενέργειας των πινάκων του.

Ο Jacques Lacarrière (1925-2005) σε έναν κατάλογο μιας έκθεσης σχεδίων του καλλιτέχνη (1949-1998) γράφει ότι είχε διερωτηθεί, βλέποντας έργα των δεκαετιών ’60 και ’70, γιατί στις ελαιογραφίες του υπήρχε «η ανάγκη για μια παχιά πάστα απλωμένη σε ρυάκια στερεοποιημένης λάβας... Γιατί ζωγράφιζε τα τοπία πάντα τόσο βασανισμένα, τόσο αδρά, να συγκλονίζονται πάντα από έντονους σεισμούς.

Η ζωγραφική του ήταν μια μάχη ή μια λατρεία;... Τα τοπία του Πιερράκου τα αισθάνομαι, τα βλέπω, τα ακούω, σαν μιαν ενορχήστρωση σχημάτων και χρωμάτων και σε όλα τα σχέδιά του ακούω ένα κονσέρτο γραμμών και σημείων, μια συμφωνία σε μαύρο και άσπρο!».

Θυμάμαι ότι το ηλιόλουστο σαββατιάτικο πρωινό που τον είχα πρωτοσυναντήσει πίναμε espresso και συζητούσαμε, κι έβλεπα το κατ’ όψιν γεροντικό χέρι του να σύρει αλφαδιασμένες γραμμές πάνω σ’ ένα κομμάτι χαρτί.

Επειτα σχεδίαζε άψογα εφαπτόμενες τοξοειδείς καμπύλες. Ο τεχνοκριτικός J.-F. Chabrun περιγράφει τη γραμμή του Πιερράκου ως τραχιά μαζί και εύκαμπτη, επιθετικά γοτθική και ηδονικά μπαρόκ.

«Ξέρετε», μου είπε, en pluriel, «έχει πολύ μεγάλη σημασία η πρώτη γραμμή στο αρχικό σχέδιο του καλλιτέχνη», προτού δηλαδή να προστεθούν τα χρώματα, οι άλλες μορφές, όποιο υλικό, τέλος πάντων, γεμίζει τις διαστάσεις ενός έργου τέχνης.

Η αίσθηση από τη χάραξη εκείνης της πρώτης γραμμής θα υπάρχει πάντα στην ψυχή του ζωγράφου σε όλη τη διάρκεια επεξεργασίας του πίνακα.

Η πρώτη βασική γραμμή, λοιπόν, που τράβηξε ο Πιερράκος στον καμβά του βίου του ήταν η σχέση του με τη γενέτειρα πόλη του, τη Θεσσαλονίκη.

Η ψυχή του από τότε που την εγκατέλειψε φαίνεται πως είχε μια μελαγχολία. Πάντα θυμόταν και συλλογιόταν τη μελαγχολική εφηβεία της μοναξιάς και του αγέρα που φύσαγε κατεβαίνοντας την κοίτη του Αξιού.

Ο Βαρδάρης σάρωνε τα μεσοπολεμικά σοκάκια της Σαλονίκης και ο νεαρός Αλκης περιπολούσε αναζητώντας τις ερωτικές και καλλιτεχνικές αλήθειες της δημιουργίας.

Συμφωνήσαμε στο τέλος ότι πρόκειται για μια μποντλερική spleen, όπως την καταθέτει ο μεγάλος Γάλλος (1821-1867) στο Spleen de Paris.

Απλά και μόνο για αυτή την εικόνα τού βορειοελλαδίτη ανέμου στην πόλη, όπως εύστοχα και τόσο καίρια μού τη μετέδωσε προ δεκαετίας ο Πιερράκος, θα τον αγαπούσα σαν να τον γνώριζα από καιρό.

Μικρό χρονολόγιο

1920 Γεννιέται στη Θεσσαλονίκη (21 Νοεμβρίου). Σπουδές στη Γερμανική Σχολή.

1933-1947 Εγκατάσταση της οικογένειας στο Βελιγράδι.

1947-8 Ταξίδια στην Ιταλία.

1949-1951 Σχολή Καλών Τεχνών (Gewerbeschule) Βασιλείας. Γνωριμία με τους Karl Jaspers, Georg Ostrogorsky, Edwin Fischer κ.ά.

1951-1953 Σπουδές στο Λονδίνο, στη Slade’s School με δάσκαλο τον Francis Bacon και στη Central School of Arts and Crafts. Γνωριμία με τον Oskar Kokoschka.

1953-1954 Φρανκφούρτη. Ταξίδια στη Γερμανία και στην Ιταλία.

1954 Μόνιμη εγκατάσταση στο Παρίσι.

1980 Σπίτι στον Οξύλιθο της Εύβοιας, κοντά στην Κύμη.

1995 Ιδρυση του Συλλόγου για την προώθηση του έργου του (διαθέσιμο εδώ http://www.pierrakos.com/Film-sur-l-artiste,38?lang=fr).

*Διδάσκει Ιστορία και Φιλοσοφία του Πολιτισμού στο ΕΜΠ

[email protected]

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Από την ανωνυμία στη συλλογική μνήμη
Ενας μικρός δρόμος, «βαφτίστηκε» από τον Δήμο Ζωγράφου «οδός Δραχμής» και ενδύθηκε μανδύα τέχνης. Ετσι, σαν μια μικρή απόδοση φόρου τιμής. Μοναδική απαίτηση του δήμου, η καλλιτεχνική ενότητα του όλου...
Από την ανωνυμία στη συλλογική μνήμη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εικονική περιήγηση στο Μουσείο
Η εικονική περιήγηση στους χώρους του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών είναι πραγματικότητα, με τη βοήθεια της τεχνολογίας –μέσω Γυαλιών Επαυξημένης Πραγματικότητας (VR glasses)–, δίνοντας τη δυνατότητα σε...
Εικονική περιήγηση στο Μουσείο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τα παιδιά ζωγραφίζουν την άμμο, τον ήλιο και τη θάλασσα
Εκθεση παιδικής ζωγραφικής, με θέμα «Τι πρέπει να προσέχω όταν βρίσκομαι στην παραλία και στη θάλασσα» γίνεται στο πλωτό μουσείο HELLAS LIBERTY στον Πειραιά. Εννέα από τα έργα των παιδιών βραβεύτηκαν και τα...
Τα παιδιά ζωγραφίζουν την άμμο, τον ήλιο και τη θάλασσα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μέσα σε αβέβαιο μέλλον
​Ρατσισμός, σεξισμός, διαθεματικότητα, λογοκρισία, διακρίσεις, συστημική καταπίεση, επιτήρηση και φυσικά αντίσταση. Ρεαλισμός και ουτοπία. Συγκρούσεις και ελπίδα. Ολα όσα απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο...
Μέσα σε αβέβαιο μέλλον
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η τέχνη... στο ρετιρέ
Από τις αρχές Νοεμβρίου η οδός Κριεζώτου πλημμύρισε από... χρώματα. Ο «δράστης» δεν είναι άλλος από το Πωλητήριο του παραρτήματος του Μουσείου Μπενάκη, το οποίο λειτουργεί στον μικρό δρόμο που ενώνει την...
Η τέχνη... στο ρετιρέ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Aπέναντι στα όρια της τέχνης
Το 1944 ο Τζορτζ Οργουελ, ο δεύτερος κορυφαίος Βρετανός συγγραφέας από το 1945 έγραψε ένα δοκίμιο αποτυπώνοντας ορισμένες σκέψεις του αναφορικά με το έργο και την προσωπικότητα του Σαλβαντόρ Νταλί.
Aπέναντι στα όρια της τέχνης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας