Αθήνα, 15°C
Αθήνα
Αυξημένες νεφώσεις
15°C
15.9° 13.8°
2 BF
87%
Θεσσαλονίκη
Ελαφρές νεφώσεις
17°C
17.1° 14.9°
2 BF
60%
Πάτρα
Αυξημένες νεφώσεις
15°C
15.5° 13.3°
2 BF
74%
Ιωάννινα
Αυξημένες νεφώσεις
12°C
11.9° 11.9°
0 BF
76%
Αλεξανδρούπολη
Ελαφρές νεφώσεις
15°C
14.9° 14.1°
2 BF
88%
Βέροια
Αυξημένες νεφώσεις
14°C
13.7° 12.7°
1 BF
72%
Κοζάνη
Αυξημένες νεφώσεις
9°C
10.1° 9.4°
1 BF
62%
Αγρίνιο
Αυξημένες νεφώσεις
12°C
12.4° 12.4°
1 BF
85%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
13°C
13.8° 10.4°
3 BF
77%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
14°C
14.0° 14.0°
2 BF
82%
Ερμούπολη
Αυξημένες νεφώσεις
14°C
16.1° 14.4°
0 BF
88%
Σκόπελος
Αυξημένες νεφώσεις
15°C
15.1° 15.1°
3 BF
78%
Κεφαλονιά
Αυξημένες νεφώσεις
15°C
14.8° 14.8°
3 BF
62%
Λάρισα
Αραιές νεφώσεις
13°C
14.1° 12.9°
0 BF
67%
Λαμία
Αυξημένες νεφώσεις
15°C
15.6° 11.5°
1 BF
73%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
16°C
16.0° 15.8°
3 BF
81%
Χαλκίδα
Ελαφρές νεφώσεις
16°C
15.8° 14.0°
0 BF
66%
Καβάλα
Αυξημένες νεφώσεις
14°C
14.4° 14.4°
1 BF
78%
Κατερίνη
Αυξημένες νεφώσεις
14°C
15.7° 14.2°
1 BF
81%
Καστοριά
Αυξημένες νεφώσεις
9°C
9.3° 9.3°
2 BF
85%
ΜΕΝΟΥ
Κυριακή, 25 Φεβρουαρίου, 2024
Homo Criminalis
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εγκεφαλικά μυθεύματα για τον Homo Criminalis

Η εγκληματικότητα και η κοινωνική και ατομική βία αποτελούν μια επίμονη και διαχρονική παρουσία σε όλη την ανθρώπινη ιστορία. Μήπως αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει επιτέλους να αποδεχτούμε ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως ή εκ γενετής «Ανθρωπος εγκληματίας»; Από την άλλη, το να αποδίδουμε τις εγκληματικές συμπεριφορές μόνο στην παρακμή των κοινωνικών και ηθικών αξιών ή στην πλήρη απαξίωση του θεσμού της οικογένειας, αποτελεί μια προφανή αλλά, δυστυχώς, ελάχιστα διαφωτιστική αντίδραση, η οποία το μόνο που πετυχαίνει είναι ίσως να μας καθησυχάζει ψυχολογικά: η εγκληματική συμπεριφορά αφορά πάντα τους άλλους και ποτέ εμάς τους ίδιους.

Η σκόπιμη αφαίρεση της ζωής ενός ανθρώπου, δηλαδή η δολοφονία αποτελεί, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, το μείζον έγκλημα. Oι δολοφόνοι ανέκαθεν στιγματίζονταν κοινωνικά, απομονώνονταν ή φυλακίζονταν ισοβίως και, ενίοτε, τιμωρούνταν με ποινή θανάτου για τις αποτρόπαιες εγκληματικές πράξεις τους. Και η παραδειγματική ποινή που επιβάλλεται στον ή την ανθρωποκτόνο, ως νομικά κατοχυρωμένη τιμωρητική πρακτική, ενδέχεται να είναι εξίσου σκληρή και απάνθρωπη με την εγκληματική πράξη, δεδομένου ότι τα δικαστήρια αγνοούν τις βιοψυχολογικές –εγκεφαλικές ή γενετικές– προϋποθέσεις της ανθρώπινης εγκληματικότητας.

Μόνο κατά την ύστερη νεωτερική εποχή, στη Δύση, θα τεθεί επιτακτικά το ερώτημα αν τα άτομα που κατηγορούνται για σοβαρά κακουργήματα έχουν κάποια βιολογική ροπή ή «εκ γενετής» παθολογική προδιάθεση για εγκληματική συμπεριφορά, ή, εναλλακτικά, αν οι κακουργηματικές πράξεις τους οφείλονται σε αμιγώς ιστορικά και κοινωνικοοικονομικά αίτια; Υπάρχουν, άραγε, κάποιες σαφείς και ορατές σωματικές ενδείξεις για την αντικειμενική διαπίστωση αυτής της εγκληματικής προδιάθεσης;

Εδώ και δύο, τουλάχιστον, αιώνες η Δυτική Εγκληματολογία αναζητά πυρετωδώς σωματικά-βιολογικά τεκμήρια για την αντικειμενική διάκριση και την έγκυρη νομικά διαφοροποίηση των «κοινωνικών-ιστορικών» από τους «βιολογικούς-παθολογικούς» παράγοντες της ανθρώπινης εγκληματικότητας. Πρόκειται για την πολύ επιμονή, αλλά πρακτικά ατελέσφορη, επιστημονική διερεύνηση των «φυσικών» αιτιών, δηλαδή των βιοανθρωπολογικών παραγόντων που εμπλέκονται ή, ενδεχομένως, ευθύνονται άμεσα για τις εγκληματικές συμπεριφορές μας: από τις εγκεφαλικές αλλοιώσεις που οφείλονται είτε σε ατυχήματα είτε νευροψυχιατρικές παθήσεις, μέχρι τις, πιο πρόσφατες, γονιδιακές μεταλλάξεις, που εντοπίζονται στο γονιδίωμα του ή της εγκληματία.

Ετσι διαμορφώθηκαν σταδιακά, κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, τα ερευνητικά πεδία της εγκληματικής φυσιολογίας και της εγκληματικής ανθρωπολογίας. Δύο νέα, διεπιστημονικά προγράμματα έρευνας, που εστιάζουν, προγραμματικά, στη ταξινόμηση, την ταυτοποίηση και τη νομική-κοινωνική διαχείριση τόσο των εγκληματικών φαινομένων όσο και των εγκληματικών υποκειμένων.

Τον 19ο αιώνα στην επιστημονική περιγραφή της ανθρώπινης εγκληματικότητας επικρατούσαν η Φρενολογία και η εγκληματική Ανθρωπολογία, ενώ

τον 21ο αιώνα τείνουν να επικρατήσουν η νευροεγκληματολογία και η γενετική εγκληματολογία. Πρόκειται για τις πιο πρόσφατες «επιστημονικές» θεωρίες περί της εγκεφαλικής ή της εκ γενετής προδιάθεσης για κακουργηματικές πράξεις, αλλά και για τις κατασταλτικές πρακτικές αστυνόμευσης ή θεραπείας των εγκληματιών, οι οποίες θεμελιώνονται και νομιμοποιούνται σε αυτές τις ψευδοεπιστημονικές θεωρίες, που, όπως θα δούμε, παραμένουν πολύ δημοφιλείς έως τις μέρες μας

Ανθρωποι «εκ γενετής» κακούργοι και εγκληματίες

Πρόδρομος και πρωταγωνιστής στην ανάδυση της νεωτερικής εγκληματολογίας ήταν ο Ιταλός Τσέζαρε Λομπροζό (Cesare Lombroso, 1835-1909), ο οποίος, μαζί με τους μαθητές του Enrico Ferri και Rafael Garófalo, θα συμβάλει αποφασιστικά στην επιστημονική εδραίωση και τη νομική αποδοχή της περίφημης, τότε, αλλά κακόφημης, σήμερα, ιταλικής σχολής «εγκληματικής ανθρωπολογίας» ή «θετικής εγκληματολογίας», την οποία είχε θεμελιώσει με τις κλινικές, εμπειρικές και ανθρωπομετρικές μελέτες του σε σωφρονιστικά ιδρύματα ο εβραϊκής καταγωγής γιατρός, εγκληματολόγος και ανθρωπολόγος Τσέζαρε Λομπροζό (βλ. φωτ.).

Ο Λομπροζό και οι «τύποι» των Ανθρώπων εγκληματιών. Εισάγοντας, στα μέσα του 19ου αιώνα, την εφαρμογή των διαθέσιμων τότε κρανιοσκοπικών, φρενολογικών και ανθρωπομετρικών μεθόδων για τη μελέτη του «Ανθρώπου εγκληματία», οι θεωρίες του Λομπροζό δεν έλαβαν καθόλου υπόψη την αποφασιστική επίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος στην εκδήλωση της ανθρώπινης εγκληματικής συμπεριφοράς

Πράγματι, οι έρευνες του Λομπροζό για την εγκληματικότητα, από το 1864 έως το 1878, θα αποτυπωθούν στο περίφημο βιβλίο του «Ο Ανθρωπος εγκληματίας» («L’Uomo delinquente», κατά το Homo sapiens), που κυκλοφόρησε το 1876 (στα ελληνικά κυκλοφορεί από εκδ. Κάκτος). Πάντως, τόσο οι καινοφανείς έρευνες όσο και οι θεωρίες που προτείνει ο Λομπροζό σε αυτό το κλασικό για τη θεμελίωση της νέας εγκληματολογίας δοκίμιο, στηρίχθηκαν στις κυρίαρχες ρατσιστικές, φρενολογικές και κοινωνιοβιολογικές δοξασίες, που επικρατούσαν τότε στην επιστήμη της εποχής. Οσο για το εμπειρικό υλικό του βιβλίου, αυτό προέκυψε από τη μελέτη τροφίμων σε ιταλικές στρατιωτικές φυλακές και ψυχιατρικά ιδρύματα.

Στο «L’Homo delinquente», ο Λομπροζό θα υποστηρίξει, πρώτη φορά, το ανθρωπολογικό μοντέλο του «εκ γενετής εγκληματία», ο οποίος διέφερε από τους «κανονικούς» ανθρώπους επειδή παρουσίαζε κάποια ορατά ανατομικά-κρανιακά χαρακτηριστικά και ορισμένες ψυχοπαθολογικές συμπεριφορές: όπως π.χ. μύτη με πεπλατυσμένα ρουθούνια, μεγάλα αυτιά, σκούρο δέρμα, βραχυκεφαλισμό κ.ά. Οσο για την ιδιαίτερα βίαιη, οξύθυμη συμπεριφορά και τα άλλα ψυχοπαθολογικά συμπτώματα, αυτά τα απέδιδε ο Λομπροζό σε ψυχολογικές και εγκεφαλικές παθήσεις, όπως π.χ. η επιληψία. Αυτά τα ανώμαλα ψυχοσωματικά γνωρίσματα/συμπτώματα, υποτίθεται ότι τα μοιράζονται από κοινού οι περισσότεροι εγκληματίες, ανεξαρτήτως φύλου. Οχι όμως και ανεξαρτήτως φυλής ή κοινωνικής τάξης, αφού, σύμφωνα με τον Λομπροζό, οι μαύροι είναι αναμφίβολα πολύ πιο εγκληματικοί από τους λευκούς και οι φτωχοί από τους πλούσιους.

Στην πρώτη έκδοση αυτού του βιβλίου, μάλιστα, ο Λομπροζό υποστήριζε ότι το 70% των ακραίων εγκληματικών πράξεων γίνεται από δράστες που είναι εκ γενετής εγκληματίες. Ενα εντελώς αυθαίρετο στατιστικά ποσοστό εκ γενετής εγκληματιών, που δέχτηκε σφοδρές κρητικές και αμφισβητήθηκε από άλλους εγκληματολόγους, οπότε, στη δεύτερη και την τρίτη έκδοση του βιβλίου, ο Λομπροζό θα αναγκαστεί να διορθώσει το αρχικό ποσοστό των εκ γενετής εγκληματιών, μειώνοντάς το στο 35%!

Ωστόσο, επηρεασμένος από τις επιστημονικά ατεκμηρίωτες «αταβιστικές» και ψευδοεξελικτικές θεωρίες της εποχής του, ο Λομπροζό θα διατυπώσει την ακόμη πιο προκλητική επιστημονική δοξασία ότι όσοι γεννιούνται και δεν γίνονται κατόπιν εγκληματίες, δηλαδή όλοι οι «εκ γενετής εγκληματίες» αποτελούν ένα ξεχωριστό, εξελικτικά κατώτερο ανθρώπινο «υποείδος»! Σύμφωνα με αυτή την κατάφωρα ρατσιστική εγκληματολογική θεωρία, αυτός ο βιοανθρωπολογικά και κοινωνικά υποδεέστερος «τύπος» ανθρώπων, έχει κληρονομήσει και εκδηλώνει τις έμφυτες εγκληματικές τάσεις και τα θανατηφόρα ένστικτα, που όπως υπέθεταν, τότε, εσφαλμένα χαρακτήριζαν τη ζωή των προϊστορικών Homo Sapiens, κατά τα πρώιμα στάδια της εξέλιξής τους ως «άγριοι» κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες.

Αυτή η ιδεολογικά φορτισμένη έννοια της «κτηνώδους» ανθρώπινης βίας και εγκληματικότητας ως «αταβιστικές» κακουργηματικές συμπεριφορές που αποτυπώνονται στη δομή και τη φυσιολογία των εγκεφάλου των σύγχρονων εγκληματιών, ήταν μόνο ένα πολύ δημοφιλές ψευδοεπιστημονικό ιδεολόγημα, που, τους επόμενους αιώνες, θα επηρεάσει δραματικά τις εξελίξεις στην εγκληματολογική επιστήμη και πολιτική.

Πώς εξηγείται, όμως, η επιλογή του Λομπροζό και των λομπροζιανών εγκληματολόγων ανθρωπολόγων, να περιγράφουν τα άτομα που εκδηλώνουν κάποια εγκληματική συμπεριφορά ως «Homo delinquentis» και όχι ως «Homo criminalis»;

Στα λατινικά, αλλά και σε όλες τις λατινογενείς ευρωπαϊκές γλώσσες, το επίθετο «criminale» περιγράφει τους ανθρώπους που εκδηλώνουν μια παραβατική ή βλαπτική αντικοινωνική συμπεριφορά, η οποία παραβιάζει κατάφωρα τις θεϊκές εντολές ή τις ηθικές κοινωνικές επιταγές που διασφαλίζουν τις καλές διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, δηλαδή κάθε πράξη που απαξιώνει τους προφανείς αλλά άγραφους ανθρώπινους κανόνες για μια βιώσιμη και αξιοπρεπή κοινωνική ζωή.

Αντίθετα, το επίθετο «delinquente» είναι ένας νομικός όρος που καθορίζει, σε ένα ορισμένο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, ποιες συμπεριφορές είναι εγκληματικές ή επικίνδυνες για τους άλλους και ποιες θεωρούνται επιβλαβείς για τη συγκεκριμένη κοινωνία πολιτών. Και όλες οι έκνομες συμπεριφορές τιμωρούνται, όχι με θεολογικά, ηθικά ή ανθρωπολογικά κριτήρια, αλλά επειδή παραβιάζουν τους κοινωνικούς νόμους ενός κράτους δικαίου.

Εγκεφαλικά εγκλήματα ή επιστημονικά κακουργήματα;

Συνεπώς, ο όρος «Ανθρωπος εγκληματίας» (Homo delinquente), που επέλεξε ο Λομπροζό, είναι ένας νέος νομικός-ανθρωπολογικός όρος που περιγράφει όχι τόσο φύση και τη διαχρονική βιολογική συμπεριφορά ανθρώπων, αλλά μάλλον την έκνομη ή παραβατική συμπεριφορά των ανθρώπων-πολιτών της δυτικής κοινωνίας κατά τη νεωτερική εποχή. Και το γεγονός ότι αναγάγει την εγκληματική αντικοινωνική συμπεριφορά των ανθρώπων σε βιολογικά-εγκεφαλικά αίτια, είναι μια γνωσιολογικά απλοϊκή και κοινωνικά επικίνδυνη στρατηγική νομιμοποίησης των υφιστάμενων άνισων κοινωνικο-οικονομικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων.

Διόλου περίεργο, λοιπόν, ότι αυτές οι θεωρίες περί έμφυτης βιολογικής και άρα εγκεφαλικής προδιάθεσης ορισμένων ανθρώπων στην εγκληματικότητα στηρίχθηκαν αποκλειστικά σε ψευδοεπιστημονικές φρενολογικές μεθόδους και σε εξόφθαλμά ρατσιστικά κοινωνικά και ανθρωπολογικά ιδεολογήματα. Ομως, περίπου την ίδια ιστορική περίοδο, θα εμφανιστεί η πολύ πιο αυστηρή επιστημονικά γαλλική σχολή εγκληματικής ανθρωπολογίας, που θα υποστηρίξει μια εναλλακτική εγκληματολογική άποψη από την κυρίαρχη ιταλική σχολή, αν και οι Γάλλοι αναγνώριζαν τη σημασία της εγκεφαλικής φυσιολογίας και ανατομίας στην έρευνα της ανθρώπινης εγκληματικότητας, υποστήριζαν ότι θα έπρεπε η έρευνα της νέας εγκληματικής ανθρωπολογίας να δώσει μεγαλύτερη βαρύτητα στις κοινωνικές, ψυχολογικές και πολιτιστικές αιτίες της ανθρώπινης εγκληματικότητας.

Οπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, σήμερα, είναι τεχνολογικά εφικτός ο ακριβής τοπολογικά και λειτουργικά εντοπισμός τόσο των βασικών εγκεφαλικών διεργασιών όσο και των επιμέρους εγκεφαλικών κυκλωμάτων που τις εκτελούν (βλ. «Μηχανές του Νου», 4/11/2023). Κάτι που στην εποχή του Λομπροζό ήταν επιστημονικά εντελώς ανέφικτο. Με αποτέλεσμα να κυριαρχούν αντιεπιστημονικές θεωρίες και κοινωνικά κατασταλτικές πρακτικές κατά της εγκληματικότητας.

Πάντως, όταν διαψεύστηκαν οι ελπίδες των εγκληματολόγων φρενολόγων να στηρίξουν τις εγκληματικές συμπεριφορές και τις μισαλλόδοξες φυλετικές προκαταλήψεις τους σε εξωτερικά κρανιακά και σωματικά γνωρίσματα, τότε στράφηκαν προς τη γενετική, αναζητώντας στα ανθρώπινα γονίδια την επιβεβαίωση των ρατσιστικών εγκληματολογικών θεωριών τους. Δυστυχώς για αυτούς, ούτε οι σχετικές γονιδιακές αναλύσεις ούτε οι πληθυσμιακές εθνολογικές και ανθρωπολογικές μελέτες επιβεβαιώνουν την πολυπόθητη φυλετική «προδιάθεση» και τη γονιδιακή «ομοιομορφία» των ανθρώπινων πληθυσμών. Αντίθετα, θεωρείται πλέον δεδομένη η μεγάλη γονιδιακή ποικιλομορφία που υπάρχει μέσα στον ίδιο ανθρώπινο πληθυσμό, πόσο δε μάλλον ανάμεσα σε διαφορετικούς.

Εντούτοις σύμφωνα με το ευρέως αποδεκτό, μέχρι σήμερα, φρενολογικό νευροβιλογικό μοντέλο, η επιστημονική κατανόηση των βαθύτερων βιολογικών και ανθρωπολογικών αιτιών για τα κοινά γνωρίσματα και για τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων θεωρείται όχι μόνο επιστημονικά επιβεβλημένη αλλά και ηθικοπολιτικά θεμιτή. Για αυτό και προτείνονται διαρκώς νέες επιστημονικοφανείς «εξηγήσεις», οι οποίες δεν εστιάζουν πλέον στις γονιδιακές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων, αλλά αναζητούν απεγνωσμένα κάποιες εξίσου ασαφείς εγκεφαλικές ή νοητικές διαφοροποιήσεις.

Στις μέρες μας, οι δυσεξάλειπτες φυλετικές, κοινωνικές και έμφυλες ανισότητες μεταξύ των ανθρώπων επιχειρείται να θεμελιωθούν επιστημονικά –και άρα να νομιμοποιηθούν κοινωνικά!– καταφεύγοντας στις νευροεγκεφαλικές, γενετικές και ψυχονοητικές διαφορές, οι οποίες υποτίθεται ότι ευθύνονται για τις διαφορές στην εγκληματικότητα που παρατηρούνται μεταξύ των ανθρώπινων πληθυσμών ή μεταξύ των δύο φύλων. Πάντως, οι σχετικές επιστημονικές έρευνες σε όλα τα πεδία της εγκληματολογίας, μολονότι απορρίπτουν τις σκοταδιστικές φρενολογικές και ρατσιστικές εξηγήσεις του παρελθόντος, αρνούνται να εξετάσουν τη μεγάλη πιθανότητα τα συμπεράσματά τους να χρησιμοποιηθούν για νομιμοποιηθούν νέες εξίσου βάρβαρες βιοπολιτικές αποκλεισμού και περιθωριοποίησης όσων πολιτών δεν προσαρμόζονται ή διαφωνούν με αυτό το νέο μοντέλο βιοπολιτικής εξουσίας.

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Εγκεφαλικά μυθεύματα για τον Homo Criminalis

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας