Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το σύνδρομο του Σκρουτζ...

Πράγματι, οι γιορτές των Χριστουγέννων γεννούν στους περισσότερους ανθρώπους ανομολόγητους συνειρμούς και προσδοκίες.

Το σύνδρομο του Σκρουτζ...

  • A-
  • A+

... ή γιατί κάποιοι απεχθάνονται τις εορτές των Χριστουγέννων.

Γιατί ορισμένα ενήλικα άτομα ενθουσιάζονται με τον ερχομό των χριστουγεννιάτικων εορτών ενώ κάποια άλλα είτε αδιαφορούν εντελώς είτε ενοχλούνται βαθύτατα και αντιδρούν σε αυτές με κρίσεις πανικού;

Γιατί κάποιοι αφήνουν τον εαυτό τους να παρασυρθεί από τη «μαγεία» των εορτών, ενώ άλλοι θεωρούν όλον αυτόν τον χριστουγεννιάτικο ενθουσιασμό ως ανόητο παλιμπαιδισμό;

Κάθε απάντηση του τύπου «άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου» δεν είναι καθόλου ικανοποιητική, όχι μόνο γιατί αποφεύγει να απαντήσει ευθέως στα ερωτήματα, αλλά και επειδή επικαλείται την ακόμη πιο σκοτεινή έννοια της ανθρώπινης «ψυχής».

Πολύ πιο διαφωτιστικό, κατά τη γνώμη μας, θα ήταν να αναζητήσουμε ποιες πολύ πιο εύλογες και αποδεκτές εξηγήσεις μπορεί να μας προσφέρει η σύγχρονη επιστήμη σε αυτά τα ερωτήματα.

Και το περίεργο είναι ότι υπάρχουν αρκετοί σοβαροί ερευνητές που θεωρούν τέτοια ερωτήματα όχι μόνο ενδιαφέροντα αλλά και άξια επιστημονικής διερεύνησης!

Συνήθως πιστεύουμε ότι η αδυναμία συμμετοχής στο «πνεύμα» ή στη «μαγεία» των Χριστουγέννων είναι μια οδυνηρή αλλά αναπόφευκτη συνέπεια της ενηλικίωσής μας. Η πραγματικότητα, όμως, όπως θα δούμε, είναι πολύ πιο σύνθετη.

Αν όντως υπάρχει κάτι σαν το πνεύμα των Χριστουγέννων, τότε αυτό θα πρέπει να αναζητηθεί μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο και, ενδεχομένως, θα μπορούσε να ανιχνευτεί με τα υπερτεχνολογικά εργαλεία των νευροεπιστημών.

Αυτή η τολμηρή υπόθεση εργασίας ήταν το έναυσμα για μια σειρά από ενδιαφέρουσες εντοπιστικές μελέτες στο πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης.

Η συγκεκριμένη έρευνα, η οποία δημοσιεύτηκε πριν από λίγες μέρες στο «British Medical Journal», όχι μόνο επιβεβαιώνει την κοινή εμπειρική διαπίστωση ότι ορισμένοι άνθρωποι μπορούν να βιώνουν το πνεύμα των Χριστουγέννων, ενώ κάποιοι άλλοι όχι, αλλά κατάφερε και να εντοπίσει τις εγκεφαλικές δομές που εμπλέκονται στη δημιουργία αυτών των χριστουγεννιάτικων συναισθημάτων!

Πώς αντιδρά ο εγκέφαλoς στη «μαγεία» των εορτών;

Γιατί άραγε, ορισμένα άτομα παραμένουν εντελώς ασυγκίνητα ή και εχθρικά στο πνεύμα των Χριστουγέννων, κατά το πρότυπο του Εμπενίζερ Σκρουτζ, του μικρόψυχου γεροτσιγκούνη που τόσο αριστουργηματικά περιέγραψε ο Τσαρλς Ντίκενς;

Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα μια ομάδα ειδικών από τη Δανία αποφάσισε να εξετάσει -μέσω λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI)- πώς αντιδρά ο εγκέφαλος κάποιων χριστιανών και κάποιων μη χριστιανών ή άθρησκων όταν βλέπουν χαρακτηριστικές εικόνες από τον εορτασμό των Χριστουγέννων.

Με άλλα λόγια, αυτοί οι ερευνητές θέλησαν να δουν αν υπάρχουν εμφανείς εγκεφαλικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα σε άτομα που βιώνουν ενεργά και συμμετέχουν στον ετήσιο εορτασμό των Χριστουγέννων και σε άτομα που δεν ακολουθούν ή αποστρέφονται αυτή τη θρησκευτική-κοινωνική παράδοση.

Για τον σκοπό αυτό προέβαλαν 84 διαφορετικές φωτογραφίες, οι μισές με θέματα σχετικά με τον εορτασμό των Χριστουγέννων και οι άλλες μισές με άσχετα θέματα.

Ανάμεσα στους εθελοντές ξεχώρισαν 10 άτομα που λάτρευαν αυτή τη γιορτή και 10 άτομα που τους ήταν παντελώς αδιάφορη.

Οποτε έδειχναν εορταστικές φωτογραφίες σε άτομα από αυτές τις δύο ομάδες, ενώ παρακολουθούσαν τις αντιδράσεις του εγκεφάλου τους μέσω λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας, διαπίστωναν μια εντελώς διαφορετική ενεργοποίηση σε πέντε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου τους.

Πιο συγκεκριμένα, στα άτομα της πρώτης ομάδας διαπίστωσαν ότι ενεργοποιούνται εντονότερα οι εγκεφαλικές περιοχές του προκινητικού και κινητικού φλοιού στο αριστερό εγκεφαλικό ημισφαίριο, του πρωτογενούς σωματοαισθητικού φλοιού των δύο ημισφαιρίων, καθώς και οι εγκεφαλικές δομές στο ύψος των κροταφικών λοβών και του άνω βρεγματικού λοβού.

Ηταν ήδη γνωστό στους νευροεπιστήμονες ότι αυτές οι εγκεφαλικές περιοχές εμπλέκονται και ενεργοποιούνται όποτε βιώνουμε αισθήματα ενσυναίσθησης και πνευματικότητας.

Οταν όμως έδειχναν τις ίδιες χριστουγεννιάτικες εικόνες στα άτομα της δεύτερης ομάδας, αυτές οι πέντε εγκεφαλικές περιοχές δεν ενεργοποιούνταν εξίσου έντονα, παρέμεναν δηλαδή σχεδόν ανενεργές.

Ενα πρώτο συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν οι Δανοί ερευνητές είναι ότι μπορούμε όντως να εντοπίσουμε κάποιες εγκεφαλικές δομές που, απ’ ό,τι φαίνεται, λειτουργούν ως το εγκεφαλικό υπόστρωμα ή ως η «κατοικία» του πνεύματος των Χριστουγέννων.

Ωστόσο, όπως παραδέχονται οι ίδιοι, αυτές οι εντοπιστικές προσεγγίσεις δεν εξαντλούν το θέμα.

Για να κατανοήσουμε πραγματικά τον περίπλοκο μηχανισμό ενεργοποίησης των συναισθημάτων ευφορίας που γεννούν σε ορισμένα μόνο άτομα οι γιορτές των Χριστουγέννων ή άλλες μεγάλες γιορτές θα χρειαστούν περαιτέρω έρευνες.

Και παρότι ενθαρρυντικά, αυτά τα πρώτα αποτελέσματα δεν εξηγούν σε καμία περίπτωση την αινιγματική παρουσία (ή την απουσία) της ικανότητας για εορταστική μέθεξη και ευφορία!

Η χριστουγεννιάτικη δυσφορία

Τα Χριστούγεννα εξακολουθούν, τον 21ο αιώνα, να θεωρούνται από την πλειονότητα των ανθρώπων η πιο δημοφιλής θρησκευτική γιορτή στη Δύση.

Γεγονός που αποτυπώνεται στην πολυδάπανη φωταγώγηση και διακόσμηση των πόλεων, στον στολισμό δένδρων κοκ.

Μια σχεδόν πλανητικής κλίμακας εορταστική συγκυρία που, κάθε χρόνο, μετατρέπεται σε μια πλανητικής κλίμακας καταναλωτική ευκαιρία για αύξηση του εμπορικού κέρδους.

Ομως, αυτό το ανάρμοστο μείγμα θρησκευτικής «μέθεξης» και καταναλωτικής παράκρουσης μας δημιουργεί ουκ ολίγα ψυχοσωματικά προβλήματα.

Και τα συμπτώματα αυτής της χριστουγεννιάτικης ψυχοσωματικής δυσφορίας είναι πια τόσο εξόφθαλμα και μαζικά ώστε, πριν από τρεις δεκαετίες, οι Αμερικανοί ψυχίατροι επινόησαν τον όρο «Φαινόμενο των Χριστουγέννων» (αγγλιστί Christmas Effect) για να περιγράψουν το έντονο άγχος, τη βαθιά κατάθλιψη, τα αισθήματα δυστυχίας και ενοχής που βιώνει αυτή την περίοδο ένας απίστευτα μεγάλος αριθμός ανθρώπων.

Πράγματι, οι γιορτές των Χριστουγέννων γεννούν στους περισσότερους ανθρώπους ανομολόγητους συνειρμούς και προσδοκίες.

Πρόκειται για ένα ετήσιο εορταστικό ραντεβού που, όσο αποστασιοποιημένοι ή κυνικοί κι αν είμαστε, μας είναι αδύνατο να το αποφύγουμε.

Χάρη σε έναν περίεργο και τεχνητά συντηρούμενο παλιμπαιδισμό, νιώθουμε την έντονη ανάγκη να μας συμβεί, τις ημέρες αυτές, κάτι ξεχωριστό και ίσως... «μαγικό».

Και όταν, όπως κατά κανόνα συμβαίνει, δεν καταφέρνουμε να βιώσουμε την πολυδιαφημισμένη και πολυπόθητη «μαγεία» των χριστουγεννιάτικων εορτών, τότε τιμωρούμε τον εαυτό μας ή και τους γύρω μας.

Ισως γι’ αυτό η κατάσταση των ατόμων που υποφέρουν από ψυχολογικά προβλήματα επιδεινώνεται αυτήν την εορταστική περίοδο.

Και αυτές τις δυσλειτουργίες περιγράφει το περιβόητο «Φαινόμενο των Χριστουγέννων» που ο ψυχίατρος Τζέιμς Ρ. Χίλαρντ (J. R. Hillard) περιέγραψε στις ΗΠΑ ήδη από το 1981, ενώ πιο πρόσφατες στατιστικές μελέτες έδειξαν ότι πάνω από το 42% των ασθενών που εισάγονται κατά την περίοδο των Χριστουγέννων σε κάποια ψυχιατρική κλινική υποφέρει από ψυχικές διαταραχές που δεν είχαν εκδηλωθεί πριν από την «εορταστική» περίοδο.

Τέτοια φαινόμενα έντονης ψυχολογικής πίεσης και δυσανεξίας απέναντι στην κοινωνική υποκρισία επιδεινώνονται σε περιόδους παρατεταμένης οικονομικής κρίσης και ανεργίας: «το θα ήθελα να νιώθω χαρά αλλά δεν μπορώ» σε συνδυασμό με τη χρηματική στέρηση και την απαξίωση της εργασίας δημιουργούν ένα καταστροφικό κοκτέιλ: μια αβάσταχτη κατάσταση που οδηγεί αυτούς τους ανθρώπους σε βαθιά κατάθλιψη.

Τα άτομα αυτά όχι μόνο υποφέρουν ή παθαίνουν πανικό λίγο πριν και κατά την περίοδο των Χριστουγέννων αλλά, επιπρόσθετα, είναι και υποχρεωμένα να επιδεικνύουν το ευχάριστο και εορταστικό προσωπείο που αρμόζει στην εορταστική συγκυρία.

Μήπως τελικά οι ημέρες των Χριστουγέννων δεν είναι για όλους μια περίοδος έκφρασης των πιο ευγενικών συναισθημάτων αγάπης, ανιδιοτελούς προσφοράς και οικογενειακής θαλπωρής;

Οι ενοχές για την απώλεια των παιδικών μας ψευδαισθήσεων, σε συνδυασμό με το άγχος ή τον πανικό για τις ανεπιθύμητες εορταστικές συνεστιάσεις και το άχθος των κοινωνικών συμβάσεων που μας υποχρεώνουν να επιδεικνύουμε μια προσποιητή χαρά ή και ευτυχία αποτελούν ένα καταστροφικό μείγμα που βλάπτει σοβαρά την υγεία μας.

Η «δολοφονία» του Αϊ-Βασίλη στο παιδικό μυαλό

Τι ακριβώς συμβαίνει στο μυαλό ενός μικρού παιδιού όταν συνειδητοποιεί για πρώτη φορά ότι ο καλοκάγαθος γεροντάκος με τη λευκή γενειάδα και την κόκκινη στολή, που κάθε Δεκέμβρη μπαίνει με τρόπο μαγικό στο σπίτι του για να του αφήσει τα δώρα που του παρήγγειλε, δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια καλοστημένη απάτη;

Πρόκειται ασφαλώς για μια τραυματική εμπειρία που, σύμφωνα με τους ψυχολόγους, παίζει αποφασιστικό ρόλο στην ενηλικίωση των παιδιών.

Οταν ένα παιδί ηλικίας πέντε ή έξι ετών ανακαλύπτει ότι ο Αϊ-Βασίλης δεν υπάρχει, αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια σειρά από δραματικές αλλαγές στον τρόπο που βλέπει τον κόσμο και αντιμετωπίζει την πραγματικότητα το παιδικό μυαλό.

Η εμπιστοσύνη του σε παντοδύναμα μυθικά πρόσωπα με μαγικές ικανότητες κλονίζεται.

Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό και λεπτό στάδιο της νοητικής ανάπτυξης του παιδιού που συνεπάγεται μια ευρύτερη αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβάνεται την αλήθεια και το ψέμα.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή το καλοστημένο από τους γονείς του σκηνικό για την οικοδόμηση του χριστουγεννιάτικου παραμυθιού λειτουργούσε στην εντέλεια: το γράμμα που κάθε χρόνο έστελνε στο υπερπέραν όπου κατοικεί ο Αϊ-Βασίλης έφτανε στον προορισμό του, τα δώρα ως εκ θαύματος βρίσκονταν τοποθετημένα κάτω από το χριστουγεννιάτικο δένδρο τη σωστή χρονική στιγμή και οι απίθανες εξηγήσεις γι’ αυτό το θαύμα έμοιαζαν απολύτως λογικές.

Ολη αυτή η επιτήδεια σκηνοθεσία, που συνέβαλλε αποφασιστικά στην αποδοχή του μύθου, έχει πλέον καταρρεύσει ανεπιστρεπτί και μαζί με αυτήν έχει κλονιστεί και η εμπιστοσύνη στο χριστουγεννιάτικο παραμύθι.

Σύμφωνα με τον Ζεράρ Μπρονέ (Gérald Bronner), καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου και διεθνούς φήμης ερευνητή αυτών των φαινομένων, τρεις είναι οι παράγοντες που συμβάλλουν στην κατάρρευση του χριστουγεννιάτικου μύθου του Αϊ-Βασίλη: η παραφωνία ή ασυμφωνία, η ανταγωνιστικότητα και η ασυνέπεια.

Αίτια ή παράγοντες της απομάγευσης

dreamstime

Η γνωσιακή παραφωνία δημιουργείται όταν το παιδί ανακαλύπτει τον ψευδο-Αϊ-Βασίλη (π.χ. το παιδί αναγνωρίζει τα παπούτσια του μπαμπά του κάτω από τη στολή).

Η ανταγωνιστικότητα σχετίζεται συχνά με τους συμμαθητές του παιδιού που θέλουν να καταστρέψουν τον μύθο του παιδιού ή με τους γονείς που με τη συμπεριφορά τους δημιουργούν ένα κλίμα αμφιβολίας.

Η ασυνέπεια τέλος εκδηλώνεται στους συλλογισμούς του παιδιού: πώς γίνεται το έλκηθρο να κάνει τον γύρο του κόσμου σε μία νύχτα; Ή, πώς μπορεί ο σάκος του Αϊ-Βασίλη να χωρά τα δώρα για εκατομμύρια παιδιά;

Πάντως, όπως υποστηρίζει ο Μπρονέ, «οι βασικοί φορείς της αμφιβολίας είναι, στο 50% των περιπτώσεων, οι συμμαθητές του παιδιού.

Ωστόσο, και η στάση ή η απροσεξία των γονέων αποτελούν επίσης σημαντικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην καταστροφή του μύθου». Μάλιστα η αχίλλειος πτέρνα στη γονεϊκή σκηνοθεσία φαίνεται πως είναι όταν αφήνουν τα δώρα.

Πολύ συχνά η μαμά ή ο μπαμπάς συλλαμβάνονται επ’ αυτοφώρω τη στιγμή που τοποθετούν τα δώρα κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η «δολοφονία» του Αϊ-Βασίλη
Tι συμβαίνει στο μυαλό ενός μικρού παιδιού όταν συνειδητοποιεί ότι ο καλοκάγαθος γεροντάκος με τη λευκή γενειάδα και την κόκκινη στολή, ο οποίος κάθε χρόνο στα τέλη του Δεκέμβρη μπαίνει με τρόπο μαγικό στο...
Η «δολοφονία» του Αϊ-Βασίλη
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Χριστουγεννιάτικες βιβλιοπροτάσεις
Για το τέλος του έτους επιλέξαμε τρία πολύ ενδιαφέροντα και άριστα μεταφρασμένα επιστημονικά βιβλία: Merlin Donald, «Η καταγωγή του σύγχρονου νου» • Jonathan Haidt, «Η υπόθεση της ευτυχίας - Σύγχρονες...
Χριστουγεννιάτικες βιβλιοπροτάσεις
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Χριστουγεννιάτικες βιβλιοπροτάσεις
Με κριτήριο το ιδιαίτερο γνωστικό και κοινωνικό τους ενδιαφέρον, επιλέξαμε για το τέλος του έτους τρία πολυσυζητημένα βιβλία που μόλις κυκλοφόρησαν στον τόπο μας: «Ορθολογική Αισιοδοξία», του Matt Ridley • «Η...
Χριστουγεννιάτικες βιβλιοπροτάσεις
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η εξαΰλωση του βιολογικού φύλου
Το βιολογικό φύλο δεν προδιαγράφει, κατ’ ανάγκην, τις σεξουαλικές προδιαθέσεις ή προτιμήσεις ενός προσώπου, το οποίο, στις πιο αναπτυγμένες κοινωνίες, κάθε άλλο παρά υποχρεωμένο είναι να συμπεριφέρεται σύμφωνα...
Η εξαΰλωση του βιολογικού φύλου
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η αόρατη σχέση μεταξύ ανορεξίας και βουλιμίας
Πώς εξηγείται η σχεδόν ψυχωτική εμμονή μας με την εικόνα του σώματός μας, η οποία, στις πιο ακραίες περιπτώσεις, εκδηλώνεται ως ανορεξία, πλήρης δηλαδή και «οικειοθελής» στέρηση τροφής; Αραγε, η ανορεξία και η...
Η αόρατη σχέση μεταξύ ανορεξίας και βουλιμίας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η ψυχοδιαβρωτική λαίλαπα των Χριστουγέννων
Οι «άγιες» ημέρες των Χριστουγέννων δεν είναι για όλους περίοδος έκφρασης των πιο ευγενικών συναισθημάτων αγάπης, ανιδιοτελούς προσφοράς και οικογενειακής θαλπωρής. Μία πλανητικής κλίμακας εορταστική συγκυρία...
Η ψυχοδιαβρωτική λαίλαπα των Χριστουγέννων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας