• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 14.6°C / 18.0°C
    1 BF
    70%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 10.8°C / 14.6°C
    1 BF
    78%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 17.0°C
    1 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 11.9°C / 14.4°C
    0 BF
    60%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 11.3°C
    3 BF
    93%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.1°C / 12.0°C
    1 BF
    92%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 8.4°C
    0 BF
    71%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.5°C / 13.5°C
    1 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.3°C / 20.2°C
    1 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.1°C / 15.9°C
    2 BF
    88%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 16.6°C / 18.4°C
    2 BF
    68%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    2 BF
    77%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    0 BF
    82%
  • Λάρισα
    Ομίχλη
    8°C 7.9°C / 12.3°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.5°C / 16.0°C
    1 BF
    64%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 18.8°C / 20.4°C
    1 BF
    72%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.8°C / 17.1°C
    0 BF
    67%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.3°C / 12.1°C
    1 BF
    85%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 12.2°C
    2 BF
    100%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    1 BF
    76%

Στην κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ (4.167μ.)

Γεράσιμος Κακολύρης

Πεζοπορώντας στον Άτλαντα του Μαρόκου

  • A-
  • A+

Ο Άτλαντας δεν είναι οποιοδήποτε ψηλό βουνό που επιθυμούμε να το ανέβουμε ως ορειβάτες, αλλά ένα βουνό που έχει εντυπωθεί στη μνήμη μας από την παιδική μας ηλικία, όταν μαθαίναμε ελληνική μυθολογία. Συνεπώς, όταν αποφάσισα να ακολουθήσω τον Πεζοπορικό Όμιλο Αθηνών (ΠΟΑ) στην εξόρμησή του στη συγκεκριμένη οροσειρά το Πάσχα του 2022, δεν ένιωθα ότι θα σκαρφάλωνα απλώς στο ψηλότερο βουνό της Βόρειας Αφρικής, αλλά στους ώμους του τιτάνα Άτλαντα. Έτσι, εκτός από την αναζήτηση φτηνών αεροπορικών εισιτηρίων προς Μαρακές, την κοντινότερη πόλη στον Δυτικό Υψηλό Άτλαντα και τουριστικό κέντρο του Μαρόκου, ένα από τα πρώτα πράγματα που έκανα ήταν να φρεσκάρω τις γνώσεις μου για τον ομώνυμο τιτάνα. 

Χαρακτηριστικό χωριό στον Δυτικό Υψηλό Άτλαντα

Γεράσιμος Κακολύρης

Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Άτλαντας ήταν γιος του Ιαπετού και της Ωκεανίδας Κλυμένης, αδελφός του Μενοίτιου, του Προμηθέα και του Επιμηθέα, σύζυγος της Εσπερίδας από την οποία απέκτησε επτά κόρες, τις Ατλαντίδες ή Εσπερίδες. Μετά την ήττα των Τιτάνων από τους Ολύμπιους Θεούς κατά τον δεκαετή μεταξύ τους πόλεμο (Τιτανομαχία), ο Δίας επέβαλε τιμωρία στον Άτλαντα «τον πλατύ ουρανό να βαστά με το κεφάλι και τα χέρια του τ᾽ ακάματα σε κρατερή ανάγκη υποταγμένος, στα πέρατα στέκοντας της γης, μπροστά απ᾽ τις Εσπερίδες τις γλυκόφωνες» (Ησιόδου Θεογονία, 507-520, μτφρ. Σταύρος Γκιργκένης). Όχι μόνο η οροσειρά του Άτλαντα, αλλά και ο παρακείμενος ωκεανός έχουν πάρει το όνομά τους από αυτόν, όπως και η Ατλαντίδα που αναφέρεται στον πλατωνικό Κριτία και η ύπαρξή της τοποθετούνταν «πέρα από τις Ηράκλειες στήλες», τα γνωστά μας στενά του Γιβραλτάρ.

Ο Άτλαντας κρατούσε τον ουρανό στους ώμους του έξω από τον κήπο με τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων. Τα δένδρα, πορτοκαλιές στην ουσία, τα είχε φυτέψει η Ήρα και είχε αναθέσει τη φύλαξή τους στις νύμφες Εσπερίδες και στον Λάδωνα, δράκοντα με εκατό κεφάλια. Η απόκτηση των χρυσών μήλων αποτέλεσε τον ενδέκατο άθλο του Ηρακλή, όταν ο Ευρυσθέας, βασιλιάς της Τίρυνθας και των Μυκηνών, τον οποίο υπηρετούσε ο Ηρακλής για να εξαγνισθεί για τον φόνο της γυναίκας του και των παιδιών του, του ζήτησε να πάει να του τα φέρει. Ο αλυσοδεμένος στον Καύκασο από τον Δία αδελφός του Άτλαντα, Προμηθέας, από ευγνωμοσύνη στον Ηρακλή που τον απάλλαξε από τον αετό που του έτρωγε το συκώτι και τον απελευθέρωσε, του υπέδειξε να πείσει τον Άτλαντα να πάρει για λογαριασμό του τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων. Συμφώνησε με τον Άτλαντα ότι θα κρατούσε στη θέση του το στερέωμα του ουρανού όσο διαρκούσε το εγχείρημά του. Ο Άτλαντας πήγε στον κήπο των Εσπερίδων, έκοψε τρία «χρυσά μήλα» και τα έφερε στον Ηρακλή, όμως δεν ήθελε να κρατά άλλο πια τον ουρανό και σκόπευε να τον αφήσει στους ώμους του. Ο Ηρακλής τον ξεγέλασε επιστρατεύοντας την ευστροφία του. Του ζήτησε να τον κρατήσει μόνο για λίγο, ώστε να βάλει στο κεφάλι του μια κουλούρα ύφασμα για να τον σηκώνει πιο εύκολα. Ο Άτλαντας δέχθηκε, άφησε κάτω τα χρυσά μήλα και πήρε τον ουρανό. Τότε ο Ηρακλής τα άρπαξε και έφυγε. 

Κάπως έτσι θέλει ο μύθος τον ερχομό των εσπεριδοειδών στον αρχαίο ελλαδικό χώρο από τις δυτικές εσχατιές του κόσμου. Το εκπληκτικό είναι ότι εκεί που εμείς σήμερα τείνουμε να βλέπουμε μόνο άψυχα βουνά, πελάγη ή ωκεανούς, όταν δεν έχουμε να τα επενδύσουμε με τις δικές μας ιστορίες και μνήμες, η φαντασία των Αρχαίων έβλεπε ζωντανούς κόσμους, καμωμένους από θεότητες, μυθικά πρόσωπα και τις ιστορίες τους. 

Η οροσειρά του Άτλαντα

Η οροσειρά του Άτλαντα εκτείνεται σε μεγάλο μέρος της βορειοδυτικής Αφρικής, από το Μαρόκο και την Αλγερία μέχρι την Τυνησία.  Έχει μήκος περίπου 2.500χλμ., αποτελείται από τρεις οροσειρές, παράλληλες μεταξύ τους, και χωρίζει τη Μεσόγειο και τις ακτές του Ατλαντικού από την έρημο Σαχάρα. Η ψηλότερη κορυφή είναι το Τζέμπελ Τουμπκάλ (Jebel Toubkal), με υψόμετρο 4.167μ. στο νοτιοδυτικό Μαρόκο. Η οροσειρά του Άτλαντα διαιρείται ως εξής: α) τις τρεις παράλληλες οροσειρές του Μαρόκου, δηλαδή, τον Αντι-Άτλαντα,  τον Υψηλό ή Άνω Άτλαντα και τον Μέσο Άτλαντα· β) τον Σαχαριανό Άτλαντα, που βρίσκεται κυρίως στην Αλγερία, με το ανατολικό άκρο του να φτάνει στην Τυνησία και με ψηλότερη κορυφή την Τζεμπέλ Αϊσά (Djebel Aïssa, 2.236μ.)· και γ) τον Άτλαντα του Τελλ (Tell Atlas), ο οποίος εκτείνεται σε μήκος 1.500χλμ. στη Βόρεια Αλγερία, με τα άκρα του να απολήγουν στο βορειανατολικό Μαρόκο και τη βορειοδυτική Τυνησία. Ψηλότερη κορυφή του είναι η Λαλλά Χεντιτζά (Lalla Khedidja, 2.308μ.).

Υψηλός Άτλαντας, Αντι-Άτλαντας, Μέσος Άτλαντας

Αναφορικά με τον μαροκινό Άτλαντα, νότια προς βόρεια, πρώτα απαντάται ο Αντί-Άτλαντας, μετά ο Υψηλός Άτλαντας και τέλος ο Μέσος Άτλαντας. Ο Υψηλός Άτλαντας υψώνεται δυτικά στον Ατλαντικό Ωκεανό, εκτείνεται ανατολικά προς τα σύνορα Μαρόκου-Αλγερίας και υποδιαιρείται: α) Δυτικός Υψηλός Άτλαντας, όπου βρίσκεται το εθνικό πάρκο Τουμπκάλ (Toubkal), το οποίο δημιουργήθηκε το 1942, με την κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ να δεσπόζει εντός του· β) Μέσος Υψηλός Άτλαντας, ο οποίος αποτελεί μια συμπαγή ασβεστολιθική μάζα που εκτείνεται από το Αζιλάλ (Azilal) μέχρι το Ουαρζαζάτ (Ouarzazate), όπου υπάρχουν τοπία παρόμοια με αυτά του Κολοράντο των Ηνωμένων Πολιτειών, με ψηλά οροπέδια, φαράγγια και κορυφές διαβρωμένες από το νερό και τον αέρα. Το Jebel M’goun (4.068μ.) αποτελεί την υψηλότερη κορυφή του· γ) Ανατολικός Υψηλός Άτλαντας με ψηλότερη κορυφή την Jebel Ayachi (3.747μ.). Ανατολικά ενώνεται με την προσαχάρια ζώνη. Η περιοχή έγινε διεθνώς γνωστή μετά την ανακάλυψη των οστών ενός δεινοσαύρου μήκους περίπου 15 μέτρων, ο οποίος ζούσε εκεί πριν από 180 εκατ. χρόνια και ονομάστηκε «Atlasaurus» ή «Tazoudasaurus», από το όνομα του χωριού Ταζούδα, όπου ανακαλύφθηκε.

Ψιλικατζίδικο στο χωριό Tisgui του Άτλαντα

Γεράσιμος Κακολύρης

Ο Αντι-Άτλαντας ή μείζων Άτλαντας εκτείνεται από τον Ατλαντικό Ωκεανό μέχρι τα υψίπεδα του Ουαρζαζάτ σε ένα μήκος περίπου 500χλμ., συνορεύοντας με τη Σαχάρα στα νότια. Η ψηλότερη κορυφή του είναι η Jebel Sirwa ή Siroua (3.304μ.). Ο Μέσος Άτλαντας αποτελεί το βορειότερο τμήμα του μαροκινού Άτλαντα και εκτείνεται σε ένα μήκος περίπου 350χλμ. Η βιοποικιλότητά του, τόσο σε πανίδα όσο και χλωρίδα, καθιστά τον Μέσο Άτλαντα σημαντικό τουριστικό και πεζοπορικό προορισμό. Εδώ βρίσκουμε, κυρίως κοντά στην πόλη Αζρού (Azrou), τη μεγαλύτερη συγκέντρωση μελών του απειλούμενου πρωτεύοντος της οικογένειας των κερκοπιθήκων, μακάκου του σιλουανού ή μακάκου της μπαρμπαριάς (Macaca sylvanus). Υπάρχουν πια μόνο 10.000 εναπομείναντα μέλη του συγκεκριμένου είδους στο Μαρόκο και την Αλγερία (ο πληθυσμός τους έχει μειωθεί κατά 50% από το 1977). Συναντώνται επίσης αγριόχοιροι και αγριόγατες, καθώς και τεράστια δάση κέδρου και βελανιδιάς. Ο Μέσος Άτλαντας καταλήγει ανατολικά στο Εθνικό Πάρκο Ταζέκκα (Tazekka), ένα τοπίο γεμάτο στενά φαράγγια και σπηλιές. Ο δημοφιλέστερος προορισμός στον Μέσο Άτλαντα είναι το Εθνικό Πάρκο Ιφράν (Ifrane) και ψηλότερη κορυφή του είναι η Jbel Bou Naceur (3.340μ.), αγαπημένος προορισμός πεζοπόρων.

Βέρβεροι

Τα βουνά του Άτλαντα κατοικούνται κυρίως από Βερβέρους (Imazighen στα βερβερικά, ενικ. Amazigh), οι οποίοι ζουν από τη γεωργία και τη κτηνοτροφία. Οι Βέρβεροι είναι ιθαγενείς της Βόρειας Αφρικής, που κατοικούν δυτικά της κοιλάδας του Νείλου, κυρίως στο Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία και τη Λιβύη. Σήμερα, οι Βέρβεροι αποτελούν το 40% του πληθυσμού του Μαρόκου. Μιλάνε τη βερβερική γλώσσα (Tamaziɣt) και τοπικές διαλέκτους της. Το 2001, τα βερβερικά ορίστηκαν συνταγματικά ως επίσημη γλώσσα της Αλγερίας και το 2011 του Μαρόκου. Το βερβερικό αλφάβητο μοιράζεται κάποια κοινά γράμματα με το ελληνικό, όπως τα ⴱ, ⴷ, ⴹ, ⵉ, ⵀ, ⵋ, όμως η προφορά τους διαφέρει. Η λέξη Βέρβερος πιθανολογείται ότι προέρχεται από την αραβική λέξη Αλ Μπαρμπάρ, η οποία με τη σειρά της προήλθε από την ελληνική βάρβαρος.

Πεζοπορώντας στις κοιλάδες του Άτλαντα

Εκτός από την ανάβαση στην κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ του Άτλαντα, η εξόρμησή μας στο Μαρόκο με τον Πεζοπορικό Όμιλο Αθηνών περιλάμβανε τετραήμερη πεζοπορία στις κοιλάδες και τα βερβέρικα χωριά του Δυτικού Υψηλού Άτλαντα. Το τοπικό γραφείο που ανέλαβε την οργάνωση τόσο της ανάβασης όσο και της πεζοπορίας μας ήταν το Bureau des Guides Imlil, το οποίο αποδείχτηκε εξαιρετικά φερέγγυο και καλά οργανωμένο. Το πουλμανάκι του γραφείου μάς περιμάζεψε από ένα πολύβουο φτηνό ξενοδοχείο (Tachfine Hotel) στην περιοχή Γκελίζ (Gueliz) ή Ville Nouvelle (Νέα Πόλη) του Μαρακές, όπου βρίσκονται και τα μεγαλύτερα ξενοδοχεία, για να μας μεταφέρει νότια, διαμέσου του φαραγγιού Moulay Brahim, στο χωριό Imi Oughlad (1.450μ.), στους πρόποδες του Δυτικού Υψηλού Άτλαντα, σημείο αφετηρίας της πεζοπορίας μας. Καθ’ οδόν σταματήσαμε σε έναν γυναικείο συνεταιρισμό προκειμένου να δούμε διάφορα καλλυντικά και θεραπευτικά προϊόντα με βάση το έλαιο αργκάν (argan), το οποίο προέρχεται από τους σπόρους του καρπού του ομώνυμου δένδρου (Argania spinosa), το οποίο φτάνει τα 8-10μ., ζει έως 200 χρόνια περίπου και είναι ενδημικό του Μαρόκου. 

Στο χωριό Imi Oughlad συναντήσαμε τους δύο οδηγούς, τους δύο μάγειρες και τους τρεις μουλαράδες που θα μας συνόδευαν. Πάνω από το χωριό δέσποζαν οι κορυφές Τουμπκάλ (4.167μ), Άγκλζιμ (Aglzim, 3.650μ.) και Ακσουάλ (Aksoual, 3.847μ.). Μετά το καθιερωμένο τσάι που μας πρόσφεραν και την τακτοποίηση των πραγμάτων μας πάνω στα μουλάρια, ξεκινήσαμε το περπάτημα με βορειοδυτική κατεύθυνση διασχίζοντας αραιά πευκοδάση, θάμνους ή μικρά δέντρα αρκεύθου, καθώς και καλαμποχώραφα. Αρχικά, το τοπίο δεν διέφερε σημαντικά από αντίστοιχων βουνών χαμηλής βλάστησης στην Ελλάδα. Ευτυχώς, τα πράγματα θα άλλαζαν τις επόμενες μέρες. Στο διάσελο Tiz n’tachete (2.000μ), κάτω από τη σκιά ενός θάμνου, μας περίμενε ένας άνδρας με την πραμάτεια του σε μια λεκάνη με νερό, τα «χρυσά μήλα των εσπερίδων», για να απολαύσαμε ένα ποτήρι κρύου φυσικού χυμού πορτοκαλιού. Λίγο παρακάτω, κι αφού δεν είχαμε περπατήσει παρά μόνο 2,5 ώρες, σταματήσαμε σ’ ένα μικρό λιβάδι για να φάμε το μεσημεριανό μας φαγητό, οκλαδόν πάνω στο χαλί που έστρωσαν οι συνοδοί μας. Αυτή η ιεροτελεστία θα επαναλαμβανόταν καθημερινά περί τις δύο το μεσημέρι, έτσι που στο τέλος να μη μας ήταν πλέον σαφές αν είχαμε έρθει στο Μαρόκο για πεζοπορία ή για πάχυνση. Το γεύμα μας περιελάμβανε ρύζι, φακές, λαχανικά, σαλάτα και φρούτο (πεπόνι, καρπούζι κ.ά.), όλα πολύ νόστιμα. Σε αυτό προστίθετο καθημερινά ένα αρκετά πλούσιο πρωινό, καθώς και το βραδινό που περιελάμβανε σχεδόν πάντα κάποιο είδος ταζίν (tajine) ή κουσκούς. Τόσο το ταζίν όσο και το κουσκούς αποτελούν την πεμπτουσία του μαροκινού φαγητού. Το ταζίν  παρασκευάζεται με αρνί ή κοτόπουλο που μαγειρεύεται αργά μαζί με διάφορα μυρωδικά, μπαχαρικά, λαχανικά και φρούτα μέσα σε σκεπαστή κωνική γάστρα που φέρει το ίδιο όνομα. 

Καθ’ οδόν προς το καταφύγιο «Les Mouflons»

Γεράσιμος Κακολύρης

Ανεβαίνοντας προς την κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ

Γεράσιμος Κακολύρης

Στη συνέχεια της διαδρομής με κατεύθυνση νοτιοδυτικά, το τοπίο είχε πλέον αλλάξει ριζικά. Στις σκουρόχρωμες και κοκκινόχρωμες πλαγιές δεν φύτρωνε απολύτως τίποτα. Χτισμένα από τοπικά υλικά, τα χωριά είχαν τα ίδια χρώματα με τους γύρω λόφους και βρίσκονταν πάντα στα ριζά τους, εφόσον μόνο εκεί κυλούσε κάποιο ρέμα ή μικρό ποτάμι που έκανε τη διαβίωση εφικτή, χαρίζοντας μια στενή εύφορη ζώνη πρασίνου στην περιοχή. Μετά από δύο ώρες φτάσαμε στο χωριό Tihliwine, όπου και καταλήξαμε στον ομώνυμο ξενώνα. Γενικά, δεν αντιμετωπίσαμε προβλήματα με τους ξενώνες καθότι όλοι τους πληρούσαν τις στοιχειώδες συνθήκες υγιεινής, ενώ διέθεταν και ζεστό νερό. Βέβαια, σε αυτές τις περιπτώσεις, καλό είναι να έχει κανείς μαζί του σεντόνι, μαξιλαροθήκη και υπνόσακο. 

Την επόμενη μέρα κατευθυνθήκαμε προς το χωριό Tizyane (1.750μ) με σπίτια από κόκκινο πηλό, για να κινηθούμε στη συνέχεια κατά μήκος της εύφορης κοιλάδας Assif n’ait Oussaden, περνώντας μέσα από περιοχές με καρυδιές, μηλιές και κερασιές, οι οποίες ήταν ανθισμένες, δημιουργώντας ένα μοναδικό τοπίο. Σκυμμένες γυναίκες έπλεναν τα ρούχα στα κανάλια, ρίχνοντάς μας απλώς κλεφτές ματιές για να βεβαιωθούν ότι δεν τις φωτογραφίζαμε. Σχεδόν σε όλο το Μαρόκο, κάθε απόπειρα του αδηφάγου βλέμματός μας να καταγράψει φωτογραφικά το πολιτισμικό μας «ανοίκειο» συναντούσε σθεναρή αντίσταση, κυρίως από τις γυναίκες. 

Όταν διασχίσαμε το ρέμα και ανηφορίζαμε προς το επόμενο χωριό, συναντήσαμε αρκετές γυναίκες να ανηφορίζουν κι αυτές ζαλωμένες η καθεμιά τους με ένα βαρύ σακί γεμάτο χορτάρι που είχαν μαζέψει προκειμένου να θρέψουν τα ελάχιστα κατοικίδια που συντηρούν στο χωριό και συνιστούν την επιβίωσή τους, διαδικασία που επαναλαμβανόταν γι’ αυτές τις γυναίκες καθημερινά. Κάποιοι από εμάς προθυμοποιήθηκαν να μεταφέρουν το φορτίο τους, κάτι που προκάλεσε πολλά χαμόγελα, πειράγματα και μια σύντομη διακοπή της μεταξύ μας απόστασης. 

Στο δρόμο μας συναντήσαμε πολλές όμορφες στάνες, σμιλευμένες σαν γλυπτά στις κοκκινωπές και σταχτιές πλευρές των λόφων. Βλέποντάς τες μου γεννήθηκε η ιδέα ενός φωτογραφικού άλμπουμ αφιερωμένου αποκλειστικά σ’ αυτές, ιδέα που σίγουρα θα έχει ήδη υλοποιηθεί. Μετά το διάσελο Tizi N’taghrhourte (1.995μ.) συνεχίσαμε προς την πηγή Assaka, όπου φάγαμε μεσημεριανό και πήραμε έναν σύντομο υπνάκο κάτω από τον ίσκιο που έριχναν πελώριες καρυδιές. Αφού καλύψαμε στη διάρκεια της ημέρας 15χλμ. σε διάστημα 6 ωρών, καταλήξαμε στο χωριό Tisgui (1.850μ.) στην κοιλάδα του D’knt. Καθοδόν προς τον ξενώνα, εκείνο που μας κέντρισε περισσότερο το ενδιαφέρον ήταν τα υποτυπώδη, μικροσκοπικά ψιλικατζίδικα και χασάπικα. Οι πεζούλες έξω από τα ψιλικατζίδικα αποτελούσαν τόπο συνάθροισης των ανδρών. Καφενεία δεν είδαμε. Το φτωχικά σπίτια του χωριού ήταν φτιαγμένα από λάσπη και άχυρο ή από πέτρα, με τα λίγα ζώα της οικογένειας να διαβιούν στο ισόγειο και τους ανθρώπους στα πάνω δωμάτια. 

Αίθουσα από το παλάτι της Μπαχία στο Μαρακές

Γεράσιμος Κακολύρης

Καθώς απομακρυνόμασταν από το χωριό την επομένη, τρίτη μέρα της πεζοπορίας μας, συναντήσαμε γυναίκες που έβγαζαν τα 3-4 προβατάκια που είχε η κάθε οικογένεια για βοσκή. Ευτυχώς γι’ αυτές, το χωριό βρισκόταν στο ίδιο επίπεδο με το ρέμα και τα σπαρμένα χωράφια τους, έτσι που δεν χρειαζόταν να μεταφέρουν την τροφή των ζώων στις πλάτες τους. Πιο ψηλά, εκτός από τις καρυδιές, ένα δίκτυο από κανάλια πότιζαν τις σπαρμένες κριθάρια αναβαθμίδες. Το μονοπάτι που ακολουθήσαμε σκαρφάλωνε με μια φυσιολογική κλίση μέχρι το διάσελο Tizi N’tagdalte (2.600μ.) μέσα από ένα βιβλικό σκουρόχρωμο τοπίο, το οποίο φιλοξενεί μονάχα κάποιους διάσπαρτους χαμηλούς θάμνους που προσθέτουν τη δική τους κιτρινοπράσινη πινελιά στο όλο σκηνικό. Αυτό που πρέπει να αναφερθεί είναι η ήπια κλίση όλων των μονοπατιών, πράγμα που τα καθιστά προσπελάσιμα στον καθένα ή την καθεμιά που μπορεί να πεζοπορήσει σχεδόν ένα εξάωρο καθημερινά. Ακολουθώντας στη συνέχεια τον ποταμό Arou, που κάποια στιγμή συναντά τον Tamsoult,  τα νερά των οποίων δημιουργούν την εύφορη κοιλάδα του Assaden, κατευθυνθήκαμε προς το χωριό Tizi Oussem (1.850μ.), όπου και ο αξιοπρεπής ξενώνας στον οποίο καταλύσαμε. Στην πραγματικότητα, το Tizi Oussem δεν απείχε παρά μόνο μισή ώρα ποδαρόδρομο από το Tihliwine, στο οποίο είχαμε καταλύσει στο τέλος της πρώτης μέρας της πεζοπορίας μας. Ουσιαστικά, κατά τις τελευταίες δύο μέρες είχαμε διαγράψει ένα πέταλο σε ένα κομμάτι του Δυτικού Υψηλού Άτλαντα που εξακολουθεί να παραμένει τουριστικά άθιχτο. 

Το πρωί της τέταρτης μέρας ξεκινήσαμε για τον καταρράχτη Azib Tamsoult (2.204μ.), τον ψηλότερο στον ορεινό όγκο του Τουμπκάλ, μεταξύ των κορυφών Jbel Tasghimout (2.664μ.) και Adrar Adj (3.729μ.). Οι δύο πιο τολμηροί δεν έχασαν την ευκαιρία να απολαύσουν τα κρύα νερά του. Στη συνέχεια κατευθυνθήκαμε στο διάσελο Tizi M’Zik (2.500μ.), απ’ όπου μπορούσαμε να δούμε πλέον την εντυπωσιακή κοιλάδα του Ιμλίλ (Imlil). Πολλά τουριστικά γραφεία προσφέρουν μονοήμερες πεζοπορικές εκδρομές στον καταρράχτη από το Ιμλίμ (1.740μ.) διάρκειας 8 ωρών. Ωστόσο, το μονοπάτι από το Ιμλίλ μέχρι το διάσελο είναι αρκετά επικλινές, και ως εκ τούτου κοπιώδες. Στο Ιμλίλ καταλύσαμε στον εντυπωσιακό ξενώνα Toubkal Ecolodge, απολαμβάνοντας υψηλού επιπέδου εξυπηρέτηση και πρόσβαση στο διαδίκτυο μετά από 4 μέρες. Το Ιμλίμ αποτελείται από επτά διαφορετικές κοινότητες που βρίσκονται στην ομώνυμη κοιλάδα και προϋπήρχαν του χωριού το οποίο είναι γνωστό με το ίδιο όνομα και δημιουργήθηκε σχετικά πρόσφατα για να καλύψει τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό τουριστών που καταφθάνουν κυρίως για να σκαρφαλώσουν στην κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ. Το Ιμλίλ προσφέρει όλα όσα χρειάζεται ένας ορειβάτης: οδηγούς βουνού και μουλάρια, αλλά και εξοπλισμό για το ταξίδι προς την κορυφή.

Ανάβαση στην κορυφή Τουμπκάλ    

Την πρώτη μέρα της ανάβασής μας προς την κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ και πέμπτη της πεζοπορικής μας περιπλάνησης, κατευθυνθήκαμε προς το παρακείμενο χωριό Aremd (2.000μ.), το οποίο βρίσκεται στην κοιλάδα Ait Mizane και αριθμεί 1.900 κατοίκους. Από εκεί ξεκινά το ευκρινές, σηματοδοτημένο μονοπάτι προς τα καταφύγια και την κορυφή. Ωστόσο, μετά τη δολοφονία δύο σκανδιναβών γυναικών πεζοπόρων το 2018, οι οποίες είχαν κατασκηνώσει δίπλα στο κυρίως μονοπάτι, δεν επιτρέπεται η πεζοπορία εντός του Εθνικού Πάρκου του Τουμπκάλ χωρίς τη συνοδεία κάποιου ντόπιου (δεν χρειάζεται να είναι απαραιτήτως οδηγός βουνού). Βέβαια, ποτέ από τότε δεν επαναλήφθηκε κάτι τέτοιο.

Το μονοπάτι ανηφορίζει με ήπια κλίση, περνώντας μετά από περίπου μία ώρα από το ιερό Sidi Shamharoush (2.430μ.), αφιερωμένο σε έναν τοπικό άγιο προ-ισλαμικής προέλευσης του οποίου ο τάφος, ένας γιγαντιαίος βράχος βαμμένος λευκός, εξακολουθεί να αποτελεί τόπο προσκυνήματος για εκείνους που ελπίζουν στη μεσολάβηση του για την επίλυση προσωπικών τους προβλημάτων ή απλώς για να τους φέρει τύχη. Το μονοπάτι συνεχίζει να ανεβαίνει με σταθερή κλίση διαγράφοντας ζιγκ-ζαγκ, ακολουθώντας το ποτάμι που σε κάποια σημεία σχηματίζει μικρούς καταρράχτες και βάθρες, ενώ έχει διαρκώς θέα προς τις χιονισμένες, απότομες, βραχώδεις κορυφές του Υψηλού Άτλαντα, κάποιες από τις οποίες φτάνουν τα 4.000μ. Έχοντας καλύψει 11χλμ. μετά από 5 ώρες πεζοπορίας, φτάσαμε στα όμορα καταφύγια «Les Mouflons» και «Toubkal», τα οποία βρίσκονται κάτω από τη δυτική πλευρά της κορυφής Τζέμπελ Τουμπκάλ. Χιόνι βρήκαμε μόλις λίγο πριν φτάσουμε. Καταλύσαμε στο καλά οργανωμένο και χωρίς πάρα πολύ κόσμο «Les Mouflons».

Η Αΐτ-Μπεν-Χαντού

Γεράσιμος Κακολύρης

Πριν χαράξει την επομένη, μετά το πρωινό, ετοιμαστήκαμε για τη μεγάλη ανάβαση στην ψηλότερη κορυφή της Βόρειας Αφρικής, την Τζέμπελ Τουμπκάλ (4.167μ). Φορέσαμε ζεστά ρούχα, δέσαμε τα κραμπόν στις μπότες μας και ανάψαμε τους φακούς μας. Το χιόνι δεν ήταν ιδιαίτερα παγωμένο, αλλά τα κραμπόν μάς χάριζαν μια επιπλέον ασφάλεια, ιδίως στα εκτεθειμένα σημεία της διαδρομής. Ευτυχώς, ο αέρας είχε κοπάσει την προηγούμενη μέρα. Περάσαμε το καταφύγιο «Toubkal» και το ρέμα, για να κινηθούμε στη συνέχεια αριστερά προς τη βόρεια πλευρά του βουνού. Η διαδρομή προς την κορυφή δεν παρουσιάζει τεχνικές δυσκολίες. Συνεπώς, ενδείκνυται για κάθε πεζοπόρο που περπατάει συχνά και έχει καλό επίπεδο φυσικής κατάστασης Υπάρχουν μόνο κάποια ελάχιστα εκτεθειμένα σημεία ή κάποια άλλα με σάρα που χρειάζονται παραπάνω προσοχή και φυσικά το πρόβλημα του υψομέτρου. Ευτυχώς, κανένας/καμία από την ομάδα μας δεν αισθάνθηκε αδιαθεσία. Αντιθέτως, όλοι ήμασταν ενθουσιασμένοι από την ανάβαση του χιονισμένου βουνού χάραμα, με το πρώτο φως να λούζει  τις απότομες κορυφές και τις πλαγιές του. Όταν φτάσαμε στο διάσελο, ο αέρας έγινε εντονότερος και το κρύο πιο τσουχτερό. Στις 9 το πρωί, μετά από 3,5 ώρες πεζοπορίας και αφού είχαμε καλύψει 5χλμ., βρισκόμασταν κάτω από τη σιδερένια πυραμίδα που είναι τοποθετημένη στην κορυφή. Η απεριόριστη θέα από τους ώμους του τιτάνα Άτλαντα ήταν μαγευτική: από την πεδιάδα του Μαρακές μέχρι τον Υψηλό Άτλαντα στον βορρά και από τον Αντι-Άτλαντα μέχρι τη Σαχάρα στον νότο. Αφού φωτογραφίσαμε και φωτογραφηθήκαμε σε διάφορους συνδυασμούς και πόζες και μοιραστήκαμε τα συναισθήματά μας, πήραμε τον δρόμο της επιστροφής προς το καταφύγιο. Σε δύο ώρες ήμασταν πίσω, ενώ μετά από άλλες 4 ώρες, έχοντας καλύψει από το πρωί 21χλμ., φτάσαμε στο Ιμλίλ, για να μας μεταφέρει στη συνέχεια το πουλμανάκι του γραφείου στο ξενοδοχείο μας στο Μαρακές. 

Το Μαρακές

Την επομένη αναχώρησαν για την Ελλάδα τα πέντε από τα δέκα μέλη της ομάδας μας. Οι υπόλοιποι νοικιάσαμε αυτοκίνητο για μια σύντομη πενταήμερη περιήγηση του Μαρόκου. Λίγα λόγια όμως πριν για το Μαρακές, το οποίο είχα τη δυνατότητα να το εξερευνήσω την πρώτη και την τελευταία μέρα της παραμονής μου στο Μαρόκο. Το Μαρακές βρίσκεται στο νοτιοδυτικό Μαρόκο και είναι η πέμπτη μεγαλύτερη πόλη της χώρας με 1 εκατ. κατοίκους. Είναι γνωστό και ως «Κόκκινη Πόλη», καθότι τα κτήρια του, ακόμη και τα σύγχρονα, είναι βαμμένα στο κόκκινο χρώμα, πράγμα που του προσδίδει ένα ιδιότυπο ύφος. Η εντυπωσιακή μεδίνα του, δηλαδή, η παλιά πόλη, με τα δεκάδες στενά της, αποτελεί από το 1985 μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Οι μεδίνες (ή μεντίνες), οι οποίες απαντώνται ήδη από τον 9ο αιώνα σε  πολλές πόλεις του ισλαμικού κόσμου, αλλά κυρίως στη Βόρεια Αφρική, αποτελούν χαρακτηριστικά πολεοδομικά τμήματα πόλεων που περιβάλλονται από τείχη και περιέχουν πολλούς στενούς και λαβυρινθοειδείς δρόμους. Το όνομα της πόλης, όπως άλλωστε και της χώρας, πιθανολογείται ότι προέρχεται από τις βερβερικές λέξεις mur (n) akuch, δηλαδή Χώρα του Θεού. Από τους μεσαιωνικούς χρόνους μέχρι και τις αρχές του εικοστού αιώνα, ολόκληρη η χώρα του Μαρόκου ήταν γνωστή ως «Βασίλειο του Μαρακές», καθώς η πόλη αρκετές φορές αποτέλεσε την πρωτεύουσα. Το Μαρακές ιδρύθηκε πιθανόν το 1070 από τον οπλαρχηγό Αμπού-Μπακρ ιμπν-Ουμάρ Αμπού.

Στο κέντρο του Μαρακές δεσπόζει ο ψηλός μιναρές (77μ.) του τζαμιού Κουτούμπια (Koutoubia) που οικοδομήθηκε το 1147μ.Χ. Είναι διακοσμημένος με ποικίλα γεωμετρικά τοξοειδή μοτίβα, ενώ η αιχμηρή του απόληξη περιλαμβάνει τέσσερις επιχρυσωμένες μπάλες χαλκού, των οποίων το μέγεθος μικραίνει προς την κορυφή, κάτι που αποτελεί παραδοσιακή μαροκινή τεχνοτροπία. Διακόσια μέτρα από το τζαμί βρίσκεται η πολυσύχναστη πλατεία Τζεμάα ελ Φνα (Djemaa El Fna), προστατευμένη από την UNESCO ως «αριστούργημα της παγκόσμιας προφορικής κληρονομιάς». Το πρωί καταλαμβάνεται κυρίως από πάγκους με φυσικούς χυμούς, πωλητές νερού με παραδοσιακά δερμάτινα ασκιά νερού, καθώς και παραδοσιακούς μουσικούς με πίπιζες και νταούλια, δίπλα σε γητευτές φιδιών και διάφορους άλλους που επιδεικνύουν αλυσοδεμένους μακάκους της μπαρμπαριάς σε διάφορα ακροβατικά, προσπαθώντας όλοι τους να προσελκύσουν το φιλοδώρημα του ευρωπαίου τουρίστα. Βέβαια, εδώ η συμμετοχή του φιλοπερίεργου τουρίστα, που δήθεν έλκεται από αυτό το αλλόκοτο θέαμα και θέλει να το φωτογραφίσει, είναι επαίσχυντη, αφού κατ’ αυτόν τον τρόπο διαιωνίζει το διαρκές έγκλημα εναντίων των ταλαίπωρων ζώων. Νωρίς το απόγευμα, οι γητευτές φιδιών παραχωρούν τη θέση τους σε μάγους, αγόρια χορευτές της βερβέρικης φυλής Chleuh του Άτλαντα (θα ήταν ενάντια στις παραδόσεις να παρέχουν τέτοιου είδους ψυχαγωγία και τα κορίτσια), εμπόρους παραδοσιακών φαρμάκων και παραμυθάδες, οι οποίοι λένε τις ιστορίες τους στα βερβερικά ή τα αραβικά σ’ ένα ακροατήριο ντόπιων. Καθώς πέφτει το σκοτάδι, η πλατεία γεμίζει κόσμο και δεκάδες υπαίθριους πάγκους με φαγητό, όπου όμως οι τιμές δεν είναι φτηνές, όπως ίσως θα αναμενόταν. Στη μία πλευρά της πλατείας βρίσκεται η παραδοσιακή αγορά (σουκ στα αραβικά), η οποία αποτελείται από πολυάριθμους πάγκους ή καταστήματα που εξυπηρετούν τόσο τις κοινές καθημερινές ανάγκες των ντόπιων όσο και το τουριστικό εμπόριο. Στις άλλες πλευρές υπάρχουν ξενοδοχεία, καφέ που προσφέρουν πανοραμική θέα προς την πλατεία από τις βεράντες τους (π.χ. Zeitoun Café), ενώ σοκάκια οδηγούν στη μεδίνα, η οποία εκτείνεται σε μια περιοχή 6τ.χλμ., αποτελώντας έτσι μία από τις μεγαλύτερες μεδίνες του Μαρόκου. Εδώ βρίσκεται και το ανταλλακτήριο συναλλάγματος «Hotel Ali» με τις καλύτερες τιμές που βρήκαμε στο Μαρακές. 

Ίσως το εντυπωσιακότερο αξιοθέατο της πόλης είναι το Παλάτι της Μπαχία (Bahia), έκτασης 8.000τ.μ., του οποίου η κατασκευή ξεκίνησε τη δεκαετία του 1860 από τον μεγάλο βεζίρη Si Moussa και ολοκληρώθηκε από τον γιό και διάδοχό του Abu ‘Bou’ Ahmed. Στο παλάτι συρρέουν κάθε χρόνο περί τις εννιακόσιες χιλιάδες επισκέπτες, με αποτέλεσμα να υπάρχει συνεχώς κοσμοσυρροή. Ίσως η καλύτερη ώρα να το επισκεφθεί κανείς είναι νωρίς το πρωί ή το απόγευμα, όταν μειώνεται η ροή των τουριστικών γκρουπ. H Μεγάλη Αυλή ή Cour d’Honneur αποτελεί ένα από τα εντυπωσιακότερα μέρη του παλατιού. Με διαστάσεις 50x30μ., είναι στρωμένη με ιταλικό μάρμαρο Καρράρα και περιβάλλεται από μια κομψή και πολύχρωμη ξύλινη στοά. Αυτές οι στοές παρέχουν πρόσβαση στα περίπου 80 δωμάτια που πιστεύεται ότι αποτελούσαν μέρος του χαρεμιού του Ba Ahmed και κατοικίες των παλλακίδων του. Εκτός από τις υπέροχες τετράγωνες μεσαυλές (π.χ. Μεγάλο και Mικρό Ριάντ),  το παλάτι φημίζεται για τη διακόσμησή του. Οι τοίχοι του διαθέτουν γύψινες επιφάνειες σκαλισμένες με αραβικές επιγραφές, γεωμετρικά σχέδια, αραβουργήματα και muqarnas (είδος τρισδιάστατης ισλαμικής αρχιτεκτονικής διακόσμησης). Τα δάπεδά του είναι καλυμμένα με πλάκες μαρμάρου και μαροκινά πλακάκια zellij (το zellij είναι ένα είδος ψηφιδωτής κατασκευής από ξεχωριστά χειροποίητα πλακάκια από φαγιάνς διαφορετικών χρωμάτων που τοποθετούνται μαζί για να σχηματίσουν περίτεχνα ισλαμικά γεωμετρικά μοτίβα). Μεταξύ των πιο αριστοτεχνικών στοιχείων του παλατιού είναι οι οροφές από ξύλο κέδρου βαμμένες με πολύχρωμα άνθινα σχέδια. 

Ένα από τα πιο γνωστά μνημεία της πόλης είναι οι Τάφοι των Σααντί, οι οποίοι βρίσκονται δίπλα στο νότιο τείχος του τζαμιού Kasbah και χτίστηκαν τον 16ο αιώνα ως βασιλική νεκρόπολη για τη δυναστεία των Σααντί. Οι σημαντικότεροι φέρουν ταφόπλακες από λεπτό λαξευμένο μάρμαρο, ενώ άλλοι είναι απλώς καλυμμένοι με πολύχρωμα πλακάκια zellij. Αναμφίβολα, η αίθουσα του μαυσωλείου του σουλτάνου Αχμάντ αλ-Μανσούρ (Ahmed Al Mansour) είναι η εντυπωσιακότερη  όλων, με οροφή από σκαλιστό ξύλο κέδρου που υποστηρίζεται από δώδεκα μαρμάρινους κίονες.  Μερικές δεκαετίες μετά το θάνατο του Αλ Μανσούρ το 1603, ο αλαουίτης σουλτάνος Μουλάι Ισμαήλ (Moulay Ismail) έκλεισε με πέτρινο τοίχο τους Τάφους των Σααντί για να κρατήσει τους προκατόχους του μακριά από τα μάτια και το μυαλό των υπηκόων του. Οι τάφοι άνοιξαν ξανά από τους Γάλλους το 1917. Ίσως το συγκεκριμένο μνημείο να μου είχε προξενήσει μεγαλύτερη εντύπωση αν δεν είχα επισκεφθεί νωρίτερα το Παλάτι της Μπαχία. 

 Αμμόλοφοι στο Έργκ Τσέμπι, Μερτσούγκα

Γεράσιμος Κακολύρης

Η περιπλάνησή μου στο Μαρακές τελείωσε στους Κρυφούς  Κήπους (Le Jardin Secret), που ιδρύθηκαν πάνω από 400 έτη πριν. O παραδοσιακός ισλαμικός κήπος υδροδοτείται από ένα ανακαινισμένο khettara (υπόγειο σύστημα άρδευσης). Με τα σκιερά παγκάκια του και το ωραίο του κιόσκι, ο κήπος αποτελεί ιδανικό σημείο χαλάρωσης και ξεκούρασης. Υπάρχει εκεί άλλωστε ένα καφέ. Ωστόσο, θα πρέπει να λάβει κανείς υπόψη ότι η είσοδος κοστίζει 8€. Οι μεγαλύτεροι και παλαιότεροι κήποι στο Μαρακές είναι οι κήποι Μενάρα στα δυτικά της πόλης και οι κήποι Αγκντάλ στα νότια. Οι κήποι Μαζορέλ αποτελούν μια όαση με φοινικόδεντρα, κάκτους, βουκαμβίλιες, λίμνες και σιντριβάνια, που κατασκεύασε ο Γάλλος ζωγράφος Ζακ Μαζορέλ και αργότερα αγόρασε ο σχεδιαστής μόδας Υβ Σαιν-Λωράν (1936-2008), του οποίου η σχέση αγάπης με το Μαρακές άρχισε το 1966 και αποτυπώνεται στο μουσείο που φέρει το όνομά του και άνοιξε τις πύλες του το 2017. Η παλιά πόλη διαθέτει πολυάριθμα ριάντ (riad) και ιστορικές κατοικίες, πολλές εκ των οποίων λειτουργούν ως ξενοδοχεία. Το ριάντ προσδιορίζει έναν τύπο μαροκινής παραδοσιακής αρχοντικής κατοικίας που το κέντρο της καταλάμβανε μια υπαίθρια μεσαυλή με κήπο. Αυτή η κατασκευή παρείχε στους ενοίκους ιδιωτικότητα και μείωνε τη θερμοκρασία μέσα στο κτήριο.

Περιδιαβαίνοντας το υπόλοιπο Μαρόκο

Μετά το Μαρακές, ξεκινήσαμε τη σύντομη πενταήμερη οδική μας περιπλάνηση σε μια χώρα που καταλαμβάνει έκταση 446.550τ.χλ., δηλαδή είναι σχεδόν 3,5 φορές μεγαλύτερη από την Ελλάδα. Αρχικά αποφασίσαμε να κινηθούμε νοτιοανατολικά, με προορισμό τους αμμόλοφους κοντά στην κωμόπολη Μερτζούγκα (Merzuga), που εσφαλμένα πιστεύαμε αρχικά ότι επρόκειτο για τη Σαχάρα. Μετά από 4 ώρες οδήγησης, πρώτος μας σταθμός ήταν η προστατευόμενη από την UNESCO οχυρωμένη κωμόπολη (Ksar) Αΐτ-Μπεν-Χαντού (Ait-Ben-Haddou). Η Αΐτ-Μπεν-Χαντού είναι φτιαγμένη εξολοκλήρου από κόκκινες πλίνθους και βρίσκεται στους πρόποδες των νότιων πλαγιών του Υψηλού Άτλαντα, κατά μήκος της παλαιάς διαδρομής καραβανιών μεταξύ Σαχάρας και Μαρακές. Αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα μαροκινής αρχιτεκτονικής που χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη τον άργιλο, έστω κι αν είναι εμφανείς οι αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις που έχει υποστεί ως σκηνικό διαφόρων ταινιών του Χόλυγουντ (π.χ. Λώρενς της Αραβίας, Ιησούς της Ναζαρέτ κ.ά). 

Επόμενη στάση μας ήταν η πόλη Ουαρζαζάτ (Quarzazate), σημαντικότερο αξιοθέατο της οποίας αποτελεί η κάσμπα Ταουρίρτ (Taourirt Kasbah). Είδη φρουρίου ή οχυρού, οι κάσμπες ήταν μέρη όπου κατοικούσε ο τοπικός άρχοντας και σημείο άμυνας όταν η πόλη δεχόταν επίθεση. Αφού διασχίσαμε την αγορά, επισκεφθήκαμε τη μεδίνα, όπου βρίσκεται και η εβραϊκή συναγωγή. Εγκαταλείποντας την Ουαρζαζάτ, είδαμε εξ αποστάσεως το περιβόητο κινηματογραφικό στούντιο «Άτλας», στο οποίο έχουν γυριστεί ταινίες όπως ο Μονομάχος, Μέγας Αλέξανδρος, Αστερίξ, Βαβέλ κ.ά. Διανυκτερεύσαμε στον υπέροχο και φθηνό ξενώνα «1 2 3 Soleil» εντός του προστατευόμενου από την UNESCO φοινικοδάσους (palmeraie) της κωμόπολης Σκούρα (Skοura), 40χλμ. από την Ουαρζαζάτ. Η πλοήγηση στο λαβυρινθώδες δίκτυο χωματόδρομων του απέραντου φοινικόδασους αποτελεί αργό μαρτύριο.

Την επομένη έπρεπε να καλύψουμε μια απόσταση 360χλμ. για να φτάσουμε στην κωμόπολη Μερτζούγκα, απ’ όπου θα ξεκινούσε το σύντομο ταξίδι μας στην έρημο. Στη διαδρομή συναντήσαμε υπέροχα τοπία σε κόκκινο και μωβ χρώμα που έμοιαζαν με τον φημισμένο κόκκινο βράχο της Αυστραλίας Uluru. Καθ’ οδόν, σταματήσαμε στον οικισμό Αit Οuglif για να πεζοπορήσουμε στο εντυπωσιακό φαράγγι Νταντές (Dadès), έστω μόνο για ένα δίωρο λόγω έλλειψης χρόνου, κατά μήκος ενός στενού μονοπατιού που σχημάτιζαν πελώριοι κόκκινοι γρανιτένιοι βράχοι διαφόρων σχημάτων. Καθ’ όλη τη διαδρομή μάς ακολουθούσε μια ομάδα παιδιών σε ρόλο ξεναγών προσβλέποντας σε κάποια μικρή αμοιβή. 

Μετά από έξι ώρες αγόγγυστης οδήγησης από τον Γιάννη, ο οποίος ήταν επίσης ο ιθύνων νους της πενθήμερης περιπλάνησής μας, φτάσαμε στην Μερτσούγκα που βρίσκεται στις παρυφές των αμμόλοφων του Έργκ Τσέμπι (Erg Chebbi), κοντά στα σύνορα με την Αλγερία. Το Έργκ Τσέμπι είναι ένα από τα πολλά έργκ του Μαρόκου, δηλαδή μεγάλες εκτάσεις αμμόλοφων που έχουν σχηματιστεί από τον αέρα. Αυτές βρίσκονται σε μια περιοχή ημιάγονων προσαχάριων στεπών και δεν αποτελούν μέρος της Σαχάρας που βρίσκεται ακόμη νοτιότερα. Κατά τόπους, οι αμμόλοφοι του Έργκ Τσέμπι φτάνουν μέχρι τα 150μ. ύψος πάνω από τη γύρω χαμάντα (βραχώδη έρημο) και συνολικά εκτείνονται σε μια έκταση 28χλμ. βόρεια προς νότια και 5-7χλμ. ανατολικά προς δυτικά. Ακολουθώντας την πεπατημένη, αγοράσαμε το κλασικό τουριστικό πακέτο (45€ το άτομο) που περιλάμβανε μεταφορά στην έρημο με καμήλες σε απόσταση περίπου 1,5 ώρας από τη Μερτσούγκα, ενατένιση του ηλιοβασιλέματος από κάποιο ψηλό αμμόλοφο, διανυκτέρευση σε υποτιθέμενες σκηνές νομάδων στο τέλος των αμμόλοφων, φαγητό και ζωντανή μουσική της Σαχάρας δίπλα στη φωτιά (οι καλλιτέχνες μας εγκατέλειψαν μετά από τρία τραγούδια), με επιστροφή στη Μερτσούγκα  την επαύριο. 

Στα σοκάκια της Φες

Γεράσιμος Κακολύρης

Επόμενος σταθμός η Φες ή Φεζ, στα βόρεια της χώρας. Αυτό σήμαινε ότι θα έπρεπε να καλύψουμε 470χλμ. την ίδια μέρα, κάτι που μεταφράζεται σε περίπου 8 ώρες οδήγησης. Τα πράγματα ξεκίνησαν πολύ εντυπωσιακά γιατί αμέσως μετά το Ερφούντ (Erfoud) άρχισε να απλώνεται μπροστά μας η κοιλάδα Ζιζ (Ziz), μια πράσινη γραμμή πολλών χιλιομέτρων από χιλιάδες φοίνικες, χαραγμένη στο κόκκινο βραχώδες τοπίο, το οποίο χρονολογείται από την Ιουρασική περίοδο. Η κοιλάδα έχει σχηματιστεί από τη διάβρωση ασβεστολιθικών πετρωμάτων από τον ποταμό Ζιζ, ο οποίος πηγάζει από τα βουνά του Υψηλού Άτλαντα και ρέει για 282χλμ. καταλήγοντας στη Σαχάρα στην Αλγερία. Καθ’ οδόν προς τη Φεζ, εισπράξαμε και την πρώτη κλήση της τροχαίας για υπερβολική ταχύτητα, για τον λόγο ότι πηγαίναμε με 67χλμ. την ώρα και όχι με 60χλμ. που ήταν το όριο! 

Περάσαμε, αν και δεν σταματήσαμε γιατί είχε ήδη νυχτώσει, από το Ιφράν (Ifrane), δημοφιλές θέρετρο που βρίσκεται σε υψόμετρο 1665μ. στον Μέσο Άτλαντα. Στα βερβερικά, «ιφράν» σημαίνει «σπηλιές». Διαθέτει όμορφα σπίτια με κόκκινες στέγες που θυμίζουν ελβετικές ορεινές εξοχικές κατοικίες, ανθισμένα παρτέρια κατά μήκος των δρόμων, πάρκα με λίμνες, ενώ περιβάλλεται από δάση βελανιδιάς και κέδρου. Το Ιφράν οικοδομήθηκε τη δεκαετία του 1930 από τους Γάλλους αποικιοκράτες, οι οποίοι απέβλεπαν στη δημιουργία ενός θέρετρου αλπικού στιλ. Αποτελεί δημοφιλή ημερήσιο προορισμό το καλοκαίρι για πικνίκ, ενώ το χειμώνα το επισκέπτονται πλήθη σκιέρ. Στο Ινφράν λειτουργεί το αγγλόφωνο Πανεπιστήμιο Al Akhawayn, στο οποίο σπουδάζει η νεαρή μαροκινή ελίτ. 

Η Φες ανήκει στις τέσσερις «αυτοκρατορικές πόλεις». Οι άλλες τρεις είναι το Μαρακές, το Ραμπάτ και η Μεκνές. Η πόλη χωρίζεται σε τρία μέρη: τη μεδίνα της Φες ή Παλαιά Φες (Fes el Bali), τη Φες ελ Τζντιντ (Fes el Jdid) που χτίστηκε από τους Μερινίδες, και τη Ville Nouvelle, το νεότερο κομμάτι που οικοδομήθηκε κατά τη διάρκεια του γαλλικού προτεκτοράτου. Η μεδίνα της Φες ιδρύθηκε το 789μ.Χ. και έχει χαρακτηριστεί μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το 1981. Εντός της μεδίνας απαγορεύεται η κυκλοφορία αυτοκινήτων. Αναμφίβολα, τα χιλιάδες σοκάκια της (πάνω από 9000), οι στοές της, τα σουκ της, τα ωραία της κτήρια, τα σπίτια της και οι μυρωδιές της, καθιστούν τη μεδίνα της Φες αξιοθέατο απαράμιλλης ομορφιάς. Δεν θα πρέπει να παραλείψει να την επισκεφθεί κανείς αν βρεθεί στο Μαρόκο. Εμείς της αφιερώσαμε δύο μέρες. Πολύτιμος βοηθός για να μπορέσουμε να βρούμε τον δρόμο μας στα χιλιάδες σοκάκια της μεδίνας, αλλά και γενικότερα στις μετακινήσεις μας στο Μαρόκο υπήρξε το πρόγραμμα πλοήγησης maps.me, το οποίο δεν απαιτεί σύνδεση wi-fi και που μπορεί κανείς να το κατεβάσει στο κινητό του δωρεάν από το διαδίκτυο. 

Το βυρσοδεψείο Chuara στη Φες

Γεράσιμος Κακολύρης

Στη μεδίνα επισκεφθήκαμε το βυρσοδεψείο Chouara, ένα από τα πιο εμβληματικά αξιοθέατα της πόλης. Από τα γύρω μπαλκόνια (προτείνεται η είσοδος από τον αρ. 10 της Derb Chouara) μπορεί να δει κανείς τους βυρσοδέψες να καθαρίζουν και να επεξεργάζονται με παραδοσιακούς τρόπους τα δέρματα ή να τα βουτούν σε στρογγυλές μικρές πέτρινες δεξαμενές με χρωματιστές βαφές. Καλύτερος χρόνος για να επισκεφθεί κανείς τα βυρσοδεψεία είναι το πρωί, όταν ακόμη ο χώρος σφύζει από ζωή και οι δεξαμενές είναι γεμάτες από πολύχρωμες βαφές. Βέβαια, μπορεί η όλη διαδικασία να είναι εντυπωσιακή για εμάς τους τουρίστες, δεν παύει όμως να είναι μια πολύ σκληρή, άκρως ανθυγιεινή εργασία για τους ίδιους τους βυρσοδέψες. Θαυμάσαμε επίσης τον εντυπωσιακό αρχιτεκτονικά μεντρεσέ (μουσουλμανικό ιεροσπουδαστήριο) Boon Inania, που οικοδομήθηκε από τον σουλτάνο της δυναστείας των Μερινιδών Αμπού Ινάν Φαρίς μεταξύ 1351 και 1357. Εκτός από τις τεράστιες πόρτες του από ορείχαλκο, η εσωτερική αυλή του είναι ένα έργο τέχνης φτιαγμένη από περίτεχνα πλακάκια zellij, σκαλιστό γύψο και όμορφα διχτυωτά παραπετάσματα από κέδρο. Οι μαθητές φιλοξενούνταν στα 56 δωμάτια στον επάνω όροφο. 

Επίσης, επισκεφθήκαμε την εβραϊκή συνοικία Μελλάχ και τη συναγωγή Ben Danan, η οποία οικοδομήθηκε τον 17ο αιώνα για την εξυπηρέτηση των megorashim, Εβραίων που κατάγονταν από τους εκδιωχθέντες Εβραίους της Ισπανίας. Η συναγωγή είναι διακοσμημένη με όμορφα πράσινα πλακάκια, τιρκουάζ οκταγωνικές κολώνες και λαμπερούς πολυελαίους. Στο υπόγειο υπάρχει ένα mikvah (τελετουργικό λουτρό), το οποίο γεμίζει από μια υπόγεια πηγή νερού. Μέχρι το 1948, ζούσαν στο Μαρόκο περί τους 300.000 Εβραίους. Πολλοί έφυγαν μετά την ίδρυση των κρατών του Μαρόκου και του Ισραήλ. Σήμερα διαβιούν στο Μαρόκο μόνο 3.000 με 8.000, κυρίως στην Καζαμπλάνκα. Στη Φες, κοιμηθήκαμε στον ξενώνα Riad Dar Senhaji, φτηνό και βολικό από άποψη πάρκινγκ και πρόσβασης στη μεδίνα, που αν και εξωτερικά θύμιζε παράπηγμα, εσωτερικά ήταν πολύ όμορφα διακοσμημένο και καθαρό, ενώ διέθετε μια πολύ όμορφη ταράτσα, στην οποία μας σέρβιρε το πρωινό μια εξαιρετικά ευγενική κυρία. Ωραία φάγαμε στο La Tarbouche. 

Η απόσταση μεταξύ Φες και Μαρακές είναι 540χλμ. Ευτυχώς, στο μεγαλύτερο μέρος της είναι αυτοκινητόδρομος. Τα διόδια όμως διόδια! Τελευταία μας στάση καθ’ οδόν προς το Μαρακές ήταν το Ραμπάτ, πρωτεύουσα της χώρας από το 1912. Οι μεγάλοι λεωφόροι με τα φοινικόδεντρα της Ville Nouvelle, τα ωραία της κτήρια, η θέα προς τον Ατλαντικό ωκεανό και το δέλτα του ποταμού Μπου Ρεγκρέγκ, η κεντρική της παραλία, η άθικτη και ατμοσφαιρική της κάσμπα, και η μεδίνα που είναι πολύ λιγότερο τουριστική από των άλλων μεγάλων πόλεων, κάνουν τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Μαρόκου, με τα περίπου 2 εκ. κατοίκους, αρκετά ελκυστική. Επισκεφθήκαμε την υπό ανακαίνιση κάσμπα της Ουντάγιας (Kasbah des Oudais), η οποία καταλαμβάνει τη θέση του αρχικού ριμπάτ (φρούριο-μοναστήρι) που έδωσε στην πόλη το όνομά της. Αποτελείται κυρίως από λευκά ασβεστωμένα σπίτια, τα περισσότερα από τα οποία χτίστηκαν από μουσουλμάνους πρόσφυγες που ήρθαν από την Ισπανία. Η δεύτερη κλήση ύψους 30€, που δεχτήκαμε από την τροχαία για παραβίαση διαχωριστικής γραμμής και ευτυχώς πληρώσαμε επί τόπου, δεν μας πτόησε και συνεχίσαμε ακάθεκτοι προς το Μαρακές. Φτάνοντας στο Μαρακές, καταλύσαμε στον αξιοπρεπή και φτηνό ξενώνα Dar Habache εντός της μεδίνας. 

Με τα εντυπωσιακά ψηλά βουνά του, τα χαρακτηριστικά του βερβέρικα χωριά, τα μαγευτικά του φαράγγια, τις θαυμάσιες οάσεις του και το ιδιαίτερο και πολυποίκιλο γεωλογικό του ανάγλυφο, το Μαρόκο αποτελεί έναν πεζοπορικό παράδεισο, ο οποίος σε καμία περίπτωση δεν εξαντλείται στην ανάβαση στην κορυφή Τζέμπελ Τουμπκάλ, όσο εντυπωσιακό κι αν είναι κάτι τέτοιο. Η καλύτερη εποχή για να πεζοπορήσει κανείς στο Μαρόκο είναι η άνοιξη, όταν δεν έχει ξεκινήσει ακόμη η ζέστη και η πρόσβαση δεν δυσχεραίνεται από τα χιόνια. 

Το κόστος της εξαήμερης πεζοπορίας μας στο Μαρόκο (συμπεριλαμβανομένης της ανάβασης στην κορυφή) ήταν 360€ έκαστος/-η. Τα αεροπορικά εισιτήρια κυμάνθηκαν ανάλογα με την ημέρα που πετάξαμε και την αεροπορική εταιρεία που επιλέξαμε από 300 έως 450€. Δυστυχώς, δεν υπάρχει απευθείας πτήση από την Αθήνα για το αεροδρόμιο Μενάρα (Menara) του Μαρακές. Η πενταήμερη ενοικίαση αυτοκινήτου ανήλθε σε 180€ συνολικά. Την ομάδα του ΠΟΑ αποτελούσαν εκτός από εμένα οι Αντώνης Παπακωνσταντινίδης, Βασίλης Θ., Γιάννης Λ., Γιάννης Δημητράκης, Ιλεάνα Παρπούλα, Κλεοπάτρα Χατζηγιώση, Κατερίνα Αναγνωστοπούλου, Κώστας Μανιάς και Πόπη Παρασκευοπούλου. Θερμά ευχαριστώ στον Γιάννη Δημητράκη, ο οποίος οργάνωσε την εξόρμησή μας στον Άτλαντα εκ μέρους του ΠΟΑ.     

*Ο Γεράσιμος Κακολύρης ([email protected]) διδάσκει σύγχρονη ευρωπαϊκή φιλοσοφία στο ΕΚΠΑ. 

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΦΡΙΚΗ
Μόλις οκτώ χρόνων στην κορυφή του Κιλιμάντζαρο
Η Ρόξι Γκέτερ κατέρριψε το ρεκόρ. Εγινε η πιο μικρή σε ηλικία ορειβάτης που ανέβηκε στο υψηλότερο βουνό της Αφρικής και έφτασε στην κορυφή του: 4.900 μέτρα περίπου από τους πρόποδες και 5.895 από την επιφάνεια...
Μόλις οκτώ χρόνων στην κορυφή του Κιλιμάντζαρο
ΑΣΙΑ/ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ
Πλησιάζουν τους 20 οι νεκροί από τη χιονοστιβάδα στα Ιμαλάια
Ανεβαίνει κι άλλο ο αριθμός των ανθρώπινων απωλειών ως αποτέλεσμα της χιονοστιβάδας που εκδηλώθηκε σε βουνό των Ιμαλαΐων πριν μερικές μέρες, ενώ επί ποδός βρίσκονται ακόμη οι αρχές για τους αγνοούμενους.
Πλησιάζουν τους 20 οι νεκροί από τη χιονοστιβάδα στα Ιμαλάια
ΑΣΙΑ/ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ
Αυξάνονται οι νεκροί από τη χιονοστιβάδα στα Ιμαλάια
Άνοδος στον αριθμό των θυμάτων καταγράφεται στον τελευταίο απολογισμό της φονικής χιονοστιβάδας σε βουνό της Ινδίας, ενώ 18 άτομα εξακολουθούν να αγνοούνται.
Αυξάνονται οι νεκροί από τη χιονοστιβάδα στα Ιμαλάια
ΑΣΙΑ/ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ
Νεκροί και παγιδευμένοι από χιονοστιβάδα στα Ιμαλάια
Αυξητική τάση παρουσιάζουν τέτοια δυστυχήματα τα τελευταία χρόνια, στην οροσειρά ● Ορειβάτες παρατηρούν ότι οι ρωγμές διευρύνονται και υπάρχει νερό σε ζώνες που στο παρελθόν ήταν χιονισμένες
Νεκροί και παγιδευμένοι από χιονοστιβάδα στα Ιμαλάια
ΑΦΡΙΚΗ
Ακόμα ένα πολύνεκρο ναυάγιο στο Μαρόκο 
Οι σοροί οκτώ ανθρώπων βρέθηκαν χθες στις ακτές μικρής παραλιακής πόλης του Μαρόκο, απέναντι από τα Κανάρια Νησιά. Σύμφωνα με τις τοπικές αρχές, διασώθηκαν 18 μετανάστες οι οποίοι επέβαιναν στη λέμβο που...
Ακόμα ένα πολύνεκρο ναυάγιο στο Μαρόκο 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας