Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κολομβία: στα ματωμένα χωριά της κoκαΐνης
Φωτογραφία: Ναντέρ Μαζάρ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κολομβία: στα ματωμένα χωριά της κoκαΐνης

  • A-
  • A+
Τα πενήντα χρόνια του εμφυλίου, οι εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί ή εξαφανισμένοι, τα εκατομμύρια των ξεριζωμένων και ο κύκλος του αίματος που δεν έκλεισε ποτέ ● Η ένοπλη σύρραξη διήρκεσε πάνω από μισό αιώνα, στοίχισε τη ζωή σε πάνω από 260.000 ανθρώπους, στη συντριπτική τους πλειονότητα (82%) άμαχοι, 83.000 άνθρωποι θεωρούνται επισήμως αγνοούμενοι, ενώ από το 1958 εκτοπίστηκαν περισσσότεροι από επτά εκατ. πολίτες.

Πουτουμάγιο, Μπογκοτά

Το μυαλό του περιστρεφόταν γύρω από αυτό. Και μας έστρεψε κατευθείαν σε αυτό. «Πατήστε play», είπε, με το που μπήκαμε. Ανάμεσα στους τέσσερις σοβάτινους νοτισμένους τοίχους, απλωμένα ρούχα στη μέση και στρώμα στο πάτωμα. Δεν φεύγει όμως από εδώ μέσα. Εδώ μόνο νιώθει ασφάλεια. Σε αυτή τη λασπωμένη συνοικία, στο Πουέρτο Ασίς, στην επαρχία Ποτομαγιόρ του κολομβιανού νότου.

Το πρώτο βίντεο τον δείχνει στο κρεβάτι του νοσοκομείου. Αναίσθητος. Και στο δεύτερο ο ίδιος να κείτεται στη μέση ενός δρόμου, σε ένα λουτρό αίματος. Από την επίθεση που τον άφησε χωρίς χέρι και πόδι. Δύο φορές εκτοπισμένος, δύο φορές υπό τον φόβο απειλών. Αγρότης, 59 χρόνων. Η σύζυγός του, η μόνη που δουλεύει.

«Κάλεσαν τον κουνιάδο μου για τη θητεία του και πίστεψαν ότι είναι πληροφοριοδότης του στρατού. Προσπάθησα να τους πω ότι δεν είναι. Δεν με πίστεψαν». «Πήγα στην αστυνομία, κατήγγειλα την επίθεση εναντίον μου. Στο νοσοκομείο με πλησίασε μια γυναίκα από το front 48 FARC (σ.σ. παρακλάδι των Επαναστατικών Ενοπλων Δυνάμεων της Κολομβίας FARC - στο Πουτουμάγιο) και μου μετέφερε στο αυτί το εξής μήνυμα: «Αν δεν αποσύρεις τις κατηγορίες, θα έρθουμε να σε “τελειώσουμε”». Αλλά δεν θα αποσύρει τις κατηγορίες. «Περιμένω την επιτροπή να εγκρίνει την αίτησή μου για ένταξη στο πρόγραμμα θυμάτων».

Μισός αιώνας αίμα

«Ο ήρεμος καφές μας στην άκρη του δάσους μάς οδηγεί σε ορεινές περιοχές όπου συναντάμε πρώην αντάρτες. Τουρίστες περιμένουν για μαθήματα ράφτινγκ, για πεζοπορίες στη ζούγκλα και άλλες περιπέτειες». Ενα άρθρο στην πρώτη σελίδα της «Bogotá Post». Οικοτουρισμός από αποστρατευμένους πρώην αντάρτες των FARC. Το άβατο γίνεται προορισμός.

Πάνω από μισό αιώνα αιματηρού πολέμου, στον οποίο ενεπλάκησαν οργανώσεις ανταρτών, παραστρατιωτικοί, ο στρατός και τα σώματα ασφαλείας, αλλά και συμμορίες που διακινούν ναρκωτικά, η πρώτη χώρα παγκοσμίως στην παραγωγή κοκαΐνης προσπαθεί να βρει τα βήματά της.

Η ένοπλη σύρραξη στοίχισε τη ζωή σε περισσότερους από 260.000 ανθρώπους, στη συντριπτική τους πλειονότητα (82%) άμαχοι, 83.000 άνθρωποι θεωρούνται επισήμως αγνοούμενοι, ενώ από το 1958 εκτοπίστηκαν πάνω από επτά εκατομμύρια πολίτες, σύμφωνα με στοιχεία που είχε δημοσιοποιήσει πέρυσι το Εθνικό Κέντρο για την Ιστορική Μνήμη.

Αισθανόμαστε περικυκλωμένοι. Είχαμε μάθει με τον καιρό με τους αντάρτες των FARC με ποιους να μιλάμε. Τώρα... Μαφίες, αποστάτες, χάος από παραστρατιωτικές οργανώσεις, ομάδες. Κανείς δεν ξέρει τα κίνητρά τους

Σε αυτή την ιστορική μνήμη προσπαθεί να εισέλθει η μέρα εκείνη στα τέλη του Νοεμβρίου του 2016, όταν 2.500 άνθρωποι ντυμένοι στα λευκά, ανάμεσά τους 250 θύματα της σύρραξης, παρίσταντο στην επίσημη τελετή στην Καρταχένα (στη βόρεια Κολομβία). Τότε υπεγράφη η «ιστορική συμφωνία» ειρήνευσης της κολομβιανής κυβέρνησης με τις Επαναστατικές Ενοπλες Δυνάμεις της Κολομβίας, τις FARC. Μια ιστορική συμφωνία που χάρισε στον τότε πρόεδρο Μανουέλ Σάντος το Νόμπελ Ειρήνης, ωστόσο καταψηφίστηκε από τον λαό, για να επικυρωθεί από το Κοινοβούλιο με κάποιες τροποποιήσεις.

Μετά την υπογραφή της συμφωνίας ειρήνης σχεδόν 13.000 μέλη των FARC, ανάμεσά τους πάνω από 6.000 αντάρτες, παρέδωσαν τον ατομικό τους οπλισμό για να καταστραφεί και έβαλαν τέλος στη συμμετοχή τους στον πόλεμο.

Στις αρχές Ιουνίου, απόρρητη έκθεση της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών, που αποκάλυψε το Reuters, ανέφερε ότι σχεδόν το ένα τρίτο των θεωρητικά αποστρατευμένων μαχητών των FARC έχει ξαναπάρει τα όπλα.

Το κόμμα Εναλλακτική Επαναστατική Κοινή Δύναμη (FARC), στο οποίο μετασχηματίστηκε η οργάνωση, υποστηρίζει ότι κάποιοι από τους πρώην μαχητές εντάχθηκαν σε οργανώσεις αποστατών λόγω της απόγνωσής τους εξαιτίας της έλλειψης ευκαιριών, του στιγματισμού τους και της βίας εναντίον τους.

Το κενό ισχύος που δημιουργήθηκε έφερε συγκρούσεις μεταξύ άλλων οργανωμένων ένοπλων ομάδων, όπως ο Στρατός Εθνικής Απελευθέρωσης (ELN) και ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (EPL). Ο ELN διεξήγαγε συνομιλίες με την κυβέρνηση του Σάντος, που όμως ανεστάλησαν μετά την ανάληψη των καθηκόντων του σημερινού προέδρου Ιβάν Ντούκε.

Ψευδώς θετικά (Falsos positivos)

Δημοσίευμα των «New York Times» της 18ης Μαΐου και τηλεγράφημα του πρακτορείου Reuters της 5ης Ιουνίου αποκαλύπτουν ότι το παρελθόν δεν είναι παρελθόν. Σύμφωνα με τους «NYT», ο αρχηγός του στρατού ξηράς απαίτησε από τους διοικητές των μονάδων να «διπλασιάσουν» τα «αποτελέσματα» (θανάτους, αιχμαλωτίσεις...) στις επιχειρήσεις εναντίον ένοπλων οργανώσεων, διαβεβαιώνοντας ότι δεν αξιώνει ούτε «τελειότητα» ούτε «ακρίβεια» στις «θανατηφόρες επιθέσεις» τους – με τις κολομβιανές ένοπλες δυνάμεις να επιβεβαιώνουν το δημοσίευμα.

Νέα κρούσματα των λεγόμενων «falsos positivos» («ψευδώς θετικών»), κατά τον όρο που έγινε διαβόητος πριν από μερικά χρόνια όταν αποκαλύφθηκε πως έως και 10.000 άμαχοι δολοφονήθηκαν από στρατιωτικούς και κατόπιν παρουσιάστηκαν ως αντάρτες από αξιωματικούς.

Και όμως. Πολλοί επιμένουν. Η αφετηρία του μέλλοντος είναι η επίπονη προσπάθεια εφαρμογής της συμφωνίας. Παρά την καταψήφισή της στο δημοψήφισμα που έδειξε τις βαθιές διαφορές στο εσωτερικό της χώρας μεταξύ του κέντρου και της περιφέρειας και μεταξύ εκείνων που βλέπουν τις ειρηνευτικές συμφωνίες ως ευκαιρία και εκείνων που τις αντιλαμβάνονται ως απειλή. Δεν είναι τυχαίο ότι το «ναι» κέρδισε σε περιοχές που είναι οι πιο απομονωμένες από το κράτος.

Για τους κατοίκους στον κολομβιανό Νότο δεν χρειάζονταν αποκαλύψεις μέσων ενημέρωσης για αυτό που είναι προφανές. «Αισθανόμαστε περικυκλωμένοι. Είχαμε μάθει με τον καιρό με τους αντάρτες των FARC με ποιους να μιλάμε. Τώρα... Μαφίες, αποστάτες, χάος, από παραστρατιωτικές οργανώσεις, ομάδες. Κανείς δεν ξέρει τα κίνητρά τους», μας λέει μια ηγέτιδα κοινότητας, που ήρθε στη συνάντηση έχοντας την ασφάλεια των ανθρώπων της οργάνωσης Acción contra el Hambre («Δράση Κατά της Πείνας»), που με τη στήριξη της Επιτροπής Ανθρωπιστικής Βοήθειας της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ECHO) στέκεται στο πλευρό εκείνων που δοκιμάζονται.

Πέρα από τις επιθέσεις εναντίον πρώην ανταρτών, η Κολομβία είναι αντιμέτωπη με ένα κύμα φόνων ηγετών κοινοτήτων, ακτιβιστών και υπερασπιστών δικαιωμάτων. Από τον Οκτώβριο του 2018, 400 εκτοπισμένες οικογένειες έρχονται να αθροιστούν στους εκατομμύρια εκτοπισμένους, στους χιλιάδες νεκρούς, στους χιλιάδες αγνοούμενους.

Οπλισμένοι μαθητές

Ο 35χρονος Πέδρο περιποιείται την καλύβα του, περιμένοντας τον 14χρονο γιο του και την 11χρονη κόρη του. Χωρίς εισόδημα, αποκλεισμένος.

«Τρία χρόνια δούλευα ως δάσκαλος δημοτικού σε ένα χωριό narcos [λαθρέμποροι ναρκωτικών]. Δεν ήμουν ένας από αυτούς. Εκανα τη δουλειά μου όσο μπορούσα καλύτερα. Αλλά το πρωί, στον δρόμο μου για το σχολείο έβλεπα παρέλαση πτωμάτων. Και όταν έφτανα στο σχολείο, μαθητές μου, πολλοί με όπλα στην τάξη, με ρωτούσαν για τον δολοφονημένο. Οποιος σταματούσε να δει ποιος ήταν θα πεταγόταν στη ζούγκλα».

Αυτή ήταν η ζωή του. «Αλλά συνέχισα. Και όταν έφτασε το τέλος της σχολικής περιόδου για να παραδώσω βαθμούς, έρχονταν γονείς με όπλα στο τραπέζι και απαιτούσαν να αλλάξω βαθμούς στα παιδιά τους. “Δεν ξέρεις με ποιους έχεις να κάνεις”. Ο αδερφός ενός μαθητή είπε στον διευθυντή του σχολείου ότι θα τον σκοτώσει, μια συνάδελφος δασκάλα δέχτηκε μαχαιριές από μαθητή που την περίμενε στο σπίτι της. Μαθητές έρχονταν στο σχολείο χωρίς να έχουν φάει. Τους ρωτούσα “γιατί;” και μου απαντούσαν ότι δεν είχαν τίποτε σπίτι. Γιατί καλλιεργούσαν μόνο κόκα. Οι γονείς τους τούς έλεγαν ότι είναι ο μόνος τρόπος για να ζήσουν. Εκεί ζούσα. Μέχρι που ένας μαθητής της Ε΄ τάξης, γιος ηγέτη μιας ομάδας σημερινών αποστατών του FARC, με απείλησε ευθέως. Και αποφάσισα να πάρω τα παιδιά μου και να φύγουμε. Αυτή είναι η ανταμοιβή μου για να είμαι δάσκαλος σε χωριό ναρκέμπορων».

Οι χωρικοί εγκατέλειψαν τις παράνομες καλλιέργειες, όπως προέβλεπε η συμφωνία, αλλά πλέον λένε ότι δεν μπορούν να βγάζουν τα προς το ζην και κατηγορούν την κυβέρνηση.

Η βία που τροφοδοτείται από τα ναρκωτικά έχει αναγκάσει πάνω από πέντε εκατομμύρια Κολομβιανούς να φύγουν από τα σπίτια τους, τον τρίτο μεγαλύτερο αριθμό μετά το Σουδάν και τη Συρία, ενώ οι παραστρατιωτικοί, οι διακινητές ναρκωτικών και οι αντάρτες των FARC πιστεύεται ότι έχουν κλέψει περίπου 13 εκατομμύρια στρέμματα γης.

Για να χρηματοδοτήσει την επέκταση των δυνάμεών τους, η ηγεσία των FARC από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 άρχισε να φορολογεί τους παραγωγούς ναρκωτικών και τους λαθρεμπόρους. Φόρος 10% ανά κιλό στη βάση της κόκας. Μαζί και φορολόγηση σε καλλιεργητές μαριχουάνας και αγρότες που συνέλεγαν χυμό ακατέργαστου οπίου από παπαρούνες που χρησιμοποιείται για την παραγωγή ηρωίνης. Η διακίνηση κόκας, «το καύσιμο που πυροδοτεί τον πόλεμο».

«Το μόνο που ενδιέφερε την κυβέρνηση ήταν ο αφοπλισμός μας. Τίποτε άλλο. Γι’ αυτό δεν προχωρά η εφαρμογή της συμφωνίας», λέει ένας πρώην αντάρτης των FARC, δηλώνοντας «περήφανος» για τα χρόνια που έζησε στα βουνά.

«Κάθε φορά που χτυπάει η πόρτα του σπιτιού, ο γιος μου κρύβεται»

Η σημερινή δεξιά κυβέρνηση Ντούκε έχει προσπαθήσει να τροποποιήσει τη συμφωνία ειρήνης, υποστηρίζοντας ότι είναι υπερβολικά επιεικής έναντι των πρώην ανταρτών. Ενα από τα ακανθώδη ζητήματα, η λειτουργία της λεγόμενης Ειδικής Δικαιοδοσίας για την Ειρήνη (JEP), του ειδικού δικαστηρίου που είναι αρμόδιο για την εκδίκαση των σημαντικότερων υποθέσεων της περιόδου του εμφυλίου.

Δεν ήταν σίγουρο ότι η 29χρονη Μαρία θα δεχόταν να μιλήσει για αυτό συγκεκριμένα. Μας παρακάλεσαν να μην αναφερθούμε σε αυτό. Αλλά εκείνη επέλεξε να μιλήσει κατευθείαν για αυτό. Για εκείνη τη νύχτα που ένοπλοι ήρθαν στο σπίτι της οικογένειάς της και ζήτησαν τον άνδρα της. Για εκείνη τη νύχτα που τους έβγαλαν έξω και άρχισαν να πυροβολούν με μανία. Καταστρέφοντας τα πάντα. Ρούχα, έπιπλα. Και την ίδια όταν κρατούσε νεκρή τη μικρή της κόρη οκτώ χρόνων, που πέθανε στα χέρια της στην ανταλλαγή πυρών. Νεκρός και ο άνδρας της, ο οποίος ήταν πρόεδρος του συμβουλίου δράσης της κοινότητας του χωριού τους. «Φύγαμε εκείνη τη νύχτα».

Σήμερα η Μαρία δεν βγαίνει από το σπίτι. Είναι παράνομη, καθότι υπήκοος Ισημερινού. Αλλά κυρίως επειδή φοβάται. Νομίζει ότι όλοι την κοιτάζουν. Ο γιος της πηγαίνει σχολείο. Αλλά δεν κάνει παρέες. Δεν συμμετέχει σε παιχνίδια. «Κάθε φορά που χτυπάει η πόρτα του σπιτιού μας τώρα κρύβεται». Μέχρι σήμερα η Μαρία δεν ξέρει ποιοι ήταν αυτοί που ήρθαν στο σπίτι τους. «Υπάρχουν φήμες ότι ήταν αντάρτες. Αλλά δεν ξέρω».

Σήμερα, πληθαίνουν οι εκκλήσεις του κόμματος FARC να σταματήσει το «λουτρό αίματος» με θύματα μέλη του, μετά τη δολοφονία συνολικά 135 πρώην ανταρτών αφότου υπεγράφη η συμφωνία ειρήνης, κατηγορώντας την κυβέρνηση «για ατιμωρησία και αθέτηση από το κράτος των υποσχέσεων που είχε δώσει με τη συμφωνία».

Η Εισαγγελία της Κολομβίας επιρρίπτει την ευθύνη για τις δολοφονίες αυτές σε αποστάτες των FARC, μέλη του ELN και σε στελέχη των δυνάμεων επιβολής της τάξης.

Σύμφωνα με την υπηρεσία πληροφοριών του στρατού, περίπου το 45% των μαχητών του ELN, καθώς και ηγετικά στελέχη της οργάνωσης, κρύβονται στη γειτονική Βενεζουέλα και προστατεύονται από την κυβέρνηση του σοσιαλιστή προέδρου Νικολάς Μαδούρο.

Παράλληλα, Βενεζουελάνοι που μεταναστεύουν λόγω της κρίσης στη χώρα του ΟΠΕΚ φέρονται να στρατολογούνται από τον ELN, που, σύμφωνα με τις Αρχές, διαθέτει περίπου 1.500 μαχητές, όντας επισήμως η τελευταία οργάνωση ανταρτών που συνεχίζει τον πόλεμο.

«Ο θείος μου ανήκε στους Aquilas Negras (σ.σ. “Μαύροι Αετοί”, μη ενιαία ομάδα για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των πρώην παραστρατιωτικών διοικητών που βρίσκονται διασκορπισμένοι στην Κολομβία) και πούλαγε κοκαΐνη στους δρόμους. Μετά, αφότου συνελήφθη, ήρθαν σε μας. Και είπαν στον άνδρα μου “Τώρα είναι η σειρά σου”», λέει η Λάουρα.

«Κάθε Τετάρτη ερχόταν ένας από τη συμμορία με όπλο και ζητούσε τον άνδρα μου. Κάποια στιγμή μού είπε “έχεις οικογένεια, έχεις παιδιά. Μην τα αφήσεις να χαθούν”. Ετσι, ένας υποψήφιος σε τοπικές εκλογές μάς έδωσε λεφτά για να τον ψηφίσουμε. Και με αυτά τα χρήματα φύγαμε. Χωρίς να πάρουμε τίποτε. Τώρα, ο άνδρας μου βρήκε μια δουλειά. Η οργάνωση μας αγόρασε έναν υπολογιστή, ένα scanner, έναν εκτυπωτή και βγάζουμε φωτοτυπίες... Ζω σε αυτή την τρύπα τώρα με την οικογένειά μου. Και βγάζω φωτοτυπίες».

* Κάποια από τα ονόματα των συνεντευξιαζόμενων και οι τοποθεσίες έχουν αλλαχθεί, για τη δική τους προστασία

ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΡΑΙΒΙΚΗ
Ναυάγησαν και σώθηκαν... πάνω σε 1,2 τόνους κοκαΐνης
Τρεις ύποπτοι για διακίνηση ναρκωτικών βρέθηκαν στις ακτές της Κολομβίας να επιπλέουν σε 1,2 τόνους κοκαΐνης αφού το σκάφος τους βυθίστηκε στα ανοιχτά του Ειρηνικού.
Ναυάγησαν και σώθηκαν... πάνω σε 1,2 τόνους κοκαΐνης
ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΡΑΙΒΙΚΗ
Επανάληψη του ένοπλου αγώνα ανακοίνωσε το Νο2 των FARC
Ο Ιβάν Μάρκες, ο δεύτερος στην ιεραρχία των FARC, ανακοίνωσε ότι η ένοπλη κολομβιανή οργάνωση ξαναπαίρνει τα όπλα. Ο Μάρκες, που έχει βγει στην παρανομία εδώ και ένα χρόνο, έχει καταγγείλει τη συμφωνία ειρήνης...
Επανάληψη του ένοπλου αγώνα ανακοίνωσε το Νο2 των FARC
Ιβάν Ντούκε
ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΡΑΙΒΙΚΗ
Ψεκασμούς με γλυφοσάτη ζητά ο Κολομβιανός πρόεδρος κατά της καλλιέργειας κόκας
Ο πρόεδρος της Κολομβίας ζήτησε από το Συνταγματικό Δικαστήριο να ακυρώσει την απόφαση διακοπής των αεροψεκασμών με την καρκινογόνο ουσία γλυφοσάτη, ώστε να καταπολεμηθεί η καλλιέργεια της κόκας.
Ψεκασμούς με γλυφοσάτη ζητά ο Κολομβιανός πρόεδρος κατά της καλλιέργειας κόκας
ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΡΑΙΒΙΚΗ
Οι αντάρτες ELN πίσω από την επίθεση με 21 νεκρούς στην Μπογκοτά
Στην κολομβιανή αντάρτικη οργάνωση ELN απέδωσε την επίθεση με παγιδευμένο αυτοκίνητο εναντίον αστυνομικής ακαδημίας στην πρωτεύουσα Μπογκοτά, με τουλάχιστον 21 νεκρούς και 68 τραυματίες. Τριήμερο πένθος στη...
Οι αντάρτες ELN πίσω από την επίθεση με 21 νεκρούς στην Μπογκοτά
ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΡΑΙΒΙΚΗ
Οι ισχυρότεροι έμποροι ναρκωτικών στην Κολομβία παραδίδονται
Ένα ακόμη μεγάλο και αιματηρό κεφάλαιο στην ιστορία της Κολομβίας φαίνεται πως οδεύει προς το τέλος του. Η Clan del Golfo, η ισχυρότερη συμμορία ναρκωτικών στη χώρα, με στενές σχέσεις με παραστρατιωτικές...
Οι ισχυρότεροι έμποροι ναρκωτικών στην Κολομβία παραδίδονται
ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ - ΚΑΡΑΙΒΙΚΗ
Πέντε ηρωίδες στη γη του Εσκομπάρ
Με μια ιστορική καταδίκη από το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η Κολομβία υποχρεούται να ζητήσει δημόσια συγγνώμη από τις ηγέτιδες της Κομμούνας 13 και να προστατεύσει την ελευθερία τους. Η...
Πέντε ηρωίδες στη γη του Εσκομπάρ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας