Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μαθήματα Ιστορίας (ΙΙ) από το απολιθωμένο DNA

Οι πρόσφατες κατακτήσεις της επιστήμης μας αποκαλύπτουν ότι το νεωτερικό «παραμύθι» της εξελικτικής εποποιίας του ανατομικά σύγχρονου ανθρώπου θα πρέπει μάλλον να γραφτεί εξ αρχής

Μαθήματα Ιστορίας (ΙΙ) από το απολιθωμένο DNA

  • A-
  • A+

Στο προηγούμενο άρθρο μας (βλ. «Εφ.Συν.» 29-05-15) είδαμε ότι χάρη στις νέες τεχνικές της μοριακής γενετικής οι σημερινοί ανθρωπολόγοι μπορούν να «διαβάζουν» στο απολιθωμένο DNA τη γενετική αποτύπωση των μεγάλων εξελικτικών αλλαγών που οδήγησαν στην εμφάνιση του σύγχρονου ανθρώπου (Homo sapiens).

Σε αυτό το «αρχαίο DNA» και στα «απολιθωμένα γονίδια» που περιέχει οι ειδικοί αναζητούν σήμερα τη βιολογική ταυτότητα -και άρα τη συγγένεια- των σημερινών ανθρώπων με ορισμένα, προ πολλού εξαφανισμένα, είδη ανθρώπου.

Παρά τη σύντομη ιστορία της, η μοριακή ανθρωπολογία έχει να επιδείξει αρκετές εντυπωσιακές ανακαλύψεις που ανατρέπουν κάποια δήθεν επιστημονικά εδραιωμένα ιδεολογήματα και κοινωνικούς μύθους σχετικά με την εξέλιξη και τη φυλετική διαφοροποίηση του ανθρώπινου είδους.

Οπως θα δούμε στο σημερινό μας άρθρο, τα «πρωτόγονα» γονίδια των Νεαντερτάλιων (και άλλων ακόμη πιο αρχαϊκών ανθρωπίδων) έχουν ενσωματωθεί και εξακολουθούν να υπάρχουν στο γονιδίωμά μας και, μέχρι σήμερα, να επηρεάζουν τη δήθεν πολιτισμένη συμπεριφορά μας.

H επίσημη επιστημονική εκδοχή της ιστορίας του είδους μας ήταν, μέχρι πολύ πρόσφατα, αρκετά απλή και γραμμική. Οπως υπέθεταν, το ανθρώπινο γένος (Homo) ξεκίνησε τη μεγαλειώδη ιστορία του μόλις πριν από περίπου 2,5 εκατομμύρια χρόνια με την εμφάνιση του Homo habilis (που σημαίνει «επιδέξιος άνθρωπος»), όταν αυτός αποχωρίστηκε από τη γενεαλογική γραμμή των Αυστραλοπιθήκων (Australopithecus, που σημαίνει κυριολεκτικά «νότιος πίθηκος»).

Το ανθρώπινο γένος λοιπόν προέκυψε -κάποια ασαφώς προσδιορισμένη «στιγμή»- από την εξέλιξη των πρωτόγονων ανθρωπίδων (ανθρωποειδών πιθήκων), οι οποίοι εμφανίστηκαν στην Αφρική πριν από περίπου 7-6,5 εκατομμύρια χρόνια και ανέπτυξαν, σταδιακά, την όρθια στάση και τη δίποδη βάδιση.

Πριν από περίπου 1,7 εκατομμύρια χρόνια εμφανίζεται ένα ιδιαίτερα ανήσυχο είδος πρωτοανθρώπου, ο Homo erectus («όρθιος άνθρωπος»). Σε σύγκριση με τον πρώιμο H. habilis, ο H. erectus είχε διπλάσιο εγκεφαλικό όγκο και πολύ πιο πολύπλοκη συμπεριφορά: τελειοποίησε τα λίθινα εργαλεία και κατανάλωνε όχι μόνο φυτικές, αλλά και ζωικές τροφές.

Οι πρώτοι Ευρωπαίοι ήταν Αφρικανοί… μετανάστες

Ομως το πιο συγκλονιστικό για την εξέλιξη του είδους μας ήταν ότι ο Homo erectus, αν και εμφανίστηκε στην Αφρική, ήταν ο πρώτος ανθρωπίδης που μετανάστευσε σε άλλη ήπειρο: έφτασε στην Εγγύς Ανατολή και κατόπιν στην Απω Ανατολή. Και όπως έδειξαν συγκριτικές μελέτες απολιθωμένου DNA, αυτός ο διηπειρωτικός μετανάστης, που εξαπλώθηκε σχεδόν σε όλη τη Γη, εξαφανίστηκε πριν από 200 χιλιάδες χρόνια.

Το επόμενο μεγάλο εξελικτικό βήμα προς τον σύγχρονο άνθρωπο πραγματοποιείται στην Ευρώπη πριν από περίπου 60 χιλιάδες χρόνια. Τα απολιθώματα μας αποκαλύπτουν την παρουσία πάνω στη Γη τριών τουλάχιστον τύπων ανθρώπου (υποειδών): του ανθρώπου του Νεάντερταλ κυρίως στην Ευρώπη και τη δυτική Ασία, ενός ανατομικά σύγχρονου ανθρώπου στην Αφρική, και ενός τρίτου ανθρώπινου υποείδους στην ανατολική Ασία.

Είναι βέβαιο ότι και τα τρία αυτά ανθρώπινα υποείδη εμφανίστηκαν και εξελίχθηκαν αρχικά στην Αφρική και από εκεί μετανάστευσαν διαδοχικά προς την Εγγύς Ανατολή, την Ασία και την Ευρώπη. Το περίεργο με αυτό το εξελικτικό σενάριο είναι ότι οι ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι, όταν μετανάστευσαν από την Αφρική στην Ευρώπη, δεν ήλθαν σε στενή επαφή ούτε βέβαια και αναμίχθηκαν ποτέ με τα πρωτόγονα είδη ανθρώπων (π.χ. με τους Νεαντερτάλιους) που ζούσαν ήδη εκεί!

Ετσι τα προγενέστερα και δήθεν «κατώτερα» ανθρώπινα είδη εξαφανίστηκαν ως διά μαγείας από προσώπου γης, για να παραχωρήσουν τη θέση τους στο πιο σύγχρονο είδος ανθρώπου, τον Homo sapiens. Ο οποίος επικράτησε τελικά χάρη στις μοναδικές ικανότητες του εγκεφάλου του για έναρθρο λόγο, για συμβολική σκέψη και για αφαιρετική τέχνη.

Δυστυχώς η καθησυχαστική προκατάληψη της επιστήμης -και ευρύτερα της δυτικής σκέψης- υπέρ μιας σταδιακής, συσσωρευτικής και γραμμικής προόδου των ιστορικών-βιολογικών διεργασιών που οδήγησαν ένα απλούστερο ζωικό είδος στο να εξελιχθεί σε ένα πολυπλοκότερο δεν επιβεβαιώνεται από τα δεδομένα ούτε της γενετικής παλαιοντολογίας ούτε και της σύγχρονης μοριακής ανθρωπολογίας.

Πράγματι το μόνο που επιβεβαιώνεται από πλήθος παλαιοντολογικών ερευνών είναι ότι οι δήθεν πρωτόγονοι «άνθρωποι των σπηλαίων», δηλαδή οι Νεαντερτάλιοι, μετανάστευσαν από την αφρικανική στην ευρωπαϊκή ήπειρο πριν από περίπου 300 χιλιάδες χρόνια και έζησαν σε αυτήν ανενόχλητοι για περισσότερο από 100 χιλιάδες χρόνια. Εως ότου, πριν από 45 χιλιάδες χρόνια περίπου, έκανε την είσοδό του στην ευρωπαϊκή σκηνή ένα νέο -και όχι και πολλά υποσχόμενο, τότε- ανθρώπινο είδος, ο Homo sapiens.

Αν λοιπόν λάβουμε υπ’ όψιν τις πιο πρόσφατες κατακτήσεις της παλαιοντολογίας και κυρίως της μοριακής ανθρωπολογίας, τότε η εικόνα της εξέλιξης του είδους μας, που προκύπτει από αυτές τις επιστήμες, είναι λιγότερο γραμμική και προβλέψιμη, άρα περισσότερο περίπλοκη. Συνεπώς το νεωτερικό «παραμύθι» της εξελικτικής εποποιίας του σύγχρονου ανθρώπου θα πρέπει μάλλον να γραφτεί εξ αρχής.

Στη νέα της εκδοχή η εξελικτική ιστορία του ανθρώπου παρουσιάζεται ως το προϊόν επαναλαμβανόμενων συγκλίσεων και αποκλίσεων ανάμεσα σε τρεις εξελικτικά συγγενικές αλλά διαφορετικές γενεαλογικές γραμμές.

Η συγκριτική μελέτη του «αρχαίου DNA» από τη μοριακή ανθρωπολογία μάς επιβάλλει πλέον να αποδεχτούμε ότι τα γονίδια του σύγχρονου ανθρώπου δεν είναι «καθαρά» αλλά, αντίθετα, είναι ένα «μωσαϊκό» από εξελικτικά ετερογενή γονίδια! Ενα μωσαϊκό που προέκυψε από τη φυσική συνάντηση και τη γενετική επιμειξία των διαφορετικών ανθρώπινων υποειδών. Ισως τελικά το μυστικό της επιτυχίας του είδους μας να ήταν η ικανότητά μας να ενσωματώνουμε «τον άλλο», όσο διαφορετικός ή ξένος κι αν μας φαίνεται.

Ο Νεάντερταλ που κρύβουμε μέσα μας

Οι παλαιοντολόγοι γνωρίζουν από καιρό ότι οι πρώτοι εκπρόσωποι του είδους μας (Homo sapiens) συνυπήρχαν επί σειρά ετών με τα «κακομούτσουνα» βιολογικά μας ξαδέλφια, τους Νεαντερτάλιους (Homo neanderthalensis). Αυτά τα δύο ανθρώπινα υποείδη ζούσαν μαζί στην Ευρώπη επί 10 χιλιάδες και πλέον χρόνια· έως δηλαδή τη χρονική «στιγμή», πριν από περίπου 35 χιλιάδες χρόνια, που, για εντελώς ακατανόητους λόγους, οι Νεαντερτάλιοι εξαφανίστηκαν μαζικά.

Εκτός όμως από το δυσεπίλυτο αίνιγμα της μαζικής εξαφάνισης των Νεαντερτάλιων, υπάρχει και το εξίσου σοβαρό πρόβλημα των σχέσεων που θα έπρεπε να είχαν αναπτύξει αυτά τα δύο τόσο συγγενή βιολογικά είδη ανθρώπου ζώντας το ένα δίπλα στο άλλο. Αραγε ήταν εφικτή η αναπαραγωγική διασταύρωση ανάμεσα στα δύο είδη ανθρώπου;

Ολες οι μέχρι σήμερα μελέτες του «αρχαίου DNA» που οι ερευνητές απομόνωσαν από οστά ανθρώπων του Νεάντερταλ επιβεβαίωσαν την ανομολόγητη, μέχρι πρόσφατα, υποψία ότι ο ανατομικά σύγχρονος άνθρωπος (Homo sapiens), όταν μετανάστευσε από την Αφρική για την Ευρώπη και την Ανατολή, ήλθε σε στενή επαφή και διασταυρώθηκε γενετικά με τους Νεαντερτάλιους που ζούσαν ήδη εκεί.

Οι πρώτες ενδείξεις ήλθαν το 2006 από τις πρωτοποριακές έρευνες της ερευνητικής ομάδας του Σουηδού Σβάντε Πάαμπο (Svante Pääbo) πάνω στο απολιθωμένο «μιτοχονδριακό DNA» και το 2010 επεκτάθηκαν στο «πυρηνικό DNA», δηλαδή στα γονίδια του πυρήνα των νεαντερτάλιων κυττάρων. Αυτές και πολλές άλλες πιο πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι όλοι οι σύγχρονοι μη αφρικανικοί πληθυσμοί των σύγχρονων ανθρώπων φέρουν ανεξίτηλα στα γονίδιά τους τα ίχνη αυτής της προϊστορικής συνάντησης με τους ανθρώπους του Νεάντερταλ. Υπολόγισαν μάλιστα ότι το γονιδίωμα των σημερινών ανθρώπων περιέχει κατά μέσο όρο από 1 έως 4% γονίδια από Νεαντερτάλιους!

Αν και σχετικά περιορισμένη, η παρουσία «πρωτόγονων» γονιδίων διατηρήθηκε επί χιλιάδες χρόνια από τη φυσική επιλογή επειδή προφανώς επιφέρει κάποια πλεονεκτήματα στους οργανισμούς που τα διαθέτουν. Πράγματι, όπως έδειξαν πιο πρόσφατες έρευνες του Τζόσουα Ακί (Joshua M. Akey) και του Μπέντζαμιν Βερνό (Benjamin Vernot) στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, αλλά και του Σρίραμ Σανκαραραμάν (Sriram Sankararaman) στο Χάρβαρντ και του Σβάντε Παάμπο (Svante Pääbo) στη Λιψία, η παρουσία αυτών των «βάρβαρων» γονιδίων επέφερε και προφανώς εξακολουθεί να επιφέρει σαφή ανοσολογικά και προστατευτικά πλεονεκτήματα στους σύγχρονους ανθρώπους.

Η ευεργετική αλληλεπίδραση και διασταύρωση του σύγχρονου ανατομικά ανθρώπου με τους Νεαντερτάλιους δεν συνέβη μόνο μία φορά αλλά κατ’ επανάληψη. Κυρίως όμως σε δύο αποφασιστικές φάσεις της εξέλιξής μας: οι πληθυσμοί αναμίχθηκαν όταν ο ανατομικά σύγχρονος άνθρωπος μετανάστευσε μαζικά στην Ευρώπη από την Αφρική, και σε μια δεύτερη φάση όταν μετανάστευσε στην Απω Ανατολή.

Τα επιστημονικά συμπεράσματα που μπορεί να εξαγάγει κανείς από τη μελέτη του αρχαίου DNA και των «απολιθωμένων» γονιδίων είναι πολλά και ιδιαιτέρως ανατρεπτικά. Ισως όμως το πιο αποφασιστικό και επίκαιρο μάθημα είναι πολιτικό: στις μέρες μας η ανάγκη για κοινωνική ανοχή και αλληλεγγύη απέναντι στους «ξένους» και τους «βαρβάρους» μετανάστες δεν είναι μόνο μια ανθρωπιστική-ηθική αναγκαιότητα αλλά και μια βαθύτερη βιολογική επιταγή.

Αν κάτι επιβεβαιώνεται, όχι μόνο από την πρόσφατη ιστορία αλλά και από τις πιο σοβαρές παλαιοανθρωπολογικές έρευνες είναι ότι μόνο η ποικιλομορφία και η ειρηνική συνύπαρξη -όχι μόνο η γλωσσική, η πολιτισμική, αλλά και η βιολογική!- μπορεί να δημιουργήσει κάποια, έστω και αμυδρή, ελπίδα για την επιβίωση του είδους μας σε αυτή την τόσο δύσκολη καμπή της εξέλιξής του.

Το DNA μάς αποκαλύπτει την προέλευση των σκλάβων του 17ου αιώνα

Αναλύοντας δείγματα DNA που κατάφεραν να εξαγάγουν από τις «απολιθωμένες» ρίζες δοντιών τριών σκλάβων οι οποίοι έζησαν τον 17ο αιώνα οι ειδικοί διαπίστωσαν, για πρώτη φορά, ότι αυτοί οι σκλάβοι προέρχονταν από διαφορετικές περιοχές της κεντρικής και της δυτικής Αφρικής. Η ανακάλυψη αυτή έγινε εφικτή χάρη σε μια νέα τεχνική, η οποία μας επιτρέπει να αποκτάμε έγκυρες πληροφορίες από πολύ μικρά δείγματα «αρχαίου DNA» που κρύβονται μέσα σε υπολείμματα οργανισμών που έζησαν πριν από πολλούς αιώνες.

Μια διεθνής ερευνητική ομάδα ανακοίνωσε επίσημα πριν από δύο μήνες ότι κατάφερε να ταυτοποιήσει την εθνολογική ταυτότητα και την ακριβή γεωγραφική προέλευση τριών Αφρικανών που είχαν μεταφερθεί βίαια στην Αμερική πριν από τρεις αιώνες!

Τα απομεινάρια των τριών σκλάβων βρέθηκαν το 2010 στην πρωτεύουσα του Αγίου Μαρτίνου, νησιού της Καραϊβικής, και αναλύθηκαν εργαστηριακά από μια ομάδα ειδικών με επικεφαλής τον Χάνες Σρέντερ (Hannes Schroeder), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης.

Μολονότι έχει ανασυγκροτηθεί, σε πολύ αδρές γραμμές, η ιστορία των 12 εκατομμυρίων (!) Αφρικανών που ξεριζώθηκαν από τον τόπο τους για να μεταφερθούν ως σκλάβοι στην αμερικανική ήπειρο μεταξύ 1500 και 1850, η φυλετική σύνθεση αυτού του πληθυσμού μάς ήταν μέχρι σήμερα άγνωστη.

Σε ό,τι αφορά τους τρεις συγκεκριμένους σκλάβους, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι πρόκειται για δύο άντρες και μία γυναίκα ηλικίας μεταξύ 25 και 45 ετών, οι οποίοι θα πρέπει να μεταφέρθηκαν στο νησί του Αγίου Μαρτίνου από την Αφρική μεταξύ του 1680 και του 1690 για να εργαστούν καταναγκαστικά στα τοπικά ορυχεία άλατος και όταν πέθαναν θάφτηκαν, χωρίς φέρετρο, στην άμμο.

Η τεχνική της «ανάστασης» του απολιθωμένου DNA

Από την εργαστηριακή ανάλυση και τη συγκριτική μελέτη του απολιθωμένου DNA προέκυψε ότι ο ένας από τους δύο άντρες ανήκε σε μια φυλή της γλώσσας Μπαντού του Καμερούν, ενώ οι άλλοι δύο σκελετοί ανήκαν σε διαφορετικές φυλές -όχι Μπαντού- της Νιγηρίας και της Γκάνας. Πώς όμως κατάφεραν να αποκαταστήσουν το αρχαίο DNA ο Σρέντερ και η ομάδα του;

Οι ερευνητές έπρεπε να τελειοποιήσουν μια νέα τεχνική αποκατάστασης του απολιθωμένου γενετικού υλικού που είχε επινοήσει πριν από τέσσερα χρόνια ο Cerlos D. Bustamante στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ των ΗΠΑ. Σύμφωνα με αυτήν τη μέθοδο, τα διαθέσιμα θραύσματα DNA εκτίθενται σε ένα ευρύτατο ρεπερτόριο από συμπληρωματικά μόρια ανθρώπινου RNA και έτσι απομονώνονται μόνο οι συμπληρωματικές στο RNA αλληλουχίες του αρχαίου DNA που είναι αρκετά λειτουργικές ώστε να επιτρέψουν τη σταδιακή ανασυγκρότηση των γονιδίων του πτώματος.

Τη νέα τεχνική και τα αποτελέσματα των ερευνών τους παρουσίασαν οι ερευνητές σε άρθρο τους στο επιστημονικό περιοδικό «Proceedings of the National Academy of Science». Ηταν η πρώτη φορά που έγινε εφικτή η χρήση του αρχαίου DNA, για να ταυτοποιηθεί η φυλετική και γεωγραφική προέλευση πτωμάτων από το μακρινό παρελθόν. Ενα επίτευγμα που ανοίγει πλέον τον δρόμο και για νέες γενεαλογικές και ιστορικές ανασυγκροτήσεις.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Μαθήματα ιστορίας από το απολιθωμένο DNA
Οι παλαιοντολόγοι και οι παλαιοανθρωπολόγοι δεν αρκούνται στη μελέτη απολιθωμένων οστών και κρανίων. Χάρη στις νέες τεχνικές μπορούν, αναλύοντας το «απολιθωμένο DNA», να «διαβάζουν» τη γενετική αποτύπωση των...
Μαθήματα ιστορίας από το απολιθωμένο DNA
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Το επιστημονικό «ωροσκόπιο» του 2019
Πριν από μία εβδομάδα οι «Μηχανές του Νου» παρουσίασαν μερικές από τις πιο σημαντικές επιστημονικές κατακτήσεις του προηγούμενου έτους. Σήμερα, θα εστιάσουν σε ορισμένα ήδη αποφασισμένα και καταλεπτώς...
Το επιστημονικό «ωροσκόπιο» του 2019
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η αισιόδοξη προσέγγιση για το παρόν και το μέλλον μας
Αραγε είναι μονόδρομος και καταστροφική η προοπτική της σταδιακής απανθρω­ποποίησης του ανθρώπινου είδους μέσω της βιοτεχνολογικής μας ανάπλασης; Ή μήπως έχουν τελικά δίκιο οι αισιόδοξοι προπαγανδιστές μιας...
Η αισιόδοξη προσέγγιση για το παρόν και το μέλλον μας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η ανθρωποφθόρος μετανεωτερικότητα
Η ανάπτυξη της δυτικής τεχνοεπιστήμης επέτρεψε στην ανθρωπότητα να γίνει μια πανίσχυρη πλανητική δύναμη, ικανή να διαμορφώνει η ίδια τις συνθήκες ζωής της. Υπάρχουν, άραγε, κάποια εγγενή και ανυπέρβλητα...
Η ανθρωποφθόρος μετανεωτερικότητα
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Homo Deus: όνειρα τεχνολογικής θέωσης
Στο σημερινό άρθρο θα εξετάσουμε διάφορες εκδοχές της κυρίαρχης βιοπολιτικής προπαγάνδας για την επιβολή της δήθεν αναγκαίας και πολυπόθητης μετα-ανθρώπινης κατάστασης, όπως αυτή εκφράζεται στα βιβλία...
Homo Deus: όνειρα τεχνολογικής θέωσης
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Μετα-ανθρώπινα σενάρια επιβίωσης
Κατά την όψιμη Ανθρωπόκαινο εποχή που διανύουμε, η προοδευτική απανθρωποποίησή μας προκύπτει από έναν συνδυασμό υψηλής τεχνολογίας και βιοπολιτικής ασυδοσίας. Στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, διαφορετικές...
Μετα-ανθρώπινα σενάρια επιβίωσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας