• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.1°C / 14.5°C
    3 BF
    73%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 10.3°C / 13.4°C
    3 BF
    79%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 16.0°C
    3 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 7.9°C / 8.8°C
    1 BF
    92%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 9.9°C
    3 BF
    76%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 11.0°C
    2 BF
    97%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.2°C / 7.4°C
    0 BF
    100%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 13.5°C / 13.5°C
    2 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.5°C / 13.8°C
    1 BF
    85%
  • Μυτιλήνη
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.3°C / 12.9°C
    1 BF
    88%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 14.4°C
    4 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.7°C / 10.7°C
    3 BF
    72%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    4 BF
    72%
  • Λάρισα
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.3°C / 12.8°C
    1 BF
    84%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.8°C / 13.5°C
    1 BF
    83%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 17.7°C / 17.8°C
    3 BF
    75%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.3°C / 14.0°C
    0 BF
    71%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 10.3°C / 11.0°C
    2 BF
    71%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.5°C / 12.8°C
    2 BF
    100%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 8.2°C / 8.2°C
    1 BF
    95%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι καλοκαιρινές βιβλιο-αποδράσεις

  • A-
  • A+
Δύο αξιόλογα νέα βιβλία για τον εγκέφαλο ⫸ Εχοντας περιγράψει στο τελευταίο μας άρθρο τις εγκεφαλικές προϋποθέσεις της θερινής ερωτικής μας ζωής, επιλέξαμε να προτείνουμε, για αυτή τη δύσκολη καλοκαιρινή περίοδο, δυο νέους και πολύ ενδιαφέροντες τίτλους επιστημονικών βιβλίων, που από εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις μάς αποκαλύπτουν κάποιες πολύ πιο πρόσφατες κατακτήσεις των επιστημών που μελετούν τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Σε περιόδους μεγάλης κοινωνικής ανασφάλειας, όπως αυτή που διανύουμε, η ανάγνωση καλογραμμένων επιστημονικών βιβλίων, εκτός από γνωστικά επωφελής, ενδέχεται να αποδειχτεί και ψυχαγωγική: μας υπενθυμίζει ότι, παρά τα φαινόμενα, δεν είναι όλα... μαύρα.

Κατά τα τέλη του 20ού αιώνα, ένας κορυφαίος ερευνητής του εγκεφάλου όπως ο Ζαν-Πιερ Σανζέ χρειαζόταν να καταφύγει στον προκλητικό τίτλο «Ο νευρωνικός άνθρωπος» για να περιγράψει τη συντελούμενη επανάσταση στις νευροεπιστήμες, αλλά και για να διεκδικήσει το κάθε άλλο παρά προφανές, τότε, επιστημονικό αίτημα της διερεύνησης του ανθρώπινου εγκεφάλου, ως απαραίτητης προϋπόθεσης για την κατανόηση των μοναδικών γνωρισμάτων και των ιδιαίτερων συμπεριφορών μας.

Πάντως, στις αρχές του 21ου αιώνα –μόλις δυο δεκαετίες μετά!– αυτό το φιλόδοξο επιστημονικό αίτημα θεωρείται όχι μόνο εύλογο αλλά και απολύτως νόμιμο γνωσιακά, αφού, κυριολεκτικά, «Είμαστε ο εγκέφαλός μας», όπως απερίφραστα και προκλητικά υποστηρίζει ο τίτλος αυτού του διάσημου βιβλίου του Dick Swaab, κορυφαίου Ολλανδού ερευνητή του ανθρώπινου εγκεφάλου. Το σημαντικό αυτό βιβλίο κυκλοφορεί πια στα ελληνικά πολύ καλά μεταφρασμένο, χάρη στη γλωσσική και την επιστημονική επιμέλεια του ομότιμου καθηγητή Ανατομικής Αζαρία Καραμανλίδη.

Στις σελίδες αυτού του πολύ επιτυχημένου διεθνώς βιβλίου –έχει μεταφραστεί σε 14 γλώσσες!– ο συγγραφέας, καταφεύγοντας σε πλήθος ερευνών, υποστηρίζει ότι θα έπρεπε να θεωρείται πλέον από όλους προφανές ότι οι βιολογικές προϋποθέσεις της ανθρώπινης μοναδικότητας, τόσο ως είδος όσο και ως άτομα, μπορούν να αναζητηθούν μόνο στις πολύπλοκες δομές και λειτουργίες του εγκεφάλου μας.

Εδρα αλλά και μηχανή παραγωγής κάθε ανώτερης νοητικής μας λειτουργίας –της μνήμης, της γλώσσας, της σκέψης και των συναισθημάτων–, ο εγκέφαλος αποτελεί αναμφίβολα το πιο πολύπλοκο όργανο του σώματός μας: ζούμε, σκεφτόμαστε, ερωτευόμαστε, ονειρευόμαστε, κυριολεκτικά υπάρχουμε ως νοήμονα όντα χάρη αποκλειστικά στη φυσιολογική ανάπτυξη των δομών και των λειτουργιών του εγκεφάλου μας.

Ωστόσο, ο ανθρώπινος εγκέφαλος ήταν και παραμένει το πιο αινιγματικό γνωστικά αντικείμενο για τον ίδιο του τον εαυτό: μια πολύπλοκη βιολογική μηχανή που, ενώ ζυγίζει μόνο 1.400 γραμμάρια, αποτελείται από περίπου 70 δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα (νευρώνες), τα οποία με τις διασυνδέσεις τους (συνάψεις) σχηματίζουν ένα ενιαίο δίκτυο από τα επιμέρους λειτουργικά κέντρα του εγκεφάλου μας, που ρυθμίζουν όλες τις φυσιολογικές λειτουργίες του σώματός μας.

Πράγματι, όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, οφείλουμε να απορρίψουμε ως αντιεπιστημονικές τις τρέχουσες «εξηγήσεις» που βασίζονται στην αρχαιότατη –αλλά από ό,τι φαίνεται περιττή– ιδέα μιας «άυλης ψυχής», η οποία δεν λαμβάνει υπόψη ή παραβλέπει σκοπίμως ό,τι ανακαλύπτουμε για τον εγκέφαλό μας;

Ειδικότερα, όσον αφορά τις πιο πρόσφατες έρευνες της δομής και της λειτουργίας του εγκεφάλου μας, τις τελευταίες δεκαετίες, βλέπουμε διαφορετικούς και απομονωμένους, κατά το παρελθόν, επιστημονικούς κλάδους, όπως η νευρολογία, η νευροφυσιολογία, η νευροβιολογία, η νευροχημεία και η νευροψυχολογία, να συγκλίνουν στις ερευνητικές τους προσπάθειες για να διαμορφώσουν ένα νέο, πολύ ισχυρό διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας: τη νευροεπιστήμη.

Στις μέρες μας, πάντως, η εκρηκτική πρόοδος των νευροεπιστημών οφείλεται κυρίως στις πρωτοφανείς τεχνολογικές δυνατότητες ανάλυσης και απεικόνισης των μικροδομών και των λειτουργιών των ζωντανών εγκεφάλων. Πράγματι, εκτός από τις νέες μεθόδους ανάλυσης της βιοχημικής σύστασης, της επικοινωνίας και της κυτταρικής αρχιτεκτονικής των επιμέρους δομών του εγκεφάλου, αποφασιστικής σημασίας για την εντυπωσιακή αύξηση των γνώσεών μας ήταν και η συνεισφορά των λεγόμενων «μη επεμβατικών» τεχνικών απεικόνισης και χαρτογράφησης των λειτουργιών του (Brain Imaging).

Για παράδειγμα, οι πρόσφατες τεχνικές απεικόνισης του ζωντανού εγκεφάλου, είτε μέσω λειτουργικής τομογραφίας μαγνητικού συντονισμού (fMRI) είτε μέσω τομογραφίας εκπομπής ποζιτρονίων (ΡΕΤ), επέτρεψαν, πρώτη φορά, στους νευροεπιστήμονες να εντοπίζουν επακριβώς και κυρίως να παρακολουθούν κατευθείαν τις, μέχρι χθες, αόρατες λειτουργίες του εγκεφάλου, χωρίς να χρειάζεται να ανοίξουν το κρανίο!

Στις σελίδες αυτού του βιβλίου ο αναγνώστης θα βρει μια σχεδόν πλήρη παρουσίαση όλων όσα έχουν ανακαλύψει μέχρι πολύ πρόσφατα οι σύγχρονες νευροεπιστήμες σχετικά με τις δομικές και τις λειτουργικές προϋποθέσεις της ανθρώπινης ιδιαιτερότητας, σε σχέση με τα άλλα ανώτερα θηλαστικά.

Πράγματι, στο καθένα από τα 20 κεφάλαια του βιβλίου, παρουσιάζεται με τρόπο εύληπτο και γοητευτικό το πώς ακριβώς προκύπτουν μέσα στον λαβύρινθο των νευρωνικών μικροκυκλωμάτων μας οι πιο «αιθέριες» νοητικές μας λειτουργίες: από τα βασικά αισθήματα της ηδονής, της επιθετικότητας, μέχρι τις εγκεφαλικές προϋποθέσεις για την εκφορά και την κατανόηση της γλώσσας μέχρι την ανάδυση της συνείδησης. Αλλά και το πώς η κατανόηση των διαφοροποιήσεων σε ορισμένα νευρωνικά κυκλώματα του εμβρυακού εγκεφάλου μπορεί να μας διαφωτίσει για τη φυλετική διαφοροποίηση και τη μετέπειτα και ενδεχομένως «αφύσικη» ταυτότητα φύλου, καθώς και για τις σοβαρές νευρολογικές παθήσεις (αυτισμός, σχιζοφρένεια και κατάθλιψη).

* Ο Dick Swaab, συγγραφέας του «Είμαστε ο εγκέφαλός μας», είναι κορυφαίος και πολυβραβευμένος Ολλανδός νευροεπιστήμονας. Επί 27 χρόνια διευθυντής του Ολλανδικού Ινστιτούτου Νευροεπιστήμης και καθηγητής Νευροβιολογίας στο Αμστερνταμ και στο Max Planck Institut στο Μόναχο, ίδρυσε την Ολλανδική Τράπεζα του Εγκεφάλου, που από το 1985 συλλέγει εγκεφαλικούς ιστούς για την κλινική και εργαστηριακή έρευνα των παθολογιών του ανθρώπινου εγκεφάλου


Εδώ και πολλούς αιώνες, η δυτική επιστήμη της Ιατρικής αντιμετωπίζει τον εγκέφαλο ως ένα λειτουργικά και δομικά κλειστό και, εν πολλοίς, αμετάβλητο σωματικό όργανο, του οποίου οι δομές και όλες οι λειτουργίες του είναι υποτίθεται γενετικά προδιαγεγραμμένες και άρα αμετάβλητες. Διόλου περίεργο, λοιπόν, ότι ο εγκέφαλος αντιμετωπίζεται ως το κεντρικό βιολογικό σύστημα του οργανισμού, που όποτε αλλοιώνεται ή καταστρέφεται εν μέρει από κάποια νευρολογική ασθένεια, σπανίως είναι σε θέση να αναπληρώσει και ακόμη λιγότερο να αυτοθεραπεύσει τις οργανικές και λειτουργικές απώλειες από τη νόσο.

Μια καθιερωμένη και πολύ επίμονη βιοϊατρική αντίληψη, που ωστόσο καθόλου δεν συνάδει με τα όσα, εν τω μεταξύ, έχουμε ανακαλύψει τόσο για τα εγγενή όρια της επίδρασης των γονιδίων όσο και για τον δημιουργικό ρόλο των επιγενετικών παραγόντων στη βιολογική οργάνωση και την υγεία κάθε έμβιου συστήματος, του πολύτιμου εγκεφάλου μας μη εξαιρουμένου!

Πράγματι, στις σύγχρονες νευροεπιστήμες, η ικανότητα του νευρικού συστήματος –τόσο του ανθρώπινου όσο και του ζωικού– να προσαρμόζει και να τροποποιεί τη δομή και τη λειτουργία του, ως ενεργητική απάντηση στην εισβολή διάφορων ενδογενών και εξωγενών παθολογικών παραγόντων ή ασθενειών, που τείνουν να αλλοιώνουν τη φυσιολογική και απαραίτητη για την επιβίωση του οργανισμού λειτουργία του εγκεφάλου, περιγράφεται με τον φαινομενικά παράδοξο νεολογισμό «νευροευπλαστότητα».

Πρόκειται για μια φαινομενικά παράδοξη έννοια, επειδή αμφισβητεί –τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη!– το δόγμα της μη μεταβλητότητας και άρα της απουσίας κάθε ευπλαστότητας τόσο των εγκεφαλικών μικροδομών όσο και της λειτουργίας των νευρωνικών κυκλωμάτων. Δυστυχώς, για όσους επιμένουν σε αυτή τη δογματική επιστημονική προκατάληψη, οι πιο πρόσφατες έρευνες των νευροεπιστημών έδειξαν το ακριβώς αντίθετο: η δομική και λειτουργική νευροευπλαστότητα είναι ο κανόνας, και μόνο όταν δεν ενεργοποιείται οδηγεί σε μόνιμη κατάρρευση των εγκεφαλικών δομών και των λειτουργιών τους!

Η υποψία για την ύπαρξη ευπλαστότητας στα περισσότερα εγκεφαλικά συστήματα διατυπώθηκε πρώτη φορά ήδη κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, όμως, μόνο από το δεύτερο ήμισυ του προηγούμενου αιώνα υπήρξαν οι επαρκείς πειραματικές ενδείξεις για την ύπαρξή της, που προέκυψαν από τις έρευνες των ειδικών νευροβιολόγων οι οποίοι μελετούσαν μικροσκοπικά τις νευρωνικές αναδιατάξεις των ενήλικων εγκεφάλων, που προκαλούνται π.χ. κατά την εκμάθηση νέων συμπεριφορών και τη μνημονική αποθήκευση νέων γνώσεων.

Αυτοί οι πρωτοπόροι νευροεπιστήμονες, όπως οι νομπελίστες Eric Kandel και Gerald Edelman, επιβεβαίωσαν τη σχεδόν διαρκή ικανότητα των περισσότερων νευρωνικών συστημάτων να μεταβάλλονται, τόσο δομικά όσο και λειτουργικά, ώστε να απαντούν ενεργητικά στα εξωγενή ή τα ενδογενή ερεθίσματα, αλλά και στις σοβαρές τραυματικές-παθολογικές εμπειρίες. Τελικά, ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι μια κλειστή σωματική μηχανή, αλλά, αντίθετα, ένα πολύπλοκο και ανοιχτό βιολογικό σύστημα, που μέσω των αισθητηριακών του καναλιών συνδέεται ενεργητικά και αλληλεπιδρά με όλο το σώμα και με το ευρύτερο φυσικό περιβάλλον του.

Αυτή η νέα ριζοσπαστική αντίληψη για τη διαρκώς ανανεούμενη δομή και την εύπλαστη λειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος αποτελεί μια κοπερνίκεια επανάσταση όχι μόνο για τις επιστήμες του εγκεφάλου αλλά και για τις ιατρικές πρακτικές, αφού, αν εφαρμοστεί συστηματικά και επιτυχημένα, υπόσχεται να απαλύνει πολλές ανθρώπινες οδύνες που προκαλούνται από κάποιες υποτίθεται μοιραίες και μη θεραπεύσιμες νευρολογικές παθήσεις.

Το βιβλίο «Ο εγκέφαλος αυτοθεραπεύεται», που κυκλοφόρησε πρόσφατα άριστα μεταφρασμένο και επιμελημένο από τις εκδ. Gutenberg, αποτελεί μια πολύ καλή εισαγωγή στην έννοια της «νευροευπλαστότητας», δηλαδή στην εγγενή ικανότητα του οργανισμού να μεταβάλλει τη δομή και λειτουργία του εγκεφάλου του, ως απάντηση στην ανάγκη αποκατάστασης των βλαπτικών συνεπειών που προκαλούν οι ιδιαίτερα βλαπτικές και νοσογόνες εμπειρίες του.

Ο συγγραφέας Norman Doidge, διάσημος Καναδός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, εκθέτει συστηματικά σε αυτό το βιβλίο τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αυτή η εκπληκτική ικανότητα της νευροευπλαστότητας, μπορεί να επιφέρει την ίαση, ακόμα και σε περιπτώσεις που οι παραδοσιακές ιατρικές προσεγγίσεις θεωρούν εσφαλμένα ως μη ιάσιμες.

Στο βιβλίο αυτό περιγράφει όλες τις φυσικές, δηλαδή μη επεμβατικές μεθόδους επίδρασης στον εγκέφαλο, που βασίζονται και αξιοποιούν κάποια μορφή της φυσικής ενέργειας που υπάρχει γύρω μας: το φως, τον ήχο, τη δόνηση, την κίνηση. Αυτές οι φυσικές μορφές ενέργειας μπορούν να ενεργοποιούν και να διεγείρουν τις εγγενείς αυτοθεραπευτικές και ιαματικές δυνατότητες του εγκεφάλου, χωρίς να δημιουργούν, από ό,τι φαίνεται, τις γνωστές και ανεπιθύμητες παρενέργειες.

Οι περιπτώσεις που αναφέρονται περιλαμβάνουν ασθενείς με ανίατο χρόνιο πόνο, βαριά εγκεφαλικά επεισόδια, εγκεφαλικές κακώσεις, πολλαπλή σκλήρυνση, νόσο Πάρκινσον, εγκεφαλική παράλυση, αλλά και άτομα με μαθησιακές δυσκολίες και αυτισμό. Το βιβλίο καλύπτει τα στάδια της ίασης μέσω διεργασιών νευροευπλαστότητας, καθώς και μη φαρμακευτικούς τρόπους μείωσης του κινδύνου εμφάνισης άνοιας.

* Ο Norman Doidge, ο συγγραφέας του βιβλίου «Ο εγκέφαλος αυτοθεραπεύεται», είναι ένας διάσημος Καναδός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής. Σε αυτό το βιβλίο εκθέτει συστηματικά τους τρόπους με τους οποίους η εκπληκτική ικανότητα της νευροευπλαστότητας του εγκεφάλου μπορεί να επιφέρει την ίαση νευρολογικών παθήσεων, που οι παραδοσιακές ιατρικές προσεγγίσεις τις θεωρούν ανίατες

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Τα χριστουγεννιάτικα δώρα του επιστημονικού λόγου
Ακόμη τρία βιβλία υψηλής επιστημονικής αξίας για τις γιορτές: «Ενας φορητός κόσμος» του Alexander Jones, «Γένεσις» του Edward O. Wilson, από τους πιο διαπρεπείς σύγχρονους βιολόγους και ζωικούς ηθολόγους, που...
Τα χριστουγεννιάτικα δώρα του επιστημονικού λόγου
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Αντισηπτικές βιβλιοπροτάσεις
Τέσσερα ενδιαφέροντα επιστημονικά βιβλία που μόλις κυκλοφόρησαν: «Φυλή, μονογαμία και άλλα ψέματα που σας λένε» του Agustin Fuentes, «Ξαναμελετώντας τον Μαρξ στην εποχή του ψηφιακού καπιταλισμού» του Christian...
Αντισηπτικές βιβλιοπροτάσεις
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Βιβλιο-αποδράσεις από το μονοπώλιο του κορονοϊού
Προτείνουμε τέσσερα νέα βιβλία, με την ελπίδα ότι θα λειτουργήσουν σαν οχήματα απόδρασης από τον ασφυκτικό κλοιό της πανδημίας, που έχει επισκιάσει ή μονοπωλεί τα αναγνωστικά μας ενδιαφέροντα.
Βιβλιο-αποδράσεις από το μονοπώλιο του κορονοϊού
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Περί νόσου, ανοσίας και πανδημίας
Σήμερα, θα προτείνουμε τέσσερα αξιόλογα επιστημονικά βιβλία, που διαφωτίζουν, το καθένα με τον τρόπο του, αδιαφανείς πτυχές της διαχείρισης της περίπλοκης πανδημίας.
Περί νόσου, ανοσίας και πανδημίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας