Αθήνα, 27°C
Αθήνα
Ελαφρές νεφώσεις
27°C
27.8° 25.6°
4 BF
34%
Θεσσαλονίκη
Ελαφρές νεφώσεις
28°C
29.3° 27.1°
3 BF
39%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
28°C
29.8° 27.0°
1 BF
48%
Ιωάννινα
Αραιές νεφώσεις
25°C
25.0° 25.0°
1 BF
35%
Αλεξανδρούπολη
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
21.9° 21.9°
3 BF
56%
Βέροια
Ελαφρές νεφώσεις
26°C
26.0° 26.0°
2 BF
37%
Κοζάνη
Αραιές νεφώσεις
22°C
22.4° 22.4°
2 BF
31%
Αγρίνιο
Ελαφρές νεφώσεις
29°C
29.1° 29.1°
2 BF
29%
Ηράκλειο
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
24.3° 20.8°
5 BF
60%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
24°C
24.0° 23.9°
3 BF
35%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
23°C
23.4° 20.8°
4 BF
49%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
24°C
23.7° 23.7°
2 BF
50%
Κεφαλονιά
Ελαφρές νεφώσεις
27°C
26.9° 26.9°
4 BF
36%
Λάρισα
Ελαφρές νεφώσεις
28°C
27.9° 27.9°
0 BF
34%
Λαμία
Σποραδικές νεφώσεις
27°C
27.2° 26.5°
3 BF
41%
Ρόδος
Ελαφρές νεφώσεις
23°C
23.2° 22.8°
4 BF
67%
Χαλκίδα
Ελαφρές νεφώσεις
26°C
28.0° 25.8°
3 BF
26%
Καβάλα
Σποραδικές νεφώσεις
22°C
23.3° 21.6°
2 BF
60%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
29°C
28.7° 28.7°
2 BF
38%
Καστοριά
Ελαφρές νεφώσεις
23°C
23.1° 23.1°
2 BF
36%
ΜΕΝΟΥ
Σάββατο, 13 Απριλίου, 2024
Διάβαση ποταμού με κανό
Διάβαση ποταμού με κανό | Φωτό: Γιώργος Λιερός

Οι Nuer του Νότιου Σουδάν

Το Σουδάν που βρίσκεται ανάμεσα στη Βόρεια και στην Υποσαχάρια Αφρική, αποτελεί εδώ και αιώνες τόπο αντιπαράθεσης ανάμεσα σε έναν αραβικό και ισλαμικό βορρά και έναν αφρικανικό και χριστιανικό/«παγανιστικό» νότο. Αν και έχει τις καταβολές της στην αρχαιότητα, αυτή η συγκρουσιακή σχέση έλαβε τη σύγχρονη μορφή της τον 19ο αιώνα και οξύνθηκε περεταίρω από τις πολιτικές της Βρετανικής διοίκησης (1898-1956) και την εκμετάλλευση των λαών του Νότου από τις μετα-αποικιακές αραβικές ισλαμικές κυβερνήσεις του Σουδάν. Αν και όλοι ήλπιζαν σε μια εξομάλυνση της κατάστασης με την απόσχιση του Νότου το 2011, οι μετέπειτα εξελίξεις και στις δυο χώρες έφεραν μόνο πόλεμο, διαφθορά και ενδο-φυλετικές συγκρούσεις. Στο παρόν κείμενο προσεγγίζουμε τα παραπάνω ζητήματα εστιάζοντας στον νοτιοσουδανικό λαό των Nuer.

Οι Nuer στην κοινωνική ανθρωπολογία

Η ανθρωπολογική κοινότητα γνώρισε τους Nuer τη δεκαετία του 1940, μέσα από τις μελέτες του Edward Evan Evans-Pritchard (1902-1973), ενός από τους σπουδαιότερους κοινωνικούς ανθρωπολόγους του 20ου αιώνα (Χάρτης 1: Νότιο Σουδάν και επικράτεια Nuer). Ο Evans-Pritchard διεξήγαγε επιτόπιες έρευνες από το 1931 μέχρι το 1936 συνολικής διάρκειας περίπου ενός έτους. Με το υλικό που συνέλλεξε έγραψε για τους Nuer τρεις μονογραφίες και δεκάδες άρθρα. Η δεύτερη μονογραφία του: Οι Nuer. Μια περιγραφή του τρόπου ζωής και των πολιτικών θεσμών ενός Νειλωτικού λαού (1940) έχει υπάρξει μια από τις σπουδαιότερες μελέτες στην κοινωνική ανθρωπολογία.[1] Πυροδότησε πλήθος μεθοδολογικών και θεωρητικών συζητήσεων που ξεπέρασαν τον στενό κύκλο των αφρικανιστών και κόπασαν μονάχα τη δεκαετία του 1980, δηλαδή σαράντα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του βιβλίου![2] Αυτή η επιδραστικότητα εξηγεί ίσως και την απόφαση της Sharon Hutchinson, μιας εξίσου σπουδαίας – Αμερικανίδας, αυτή τη φορά – ανθρωπολόγου, να ακολουθήσει τα χνάρια του Evans-Pritchard και να διεξάγει επιτόπια έρευνα στους Nuer τη δεκαετία του 1980 δημοσιεύοντας στη συνέχεια, με τη σειρά της, μια εκτενή ιστορική εθνογραφία (Hutchinson 1996) και πολλά άρθρα. Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι οι Nuer να συνιστούν μια από τις πιο μελετημένες κοινότητες στην κοινωνική ανθρωπολογία.

Χάρτης 1: Νότιο Σουδάν και επικράτεια Nuer

Οικολογία, οικονομία και κοινωνική οργάνωση

Οι Nuer αποκαλούν εαυτούς Nath (ενικός Ran). Ο όρος «Nuer» χρησιμοποιείται από τους γειτονικούς Dinka (Χάρτης 1: Νότιο Σουδάν και επικράτεια Nuer). Την εποχή που διεξήγαγε ο Evans-Pritchard την επιτόπια έρευνά του, οι Nuer ήταν περίπου 200.000. Καταλαμβάνουν τα έλη και τη σαβάνα που απλώνονται στις όχθες του ποταμού Νείλου, νότια της σύνδεσής του με τους παραποτάμους Sobat και Bahr el Ghazal στα βορειοανατολικά του σημερινού Νότιου Σουδάν. Οι Nuer έχουν μια μικτή οικονομία: είναι νομάδες κτηνοτρόφοι (βοοειδή), καλλιεργούν καλαμπόκι και κεχρί, ψαρεύουν, κυνηγούν και συλλέγουν φρούτα και ρίζες. Τα βοοειδή, όμως, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες πηγές τροφής, δεν έχουν μονάχα διατροφική αξία. Τα βοοειδή κατέχουν στην κοινωνική ζωή των Nuer εξέχουσα θέση και οι ίδιοι αισθάνονται πάνω από όλα βοσκοί. Η σημασία των βοοειδών αντανακλάται καταρχάς στο γεγονός ότι οι άνδρες απευθύνονται συχνά ο ένας στον άλλον με ένα όνομα που αντιστοιχεί στη μορφή και στα χρώματα του αγαπημένου του ζώου, ενώ οι γυναίκες λαμβάνουν τα ονόματα των αγελάδων που αρμέγουν. Τα βοοειδή ήταν συχνά αιτία δια-κοινοτικών συγκρούσεων με τους γειτονικούς Dinka. Τα βοοειδή αποτελούν το κύριο συστατικό της «προίκας» που προσφέρει η οικογένεια του γαμπρού στην οικογένεια της νύφης σε περίπτωση ανθρωποκτονίας στο πλαίσιο μιας βεντέτας (ένας από τους σημαντικότερους πολιτικούς θεσμούς Nuer) η οικογένεια του θήτη αποζημιώνει την οικογένεια του θύματος καταβάλλοντας βοοειδή. Τέλος, οι Nuer έρχονται σε επαφή με το ιερό μέσω της θυσίας βοοειδών. Tα βοοειδή αποτελούν κάτι σαν «κοινωνικό νόμισμα», δηλαδή ένα νόμισμα που οι Nuer χρησιμοποιούν κυρίως για να συνάψουν και να διατηρήσουν κοινωνικές σχέσεις.

Το έτος, στους Nuer, χωρίζεται σε δυο εποχές: την εποχή των βροχών (Μάϊος-Οκτώβρης) και την εποχή της ξηρασίας (Νοέμβρης-Απρίλης). Την εποχή των βροχών οι Nuer ζουν σε χωριά πάνω σε ελαφρώς υπερυψωμένους λοφίσκους (μεγάλο μέρος των εδαφών είναι μονίμως πλημμυρισμένο) και ασχολούνται κυρίως με την βοσκή και την καλλιέργεια της γης. Την εποχή της ξηρασίας, μετακινούνται προς τα σημεία εκείνα όπου υπάρχει ακόμα νερό, ζουν σε καταυλισμούς και ασχολούνται με την αλιεία, το κυνήγι και τη συλλογή φρούτων και άγριων χόρτων. Οι δύσκολες καιρικές συνθήκες που επικρατούν κατά την εποχή της ξηρασίας, αναγκάζουν τους Nuer να συνεργάζονται συχνότερα με συνέπεια οι ομάδες των καταυλισμών να είναι πιο «πυκνές», πιο «συμπαγείς» από τις ομάδες των χωριών της εποχής των βροχών.

Χωριό των Νουέρ | ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΙΕΡΟΣ

Οι Nuer: μια «αναρχική» κοινωνία;

Οι Nuer συγκαταλέγονται σε έναν τύπο κοινωνίας που η ανθρωπολογία ονόμασε «κατατετμημένο» (segmentary) ή «ακέφαλο», δηλαδή κοινότητες όπου απουσιάζει όχι μόνο μια συγκεντρωτικού τύπου πολιτική εξουσία, αλλά και κάθε μορφή θεσμοθετημένης εξουσίας – σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που ο ανθρωπολόγος David Graeber στο βιβλίο του: Αποσπάσματα μιας αναρχικής ανθρωπολογίας (2019) τις αποκαλεί «αναρχικές». Δεν υπάρχουν στους Nuer θεσμοθετημένοι αρχηγοί παρά μονάχα κάποιες φιγούρες που διαθέτουν κύρος χωρίς να έχουν την ικανότητα να καταναγκάσουν οποιονδήποτε να κάνει οτιδήποτε. Έτσι, η τάξη στους Nuer δεν διασφαλίζεται από μια κεντρική εξουσία, αλλά μέσα από τον θεσμό της βεντέτας, και οι ομάδες που συγκρούονται στο πλαίσιο αυτό είναι ομάδες συγγένειας οι οποίες μοιράζονται έναν κοινό τόπο διαμονής. Με άλλα λόγια, το πολιτικό λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό (αλλά όχι αποκλειστικά) μέσα από τη συγγένεια εκλαμβανόμενης ως μιας από τις θεμελιώδεις αρχές της κοινωνικής οργάνωσης. Η «ανακάλυψη» μιας κοινωνίας όπου απουσίαζαν εντελώς η συγκεντρωτική εξουσία και κάθε μορφή αρχηγίας ήταν από μόνη της ένα πολύ σημαντικό γεγονός όχι μόνο επειδή ήταν ανοίκεια για τους «δυτικούς» αλλά κυρίως επειδή εξάπτει τη φαντασία εφόσον «αποδεικνύει» ότι οι ανθρώπινες κοινότητες μπορούν να ζουν χωρίς να εξουσιάζονται. Βεβαίως, απουσία συγκεντρωτικής εξουσίας και αρχηγών δεν σημαίνει και πλήρης απουσία ιεραρχιών και ανισοτήτων. Στους Nuer υπάρχουν τέσσερεις κύριες οργανωτικές αρχές που παράγουν ιεραρχίες και ανισότητες: η κατά ηλικία διάκριση που ιεραρχεί τους άρρενες και τις ομάδες συγγένειας· η κατά φύλα διάκριση, που δίνει προνομιούχα θέση στους άνδρες έναντι των γυναικών· η διάκριση «αριστοκράτες» (diel) / «ξένοι» (rul) που κατηγοριοποιεί αναλόγως τους κατοίκους ενός χωριού Nuer· και, τέλος, η διάκριση δότες γυναικών / λήπτες γυναικών η οποία μάλιστα συχνά ενισχύει τη θέση των «αριστοκρατών» έναντι των «ξένων».

Οι Nuer, η αποικιοκρατία και οι εμφύλιοι

Οι Nuer ποτέ δεν ζούσαν «εν κενώ» όπως αφήνουν ίσως να εννοηθεί οι προηγούμενες παράγραφοι: έχουν μια ιστορία που ξεκινά από την αρχαιότητα, συνέβαλε στους ποικίλους μετασχηματισμούς αυτής της κοινότητας και εξηγεί τις εμφύλιες συγκρούσεις που ταλάνισαν και συνεχίζουν να ταλανίζουν τόσο τους ίδιους όσο και ολόκληρο το Νότιο Σουδάν μέχρι σήμερα.

Ενώ η αποικιακή περίοδος ξεκινά επισήμως στο Σουδάν το 1898, με την Αγγλο-Αιγυπτιακή Συγκυριαρχία, μετά την ανατροπή του υφιστάμενου καθεστώτος του Mahdi, οι Βρετανοί καταφέρνουν να καθυποτάξουν και να ελέγξουν ολοκληρωτικά την επικράτεια Nuer μονάχα την δεκαετία του 1930. Όπως συνέβη σε όλες τις αποικίες τους, έτσι και στο Σουδάν, οι Βρετανοί εφαρμόζουν την πολιτική της «έμμεσης διακυβέρνησης» (indirect rule) βασικό χαρακτηριστικό της οποίας είναι ότι η τοπική διοίκηση των αποικιών όφειλε να κάνει χρήση των ντόπιων δομών εξουσίας, νόμων και εθίμων στο μέτρο που αυτά ήταν συμβατά με τις βρετανικές αντιλήψεις περί χρηστής και δίκαιης διακυβέρνησης. Το πρόβλημα ήταν βεβαίως πως στους Nuer (και πολλούς ακόμα λαούς του νότιου Σουδάν) απουσίαζε όπως είδαμε κάθε μορφή πάγιας θεσμοθετημένης εξουσίας, δεν υπήρχαν δηλαδή «ντόπιες δομές εξουσίας» πάνω στις οποίες μπορούσε να οικοδομηθεί η «έμμεση διακυβέρνηση». Οι Βρετανοί αναγκάστηκαν, συνεπώς, να εφεύρουν αξιώματα και εξουσίες άγνωστα έως τότε στους Nuer, δημιουργώντας παρά λύνοντας προβλήματα και αλλοιώνοντας τις εντόπιες μορφές πολιτικής οργάνωσης. Η κατάσταση αυτή συνεχίστηκε μέχρι την ανεξαρτησία του Σουδάν το 1956.

Οι ποικίλες επεμβάσεις της Βρετανικής διοίκησης και η εισαγωγή των πυροβόλων όπλων στο οπλοστάσιο των Nuer άλλαξαν δραματικά τις αντιλήψεις και τις πρακτικές της βεντέτας και γενικότερα των ενόπλων συγκρούσεων. Καταρχάς, καθορίζοντας αυθαίρετα ένα σταθερό ποσό για τις αποζημιώσεις σε περίπτωση ανθρωποκτονίας, η Βρετανική διοίκηση απορρύθμισε την ισοτιμία φόρου αίματος και προίκας – τόσο κρίσιμη για την επιτυχή διευθέτηση της βεντέτας.[3] Η χρήση πυροβόλων όπλων τόσο στο πλαίσιο των ενδοκοινοτικών διενέξεων (βεντέτα) όσο και των ένοπλων συγκρούσεων μεταξύ των Nuer και των κυβερνητικών δυνάμεων στο πλαίσιο των εμφυλίων που ακολούθησαν μετά την αποχώρηση των Βρετανών, άλλαξε εντελώς τα χαρακτηριστικά της ένοπλης σύγκρουσης. Με τα πυροβόλα όπλα οι Nuer απόκτησαν τη δυνατότητα να σκοτώνουν/δολοφονούν εξ αποστάσεως με συνέπεια πολλές φορές να μην είναι σίγουρος κανείς για το ποιος δολοφόνησε ποιόν. Η νέα αυτή συνθήκη αποδυνάμωσε τον μυστηριακό δεσμό που υποτίθεται ότι δημιουργείται μεταξύ του θήτη και του θύματος κατά τη στιγμή που τελείται μια ανθρωποκτονία. Αυτό οδήγησε στην απο-προσωποποίηση των συγκρούσεων, την καταστρατήγηση των παραδοσιακών κανόνων εμπλοκής και τη διαιώνιση των συγκρουσιακών σχέσεων μεταξύ κοινοτήτων.[4]

Νουέρ, χωριό από μακριά | ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΙΕΡΟΣ

Οι διαδοχικοί εμφύλιοι που από εκεί και πέρα, και μέχρι σήμερα, ταλανίζουν το Σουδάν και στους οποίους βεβαίως ενεπλάκησαν και οι Nuer είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα των πολιτικών που εφάρμοσε η Βρετανική διοίκηση. Η αποκαλούμενη «Πολιτική του Νότου» (Southern Policy) αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Γενική αρχή αυτής της πολιτικής, που ήταν συμβατή με τη φιλοσοφία της «έμμεσης διακυβέρνησης», ήταν ότι το νότιο Σουδάν έπρεπε να αναπτυχθεί ακολουθώντας τα «αφρικανικά» και όχι τα «αραβικά» πρότυπα. Η Πολιτική του Νότου, ωστόσο, αφενός ενίσχυσε τον μακραίωνο διαχωρισμό Βορά/Νότου τονίζοντας τις μεταξύ τους πολιτισμικές διαφορές και διευρύνοντας τις προυπάρχουσες ανισότητες, αφετέρου, δημιούργησε νέες μεταξύ των ίδιων των λαών του νότου. Οι συνεχείς απόπειρες εξισλαμισμού του νότου από τις διαδοχικές κυβερνήσεις του Βορρά και οι πολιτικές αποκλεισμού των νοτιοσουδανών από τα κέντρα λήψης αποφάσεων οδήγησαν σε δυο εμφύλιους πολέμους (1955-1973 και 1983-2005). Βασική αιτία του δεύτερου εμφυλίου ήταν η επιβολή του ισλαμικού νόμου σε ολόκληρη την επικράτεια του Σουδάν το 1983. Η κατάσταση οξύνθηκε περεταίρω με την εγκαθίδρυση, το 1989, στο Χαρτούμ, μιας σκληροπυρηνικής ισλαμιστικής δικτατορίας. Το Νότιο Σουδάν γίνεται ανεξάρτητη χώρα το 2011.

Από το 2013 μέχρι το 2020 το Νότιο Σουδάν μαστίζεται από εθνοτικές συγκρούσεις και εμφύλιους. Οι πρώην σύμμαχοι, που αγωνίστηκαν για την ανεξαρτησία τους ενάντια στις κυβερνήσεις του Βορρά, μετατρέπονται σε εχθρούς. Το 2018 οι ηγέτες των κύριων αντιμαχόμενων πλευρών – οι οποίες εκπροσωπούνται κυρίως από τους Nuer και τους Dinka – συνάπτουν μια συμφωνία και σχηματίζουν κυβέρνηση ενότητας που υφίσταται μέχρι σήμερα χωρίς ωστόσο να έχει προσφέρει λύση στα ζητήματα διαφθοράς και τις τεράστιες ελλείψεις σε έργα υποδομής.[5] Σαν να επαναλαμβάνεται η ιστορία, οι Nuer και οι Dinka, που κατά την προ-αποικιακή περίοδο εμπλέκονταν σε ένοπλες συρράξεις για την απόκτηση βοοειδών και την πρόσκτηση και τον έλεγχο βοσκοτόπων, συγκρούστηκαν στο μετα-αποικιακό Νότιο Σουδάν, για μια πενταετία, για πολιτική εξουσία και οικονομικούς πόρους.


[1] The Nuer. A Description of the Modes of Livelihood and Political Institutions of A Nilotic People, 1940. Εφεξής όταν θα αναφέρομαι στη μονογραφία του Evans-Pritchard θα γράφω Οι Nuer με πλάγια γράμματα.  

[2] «Αφρικανιστές» αποκαλούνται στην ανθρωπολογία όσοι εξειδικεύονται στη μελέτη των κοινωνιών της Αφρικής.

[3] Την αποζημίωση σε βοοειδή που λάμβανε η οικογένεια του θύματος από την οικογένεια του θήτη, την κατέβαλλε ως προίκα για να παντρέψει έναν αδελφό του θύματος στο όνομα του νεκρού (αυτή η μορφή γάμου είναι γνωστή στην κοινωνική ανθρωπολογία ως «γάμος-φάντασμα» – ghost-marriage). Τα παιδιά που ενδεχομένως προέκυπταν από αυτόν τον γάμο θεωρούνταν παιδιά του νεκρού. Αυτός είναι και ο λόγος που το ποσό της αποζημίωσης ήταν ισοδύναμο με το ποσό της προίκας.

[4] Οι κίνδυνοι εγγενείς στη «μόλυνση» (που προκύπτει από τον μυστηριακό δεσμό μεταξύ θήτη και θύματος) που πλήττει των θήτη επέβαλαν, παραδοσιακά, αυστηρούς κανόνες εμπλοκής οι οποίοι απαγόρευαν τη δολοφονία ή την αιχμαλωσία γυναικών και παιδιών, την πυρπόληση καλυβιών, το πλιάτσικο στα τρόφιμα και στα σιτηρά σε όλους τους τύπους ενδοκοινοτικών συρράξεων όπου ενδεδειγμένα όπλα ήταν τα ρόπαλα και σε ακραίες περιπτώσεις η λόγχη.

[5] Τη συμφωνία συνάπτουν ο Salva Kiir Mayardit που κατάγεται από την κοινότητα Dinka και ο Riek Machar που κατάγεται από την κοινότητα Nuer.

*Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Κοινωνικής ανθρωπολογίας και Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Οι Nuer του Νότιου Σουδάν

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας