• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 13.2°C / 16.2°C
    3 BF
    54%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 14.1°C / 16.6°C
    1 BF
    52%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 14.8°C / 18.0°C
    5 BF
    67%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 10.3°C / 13.9°C
    3 BF
    44%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 14.6°C
    4 BF
    44%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.6°C / 15.4°C
    1 BF
    70%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 10.0°C / 10.4°C
    2 BF
    54%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 12.4°C / 16.6°C
    3 BF
    65%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 16.6°C / 19.8°C
    3 BF
    66%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 14.9°C / 16.9°C
    4 BF
    59%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 17.9°C
    5 BF
    59%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 12.3°C / 14.7°C
    3 BF
    67%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 18.9°C / 19.9°C
    3 BF
    60%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 14.5°C
    3 BF
    54%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 10.1°C / 14.5°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 21.0°C / 22.8°C
    2 BF
    57%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 13.3°C / 16.4°C
    3 BF
    50%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 14.4°C
    0 BF
    48%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.2°C / 16.1°C
    2 BF
    63%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 10.8°C
    2 BF
    82%
Dreamstime
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εν αναμονή της επόμενης πανδημίας

  • A-
  • A+
Ή πώς μπορούμε να προετοιμαστούμε για τα μελλοντικά ιικά «άλματα»;

Η ευρύτερα αποδεκτή, σήμερα, επιστημονική εξήγηση για την εμφάνιση των νέων κορονοϊών είναι ο περίφημος βιολογικός μηχανισμός «spillover», που επιτρέπει σε μεταλλαγμένους κορονοϊούς όχι μόνο να μολύνουν απλούστερα είδη ζώων αλλά να μεταπηδούν και στους ανθρώπους. Ωστόσο, το να θεωρείται το «spillover» η μοναδική αιτία εξέλιξης νέων ιών θα ήταν μάλλον ένα βεβιασμένο και ανεπαρκώς τεκμηριωμένο συμπέρασμα, αφού δεν λαμβάνει υπ’ όψιν της την αποφασιστική και, ενίοτε, καταστροφική επιρροή των ανθρώπων στην εμφάνιση πολλών νέων ιογενών παθήσεων.

Πάντως, για να «εξηγήσουν» την αιφνίδια εισβολή του κορονοϊού και της νόσου COVID-19, πολλοί καταφεύγουν σε πιο ευφάνταστα συνωμοτικά σενάρια που, επειδή εξηγούν τα πάντα, γίνονται πιο εύκολα αποδεκτά. Ομως, όπως αποδείχτηκε στους δεκαεπτά μήνες της πανδημίας, το τίμημα της άγνοιας, της εθελοτυφλίας και των ιδεοληπτικών εμμονών περί της ανθρώπινης παντοδυναμίας είναι πολύ υψηλό, τόσο σε ανθρώπινες ζωές όσο και σε δημοκρατικές ελευθερίες.


Για να κατανοήσουν την εμφάνιση διαρκώς νέων ιογενών ασθενειών και επιδημιών στους ανθρώπινους πληθυσμούς, οι επιστήμονες οφείλουν να ανασυγκροτήσουν την εξελικτική πορεία, δηλαδή το ακριβές γενεαλογικό δέντρο των ιών που τις προκαλούν. Ειδικότερα, για να εξηγήσουν την προέλευση της τρέχουσας πανδημίας και για να την αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά, χρειάζεται να ανακαλύψουν τόσο τις οικολογικές προϋποθέσεις όσο και τους ιδιαίτερους βιολογικούς μηχανισμούς που συνέβαλαν στην εντυπωσιακή επιτυχία των νέων κορονοϊών SARS CoV-2.

Οπως είδαμε στα τρία τελευταία άρθρα των Μηχανών του Νου, η ακριβής εξελικτική πορεία που οδήγησε στην εντυπωσιακή ικανότητα των νέων κορονοϊών να μολύνουν τους ανθρώπους παραμένει ασαφής και μυστηριώδης. Εντούτοις, αυτή η ικανότητά τους θεωρείται απολύτως φυσική και δυνητικά προβλέψιμη, επειδή εξαρτάται από δύο βασικούς και εμπειρικά ελέγξιμους παράγοντες:

1) Από την εμφάνιση, μέσω μεταλλάξεων, μικρών αλλαγών στις ακίδες των κορονοϊών, ώστε αυτά τα «αγκάθια της κορόνας» να ταιριάζουν στους υποδοχείς που υπάρχουν στην επιφάνεια των κυττάρων μας. Αυτές τις μοριακές «θύρες» ελεύθερης εισόδου εκμεταλλεύονται οι κορονοϊοί για να εισέλθουν και να αναπαραχθούν στα κύτταρά μας.

2) Από την παρατεταμένη συνύπαρξη και στενή επαφή των ανθρώπων με άγρια είδη ζώων που είναι φορείς του κορονοϊού.

Αραγε, επαρκεί η γνώση αυτών των δύο όντως σημαντικών παραγόντων για να εξηγήσουμε, αφενός, την προέλευση της νέας πανδημίας και, αφετέρου, για να προβλέψουμε την εξέλιξή της στο άμεσο μέλλον;

Τέσσερα σενάρια για την εμφάνιση μιας πανδημίας

Για τους περισσότερους ειδικούς, η πανδημία της νόσου COVID-19 είναι μια τυπική «ζωονόσος», δηλαδή μια ιογενής μολυσματική ασθένεια που, αρχικά, μεταδόθηκε στους ανθρώπους από κάποια ζώα, τα οποία είχαν μολυνθεί και ήταν, από καιρό, φορείς του κορονοϊού. Ωστόσο, η μετάδοση ενός νέου κορονοϊού από τα ζώα στους ανθρώπους μπορεί να συμβεί με δύο διαφορετικούς τρόπους: είτε «άμεσα» είτε «έμμεσα».

Στην πρώτη περίπτωση, η μετάδοση του ιού από ένα ζώο στον άνθρωπο γίνεται απευθείας και με άμεσο τρόπο, ενώ στη δεύτερη περίπτωση, η μετάδοση του ιού γίνεται με τρόπο έμμεσο, δηλαδή μέσω ενδιάμεσων ζωικών ξενιστών: ένα ή περισσότερα είδη ζώων που μεταφέρουν τον ιό από το αρχικό ζώο-φορέα στους ανθρώπους.

Για την επιστημονική κοινότητα, αυτά είναι τα δύο πιο πιθανά και άρα πιο αποδεκτά «σενάρια» που εξηγούν το πώς καταφέρνει ένας ιός των ζώων, αφού μεταλλαχθεί, να μολύνει και το ανθρώπινο είδος.

Ενα τρίτο σενάριο υποστηρίζει ότι η αρχική εμφάνιση και η επιδημία ενός άγνωστου ιού σε έναν ανθρώπινο πληθυσμό μπορεί να οφείλονται στα ιδιαίτερα διατροφικά ήθη αυτών των ανθρώπων και στην τάση τους να επεκτείνονται σε παρθένες περιοχές. Επομένως, η παρουσία και η διάδοση του νέου ιού εξηγούνται από τη στενή επαφή των ανθρώπων με είδη ζώων της άγριας πανίδας, τα οποία ήταν ήδη μολυσμένα από αυτό το είδος ιού αλλά, μέχρι τότε, ζούσαν απομονωμένα.

Τέλος, ένα τέταρτο -ίσως λιγότερο «φυσικό», αλλά διόλου απίθανο- βιοτεχνολογικό σενάριο για την εμφάνιση και την επιδημική διάδοση ενός νέου μολυσματικού ιού στους ανθρώπους είναι η μη εσκεμμένη διαφυγή του από κάποιο εργαστήριο ιολογικών ερευνών. Εκεί, είτε από αμέλεια είτε από ατύχημα, ο νέος ιός μολύνει κάποιους ερευνητές ή εργαστηριακούς τεχνικούς καθώς τον μελετούν και από αυτούς μεταδίδεται, κατόπιν, εκτός του εργαστηρίου σε πολλούς άλλους ανθρώπους.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δύο πρώτα σενάρια ή, ακριβέστερα, οι δύο πρώτες επιστημονικές υποθέσεις σχετικά με την προέλευση των ιών που, αιφνιδίως, άρχισαν να μολύνουν το ανθρώπινο είδος προϋποθέτουν ότι οι νέοι ιοί προκύπτουν μόνο μέσω του περίφημου «spillover»: δηλαδή από ένα φυσικό «άλμα» ή «μεταπήδηση» είδους, που τους επιτρέπει να μεταδίδονται από το αρχικό είδος ζώου όπου πρωτοεμφανίστηκαν σε νέα είδη ζώων.

Πρόκειται, όχι πια για την οριζόντια, αλλά για την κατακόρυφη μεταφορά του γονιδιώματος των ιών από το ένα ζωικό είδος στο άλλο. Και επειδή δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία φορά που εμφανίζεται αυτός ο μηχανισμός μεταπήδησης είδους, οφείλουμε να προετοιμαστούμε -και αυτή τη φορά εγκαίρως!- για τα επόμενα εξελικτικά άλματα των ιών.

Το πιο πρόσφατο παράδειγμα των εντυπωσιακών δυνατοτήτων του spillover ως αποφασιστικού παράγοντα για την εξέλιξη των ιών είναι ο νέος κορονοϊός Sars CoV-2: από ιός αρχικά των νυχτερίδων, «μεταπήδησε» σε ένα ή περισσότερα είδη ενδιάμεσων ξενιστών και, αφού μεταλλάχθηκε στον προτελευταίο ξενιστή του, απέκτησε την ικανότητα να εισβάλλει και να αναπαράγεται ταχύτατα μέσα στα ανθρώπινα κύτταρα, ενώ ο αρχικός κορονοϊός μπορούσε να μολύνει μόνο ένα είδος ασιατικών νυχτερίδων.

Ετσι εξηγείται το γιατί η ευρύτερα αποδεκτή, σήμερα, επιστημονική εξήγηση τόσο για την προέλευση όσο και για την πανδημική εξάπλωση του νέου κορονοϊού είναι το «spillover»: δηλαδή ο γενετικός μηχανισμός που επιτρέπει σε μεταλλαγμένους κορονοϊούς να μολύνουν όχι μόνο ένα αλλά διαφορετικά είδη θηλαστικών, του ανθρώπινου είδους μη εξαιρουμένου.

Το να θεωρείται, όμως, το spillover ως η μοναδική αιτία εξέλιξης των ιών θα ήταν μια μάλλον βεβιασμένη και ανεπαρκώς τεκμηριωμένη γενίκευση, αφού δεν λαμβάνει υπ’ όψιν της την αποφασιστική και, ενίοτε, καταστροφική επιρροή των ανθρώπων τόσο στην εμφάνιση όσο και στην εξέλιξη πολλών νέων ιογενών παθήσεων.

Από την άλλη, το τρίτο και το τέταρτο σενάριο εξηγούν, αντίστοιχα, την εμφάνιση και την πορεία των νέων επιδημιών είτε με οικολογικά ή διατροφικά ανθρωπογενή «αίτια» είτε με τα εξίσου ανθρωπογενή «εργαστηριακά ατυχήματα». Ετσι, όμως, η εμφάνιση κάθε νέου ανθρώπινου μολυσματικού ιού «εξηγείται» με αποκλειστικά ανθρωπογενή-κοινωνικά αίτια, τα οποία, επιπρόσθετα, θεωρούνται ως... «αφύσικα»!

Επειδή οι πανδημίες δεν είναι ποτέ τυχαίες

Συνεπώς, τόσο η εξελικτική πορεία όσο και η μελλοντική δυναμική της νέας πανδημίας των κορονοϊών εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το αν οι μεταλλάξεις που επέτρεψαν στους νέους κορονοϊούς να μολύνουν τα κύτταρά μας προέκυψαν κυρίως από φυσικά ή, εναλλακτικά, από ανθρωπογενή αίτια. Κάτι που οφείλουμε να το διερευνήσουμε άμεσα, επειδή από αυτό θα εξαρτηθούν τα μελλοντικά spillovers των κορονοϊών.

Πράγματι, ενώ ο, εν πολλοίς, τυχαίος γενετικός μηχανισμός των μεταπηδήσεων (spillover) δημιουργεί νέα, μεταλλαγμένα στελέχη του κορονοϊού ικανά να μολύνουν ή όχι το ανθρώπινο είδος, μόνο η καταστροφική για το περιβάλλον και η ασύγγνωστη αυτοκαταστροφική συμπεριφορά και δράση των ανθρώπων ευθύνονται, από κοινού, για την ταχύτατη επιδημική εξάπλωση των λοιμώξεων και το πόσο ανθρωποκτόνος είναι η πανδημία της νόσου COVID-19.

Ηδη από το 2018, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, βασιζόμενος σε μια σειρά από σχετικές μελέτες, είχε προαναγγείλει ως πολύ πιθανή μια πλανητική πανδημία που το ανθρώπινο είδος θα έπρεπε να αντιμετωπίσει στο άμεσο μέλλον. Μια επιστημονική «προφητεία» που επιβεβαιώθηκε μετά από έναν χρόνο.

Αυτή την επικείμενη και πιθανότατα ιογενή πανδημία την περιέγραφε, ομολογουμένως κάπως αόριστα, η ειδική επιστημονική επιτροπή του ΠΟΥ ως «Νόσο Χ». Ηταν αναμφίβολα μια πολύ δυσοίωνη πρόβλεψη, που, ωστόσο, στηριζόταν στις πολυετείς επιδημιολογικές και ιολογικές μελέτες διαφόρων ερευνητικών ομάδων σε όλο τον πλανήτη.

Τέτοια πολλαπλώς επιβεβαιωμένα επιδημιολογικά φαινόμενα καθιστούσαν σαφές, τουλάχιστον για τους πρωταγωνιστές αυτών των ερευνών, ότι το πρόβλημα δεν ήταν τόσο «αν πράγματι» θα συνέβαινε η επόμενη πλανητική πανδημία, αλλά «το πότε, το πώς και το πού» ακριβώς αυτή θα εκδηλωνόταν! Εξάλλου, οι θανατηφόρες πλανητικές επιδημίες, αν και σχετικά σπάνιες, δεν αποτελούν διόλου κάτι αφύσικο ή πρωτόγνωρο στην ανθρώπινη ιστορία.

Ωστόσο, ήδη από το 2012 κυκλοφόρησε στα αγγλικά ένα εντυπωσιακό και ιδιαίτερα αποκαλυπτικό βιβλίο σχετικά με τη βιολογική προέλευση των ανθρώπινων πανδημιών και την κοινωνική δυναμική των μεγάλων υγειονομικών κρίσεων που αυτές οι πανδημίες συνεπάγονται. Το βιβλίο, που δυστυχώς δεν έχει ακόμη μεταφραστεί στα ελληνικά, έχει τον τίτλο «Spillover: Animal Infections and the Next Human Pandemic», που θα μπορούσε να αποδοθεί ως «Μεταπήδηση: οι ιογενείς ζωικές λοιμώξεις και η επόμενη ανθρώπινη πανδημία».

Συγγραφέας αυτού του πολυμεταφρασμένου βιβλίου είναι ο Ντέιβιντ Κοάμεν (David Quammen), διάσημος Αμερικανός δημοσιογράφος επιστήμης και συγγραφέας πολλών βιβλίων εμπνευσμένων από τις πολυάριθμες ερευνητικές αποστολές στις οποίες συμμετείχε αναζητώντας όχι μόνο τους εναπομείναντες πιο παρθένους οικότοπους του πλανήτη αλλά και τις βιολογικές εστίες νέων μολυσματικών παραγόντων, όπως ο ιός Ebola στην Αφρική και ο κορονοϊός Sars-Cov-1 στην Κίνα.

Μολονότι κυκλοφόρησε το 2012, το βιβλίο προέβλεπε ότι στο άμεσο μέλλον θα εμφανιζόταν μια τοπική ζωονόσος που θα εξελισσόταν ταχύτατα σε ιογενή και ανθρωποκτόνο πανδημία. Μάλιστα, τα αμέσως επόμενα χρόνια ο Κοάμεν έκανε ό,τι μπορούσε για να προειδοποιήσει τη διεθνή κοινότητα για τη δυσοίωνη αλλά επιστημονικά τεκμηριωμένη «προφητεία» του.

«Την επιδημία του κορονοϊού τη δημιουργήσαμε εμείς οι άνθρωποι. Μπορεί κάλλιστα να ξεκίνησε από μια νυχτερίδα που ζούσε σε μια σπηλιά, όμως η δική μας ανθρώπινη δραστηριότητα ήταν αυτό που πυροδότησε την ταχύτατη εξάπλωσή της», υποστήριξε ο Ντέιβιντ Κοάμεν σε συνέντευξη μετά την επιδημία του κορονοϊού. Καταγγέλλοντας, μάλιστα, την εγκληματική ολιγωρία και την παντελή αδιαφορία των περισσότερων πολιτικών «ηγετών» για την επικείμενη πανδημία είχε δηλώσει: «Στις περισσότερες περιπτώσεις οι πολιτικοί δεν ανησυχούν για το τι θα μπορούσε να συμβεί σε τρία χρόνια, αλλά αποκλειστικά για το τι θα συμβεί από σήμερα μέχρι την επόμενη εκλογική αναμέτρηση».

Ο Ντέιβιντ Κοάμεν, συγγραφέας του προφητικού βιβλίου «Spillover», καταγγέλλοντας την εγκληματική ολιγωρία και την παντελή αδιαφορία των περισσότερων πολιτικών «ηγετών» για την επικείμενη και από καιρό προβλεπόμενη πανδημία του νέου κορονοϊού, είχε δηλώσει: «Στις περισσότερες περιπτώσεις οι πολιτικοί δεν ανησυχούν για το τι θα μπορούσε να συμβεί σε τρία χρόνια, αλλά αποκλειστικά για το τι θα συμβεί από σήμερα μέχρι την επόμενη εκλογική αναμέτρηση»

Πολύτιμα διδάγματα για τις επερχόμενες πανδημίες

Αν δεν επιθυμούμε, για εμάς τους ίδιους και τις αμέσως επόμενες γενεές, να ζήσουμε σε έναν πλανήτη όπου οι αλλεπάλληλες και, σχεδόν, καθημερινές πανδημίες θα καταστήσουν τη ζωή μας αβίωτη και το μέλλον του είδους εξαιρετικά επισφαλές, τότε οφείλουμε, άμεσα, να εξαγάγουμε κάποια πολύτιμα διδάγματα από την οδυνηρή εμπειρία της τρέχουσας πανδημίας. Τι μας διδάσκουν, όμως, για το παρόν και το μέλλον τόσο η πανδημία και οι πιο πρόσφατες ιογενείς επιδημίες;

Ενα πρώτο δίδαγμα είναι ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν -και δεν πρέπει- να θεωρούν ότι μπορούν να γνωρίζουν και ελέγχουν τα πάντα και άρα να αντιμετωπίσουν όλες τις ιογενείς απειλές. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να ιχνηλατούν, από τώρα, την εξέλιξη και τη δυναμική εκείνων των ιών των θηλαστικών που, αναζητώντας νέους ξενιστές, φαίνεται πως ετοιμάζονται να κάνουν μια μεταπήδηση είδους.

Το να ερευνούμε και να παρακολουθούμε πλανητικά την πορεία των δυνητικά πιο επικίνδυνων ιών, αλλά και των άλλων μολυσματικών παραγόντων, το να αναπτύσσουμε κατάλληλα φάρμακα και εμβόλια για την αντιμετώπισή τους, πολύ πριν οι πιο ύποπτοι ιοί συσσωρεύσουν τις αναγκαίες μεταλλάξεις για να κάνουν το επόμενο άλμα τους, αποτελούν αναμφίβολα τον καλύτερο τρόπο προετοιμασίας του ανθρώπινου είδους για την αντιμετώπιση των επόμενων, δυστυχώς, αναπόφευκτων πανδημιών.

Το δεύτερο πολύτιμο δίδαγμα είναι ότι κάθε προσπάθεια να προστατεύσουμε το ανθρώπινο είδος από τις νέες ιικές ή μικροβιακές απειλές είναι καταδικασμένη να αποτυγχάνει, όσο επιμένουμε να αδιαφορούμε για τις οικολογικές και κλιματικές αλλαγές και για την ήδη δραματική υποβάθμιση του πλανητικού περιβάλλοντος. Μια ανθρωπογενής πλανητική καταστροφή που δημιουργεί τις ιδανικές συνθήκες για τα επόμενα spillovers και την εξέλιξη ολοένα και πιο απειλητικών ιών.

Το τρίτο δίδαγμα που προκύπτει από τις τελευταίες επιδημίες και από τη σημερινή πανδημία είναι ότι οφείλουμε, άμεσα, να αναθεωρήσουμε τις σχέσεις με τα άλλα ζώα, σχέσεις μονόδρομης εκμετάλλευσης που έχουμε επιβάλει σε όλα τα «εξημερωμένα» είδη ζώων, και να εγκαταλείψουμε οριστικά τις πρακτικές καταστροφής της άγριας πανίδας.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Τα ανθρωπογενή αίτια της νέας πανδημίας
Κυκλοφόρησε πρόσφατα επιστημονικό βιβλίο που υπογράφει ο δρ Βασίλης Ζουμπουρλής, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών. Ζητήσαμε από τον συγγραφέα να μας παρουσιάσει τα συμπεράσματα των ερευνών του.
Τα ανθρωπογενή αίτια της νέας πανδημίας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η νέα εποχή των πανδημιών
Αν η επιστημονική πρόβλεψη ότι η ανθρωπότητα έχει εισέλθει σε μια «εποχή πανδημιών» είναι σωστή, τότε καμία χώρα -όσο γεωγραφικά απομονωμένη ή οικονομικά αναπτυγμένη κι αν είναι- δεν μπορεί να αισθάνεται...
Η νέα εποχή των πανδημιών
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Το μακρύ ταξίδι του κορονοϊού
Οπως αποδείχτηκε τους τελευταίους έξι μήνες της νέας πανδημίας, το τίμημα της ανθρώπινης άγνοιας, της εθελοτυφλίας και των ιδεοληπτικών εμμονών, είναι πολύ υψηλό, τόσο σε ανθρώπινες ζωές όσο και σε...
Το μακρύ ταξίδι του κορονοϊού
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Ανάγκη μια διαφορετική ανοσολογική προσέγγιση
Στη συνέντευξη που ακολουθεί ο επιφανής ανοσολόγος και συγγραφέας Αναστάσιος Γερμενής μάς παρουσιάζει την τεράστια αλλαγή που έχει συντελεστεί, τα τελευταία χρόνια, στην επιστήμη της Ανοσολογίας.
Ανάγκη μια διαφορετική ανοσολογική προσέγγιση
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η ιογενής Νευροκορονοπάθεια
Ενα διόλου ασήμαντο ποσοστό όσων νοσούν σοβαρά από την Covid-19 παρουσιάζει, εκτός από τα τυπικά πνευμονολογικά και ανοσολογικά προβλήματα, αρκετά σοβαρές νευροαισθητηριακές διαταραχές, όπως «ανοσμία» και...
Η ιογενής Νευροκορονοπάθεια
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Από την πανδημία στη συνδημία του κορονοϊού
Η πανδημική κρίση δεν είναι μόνο ιογενής ή αποκλειστικά βιοϊατρική, αλλά ταυτόχρονα οικονομικοπολιτική και πολιτισμική. Παρ’ όλα αυτά οι ανθρώπινες ευθύνες για την εμφάνιση και την αναποτελεσματική...
Από την πανδημία στη συνδημία του κορονοϊού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας