Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα επιστημολογικά εμπόδια στη διαχείριση της πανδημίας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα επιστημολογικά εμπόδια στη διαχείριση της πανδημίας

  • A-
  • A+
Ο ιστορικός της επιστήμης, συγγραφέας και δραστήριος πολιτικός. Κ. Γαβρόγλου μιλάει στην «Εφ.Συν. »για τις «ιογενείς» διενέξεις και άλλες δυστοπίες στην αντιμετώπιση της νόσου COVID-19.

Κάθε πρόοδος στην επιστημονική γνώση και πρακτική επιβάλλει την επανένταξη του επιστήμονα παρατηρητή-δράστη στις παρατηρήσεις του, δηλαδή του γνωστικού υποκειμένου στο εκάστοτε γνωστικό αντικείμενό του. Και η ιατρική γνώση και πρακτική δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτόν τον καθολικό επιστημολογικό κανόνα. Αν αυτό ισχύει, τότε για να κατανοήσουμε τις φετινές εντυπωσιακές εξελίξεις -αλλά και τα εγγενή όρια- της ιατρικής πρακτικής στην αντιμετώπιση της νόσου COVID-19, είναι απαραίτητο να διερευνήσουμε τους πολυάριθμους γνωστικούς, μεθοδολογικούς αλλά και κοινωνικούς περιορισμούς που, κάθε ιστορική εποχή, συνδιαμορφώνουν τις κυρίαρχες ιατρικές πρακτικές.

Για να διαφωτίσουμε τις προϋποθέσεις αυτών των πρακτικών, ζητήσαμε τη συμβολή καταξιωμένων Ελλήνων επιστημόνων, καθένας από τους οποίους θα αναδείξει κάποιες, εν πολλοίς, αδιαφανείς επιστημολογικές πτυχές της υγειονομικής κρίσης που αντιμετωπίζουμε. Τον κύκλο αυτών των συνεντεύξεων στις «Μηχανές του Νου» ανοίγει ο Κώστας Γαβρόγλου, διαπρεπής ιστορικός της επιστήμης, συγγραφέας και δραστήριος πολιτικός.


Η επιστημονική ενημέρωση των πολιτών για τα αίτια και την αντιμετώπιση της πανδημίας του νέου κορονοϊού περιορίζεται, συνήθως, στην προβολή από τα ΜΜΕ μιας συγκεκριμένης άποψης ορισμένων ειδικών γιατρών. Η άποψη αυτή υποτίθεται ότι είναι επαρκώς τεκμηριωμένη και ομόφωνα αποδεκτή από το σύνολο της ιατρικής κοινότητας. Δυστυχώς, σχεδόν ποτέ δεν συμβαίνει αυτό. Αντίθετα, διαπιστώνουμε ότι μεταξύ των ειδικών υπάρχει μεγάλη διάσταση απόψεων και διατυπώνονται εναλλακτικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Πώς εξηγείται μια τόσο κραυγαλέα αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνική εικόνα της επιστήμης και την πραγματική επιστημονική πρακτική;

Η κοινωνική πρόσληψη της επιστήμης παραπέμπει πάντοτε σε μια «νοικοκυρεμένη» εικόνα της επιστήμης. Οσοι ασχολούμαστε, όμως, με την ιστορία και την κοινωνιολογία της επιστήμης γνωρίζουμε ότι αυτή είναι μια λανθασμένη εικόνα. Η εξέλιξη της επιστήμης και η καθημερινότητα των επιστημόνων ορίζονται από αντιθέσεις, διαφωνίες, εντάσεις, μηχανορραφίες, αλληλοκατηγορίες και υπονομεύσεις.

Η επιστήμη είναι και αυτή μια ανθρώπινη δραστηριότητα και η καθημερινότητά της δεν μπορεί να ξεφύγει από τα χαρακτηριστικά και τις συνέπειες που έχουν οι περίπλοκες ανθρώπινες σχέσεις. Και αυτό συμβαίνει επειδή οι επιστήμονες έχουν άλλες προτεραιότητες, επινοούν διαφορετικές μεθόδους μελέτης, συνήθως πολλοί διεκδικούν χρηματοδοτήσεις από τα σχετικά ισχνά κονδύλια για να διευκολύνουν την έρευνά τους και, βέβαια, όλα αυτά γίνονται μέσα σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον με πολύ σκληρές δομές εξουσίας. Ολες αυτές οι παράμετροι καθορίζουν την καθημερινή λειτουργία των επιστημόνων.

Παρ’ όλα αυτά, οι επιστήμονες έχουν, από τα μέσα του 16ου αιώνα, διαμορφώσει αυστηρούς κανόνες συνύπαρξης και διεργασίες ελέγχου για την επίλυση των διαφωνιών τους. Δεν σημαίνει, όμως, ότι η ύπαρξη αυτών των κανόνων είναι ικανή συνθήκη για να αποφευχθούν οι διαφωνίες ή ότι οι διαφορές μπορούν εύκολα να γεφυρωθούν.

Θα μπορούσαμε μάλιστα να ισχυριστούμε ότι οι διαφωνίες είναι ένα δημιουργικό στοιχείο της επιστημονικής πρακτικής, αφού μέσα από την αναζήτηση των επιχειρημάτων για να αποκρουστούν οι κριτικές οι επιστήμονες εκλεπτύνουν τις μεθόδους τους, επανεξετάζουν με προσοχή τα πειραματικά τους αποτελέσματα, προχωρούν σε πιο αναλυτικούς υπολογισμούς, αναγκάζονται να είναι πιο αναστοχαστικοί και να επαναδιατυπώνουν με μεγαλύτερη σαφήνεια τα συμπεράσματά τους.

Η κοινωνία, ωστόσο, που, όπως είπαμε, έχει αυτήν τη «νοικοκυρεμένη» εικόνα της επιστήμης, σοκάρεται όταν βλέπει επιστήμονες της ίδιας ειδικότητας να διαφωνούν. Και ο λόγος είναι ότι οι πολίτες έχουν τη βαθιά πεποίθηση ότι η επιστήμη είναι απολύτως αντικειμενική, ότι τα στοιχεία και πειραματικά της δεδομένα δεν μπορούν να αμφισβητηθούν και πως τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγουν οι επιστήμονες είναι αποτέλεσμα μιας θετικιστικής διαδικασίας που δεν σηκώνει αμφισβήτηση.

Οταν, λοιπόν, εκφράζονται επιστημονικές διαφωνίες και διαμάχες, στα μάτια των πολιτών «φταίνε οι επιστήμονες». Αν οι πολίτες πιστεύουν ότι στην επιστήμη δεν χωράνε διαφωνίες και εντάσεις, τότε, όποτε αυτές εκδηλώνονται, προσλαμβάνονται ως αποτέλεσμα της ανεπάρκειας των επιστημόνων.

Τι εννοείτε; Οτι οι επιστήμονες είναι αθώοι και θύματα της λανθασμένης αντίληψης που έχουν οι πολίτες για την επιστήμη;

Οχι, οι επιστήμονες δεν είναι τα θύματα μιας τέτοιας παρανόησης. Είναι, όμως, θύματα της αδιέξοδης πρακτικής που οι ίδιοι υιοθετούν. Οταν καλείσαι να συμμετάσχεις σε μια επιτροπή που τη συγκροτεί με απόφασή της η κυβέρνηση, όπως η επιτροπή των επιδημιολόγων, και αρχίζεις να σχεδιάζεις το πώς θα οργανώσεις τη δουλειά σου, ένα από τα πρώτα πράγματα που πρέπει να επιλύσεις είναι με ποιους τρόπους θα ενημερώνεις επαρκώς τους πολίτες της χώρας ώστε να μπορούν να σε παρακολουθούν, να κατανοούν τι τους λες και, όταν τα πράγματα θα «σφίξουν», να μην αρχίσουν να κατηγορούν εσένα.

Γιατί η μόνη προστασία που έχεις από την πολιτική και, στα καθ’ ημάς, από την κομματική εκμετάλλευση των όσων προτείνεις ή των διαρροών για όσα δεν προτείνεις είναι η κοινωνία να είναι επαρκώς εκπαιδευμένη ώστε να μπορεί να αποτιμά κριτικά τα όσα λέγονται (και όσα δεν λέγονται). Αλλιώς, οι ίδιοι οι πολίτες που κρεμόντουσαν από τα χείλη των επιστημόνων και ήταν οι ήρωές τους θα γίνουν οι πιο επιθετικοί πολέμιοί τους.

Μολονότι οι τεκμηριωμένες διαφωνίες, η πολυφωνία και ο μεθοδολογικός πλουραλισμός αποτελούν τα θεμελιώδη και αναφαίρετα συστατικά της επιστημονικής σκέψης, τι συνέπειες έχει στη διαχείριση της πανδημίας το γεγονός ότι οι επιστημονικές και οι θεραπευτικές διαφωνίες μεταξύ των ειδικών δημιουργούν αυτομάτως μεγάλη κοινωνική ανασφάλεια ή, ακόμη χειρότερα, δυσπιστία για τις ιατρικές επιστήμες;

Η μόνη άμυνα που έχει η επιστήμη ώστε να μη γίνει εργαλείο στα χέρια των κρατούντων είναι η σταθερή, δημόσια παρουσία της και η δημοσιοποίηση των διαφωνιών ανάμεσα στους επιστήμονες. Οι επιστήμονες δεν έχουν να κρύψουν τίποτα ή, τουλάχιστον, δεν πρέπει να έχουν κάτι να κρύψουν.

Αυτό είναι και το ισχυρότερο όπλο τους στην αντιμετώπιση της αμφισβήτησής τους. Δεν είναι πολιτικοί, οι οποίοι ενδεχομένως να μη θέλουν να δημοσιοποιούνται όλα όσα συζητούν.

Στις επιστημονικές διαφωνίες, η λύση δεν προέρχεται από την επιβολή της πλειοψηφούσας άποψης!

Με άλλα λόγια, η μόνη υπεράσπιση της ίδιας της επιστήμης και των λειτουργών της από την αυθαιρεσία των κρατούντων είναι η επιμονή των επιστημόνων στο να ενημερώνουν την κοινωνία, να πείθουν τους πολίτες ότι οι διαφωνίες και οι εντάσεις αποτελούν μέρος της επιστημονικής πρακτικής και ότι οι επιστήμονες διαθέτουν περίπλοκους μεν αλλά αποτελεσματικούς τρόπους να τις ξεπερνούν.

Διαφορετικά, η κοινωνία θα αρχίσει να αναρωτιέται αν οι επιστήμονες είναι όντως επαρκείς, αν είναι «καλοί» επιστήμονες κτλ. Πάντως, δεν συνιστά επιστημονική εκπαίδευση των πολιτών ο βομβαρδισμός με ανούσια σποτάκια στις τηλεοράσεις που μας προστάζουν να μείνουμε στο σπίτι.

Βέβαια, αυτοί που θα πρέπει να εκπαιδευτούν πρώτα είναι οι ίδιοι οι πολιτικοί. Η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι «ακολουθεί» τους επιστήμονες. Ελπίζω να μην το εννοεί, διότι οι πολιτικοί που δηλώνουν ότι «ακολουθούν» τους επιστήμονες θα πρέπει να είναι σε θέση, πρώτον, να κατανοήσουν, έστω ώς έναν βαθμό, τα επιστημονικά δεδομένα, δεύτερον, να αποτιμήσουν τα συμπεράσματα των επιστημόνων, τρίτον, να καταλάβουν τον χαρακτήρα των διαφωνιών ανάμεσα στους επιστήμονες, ώστε να μπορέσουν, τελικά, να λάβουν τις αποφάσεις.

Το επιχείρημα ότι υιοθετείται η πλειοψηφούσα άποψη ανάμεσα στους επιστήμονες αποτελεί μια παραπλανητική δήλωση. Στις επιστημονικές διαφωνίες η λύση δεν προέρχεται από την επιβολή της πλειοψηφούσας άποψης! Γι’ αυτό και χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια από πλευράς των πολιτικών να κατανοήσουν τον χαρακτήρα των επιστημονικών διαφωνιών.

Το να είναι σε θέση οι πολιτικοί να «μεταφράσουν» τις απόψεις των επιστημόνων σε κάτι στο οποίο θα στηριχτούν για να στοιχειοθετήσουν τις δικές τους πολιτικές αποφάσεις δεν είναι μία αυτοματοποιημένη διαδικασία, ούτε και κάτι εύκολο. Και επειδή πολλοί πολιτικοί δεν καταλαβαίνουν καν ότι πρέπει να ακολουθήσουν μια τέτοια πρακτική, όταν τα πράγματα δυσκολέψουν, θα φορτώσουν στους επιστήμονες τη δική τους ανεπάρκεια και θα προχωρήσουν σε δημιουργική λογιστική ως προς τους αριθμούς.

Για να κρύψουν οι πολιτικοί την άγνοιά τους, καθώς και την έλλειψη βούλησης να εκπαιδευτούν, θα καταφύγουν στις «κατοχυρωμένες και επιτυχείς συνταγές»: στα διπλά βιβλία, στην απόκρυψη των στοιχείων και στις επιλεκτικές διαρροές, ώστε οι ψηφοφόροι να αρχίσουν τα πιστεύουν ότι οι επιστήμονες τα έκαναν θάλασσα, μια και δεν συμφωνούν μεταξύ τους, και παρέσυραν τους πολιτικούς.

Η εξιδανικευμένη εικόνα ως προς το πώς λειτουργεί η επιστήμη οδηγεί στην αμφισβήτησή της όταν αρχίζουν τα πρώτα σημάδια ότι οι επιστήμονες δεν είναι ομόφωνοι στις εκτιμήσεις τους για ένα συγκεκριμένο ζήτημα, πόσο μάλλον όταν το ζήτημα αυτό έχει σοβαρές κοινωνικές επιπτώσεις. Γι’ αυτό και έχει τόσο μεγάλη σημασία η εκπαίδευση των πολιτών.

Αλλιώς θα αρχίσει να αυξάνει η αμφισβήτηση της επιστήμης από τους ίδιους τους πολίτες, που λίγους μήνες πριν είχαν εναποθέσει τις ελπίδες τους στην επιστήμη. Δεν θέλω να γίνω μάντης κακών, αλλά έχουν να δουν τα μάτια μας απίστευτα πράγματα, όταν πολλοί δεν θα θέλουν να εμβολιαστούν. Δεν το λέω μόνο για τους αρνητές του ιού και των εμβολίων.

Οταν μια κοινωνία δεν έχει προετοιμαστεί ώστε να μπορεί να κατανοήσει ότι το κάθε εμβόλιο έχει παρενέργειες, ότι ορισμένες από αυτές μπορεί, σε ορισμένα άτομα, να είναι και πολύ σοβαρές, ότι το εμβόλιο δεν είναι μια ένεση που θα σε απαλλάξει για πάντα από τον κίνδυνο, ότι θα υπάρχει ένα φάσμα εμβολίων για διαφορετικές χρήσεις και ότι ανεξάρτητα από την αποτελεσματικότητα του κάθε εμβολίου θα πρέπει, για ένα διάστημα, να υπάρχει μεγάλη προσοχή στις επαφές μας με άλλα πρόσωπα, τότε πολύ γρήγορα θα μετατραπούμε σε μια κοινωνία όπου ο κάθε πολίτης θα αναζητεί τις δικές του προσωπικές λύσεις.

Ας σημειώσουμε πως, ιστορικά, θα είναι ένα από τα μεγάλα κατορθώματα των επιστημόνων να καταφέρουν να παρασκευάσουν ένα εμβόλιο σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά η ελλιπής προετοιμασία της κοινωνίας ως προς τους τρόπους που πρέπει να το «υποδεχτεί» θα επισκιάσει αυτήν τη μεγάλη επιτυχία.

Ενα άλλο καυτό ζήτημα που προέκυψε από την πανδημία του κορονοϊού είναι το αν η κοινωνική αποστασιοποίηση είναι όντως υγειονομικά επιβεβλημένη: «το εξ αποστάσεως» ως νέος τρόπος άσκησης των κοινωνικών και διαπροσωπικών μας σχέσεων. Μολονότι αποτελεί ένα μέτρο στοιχειώδους υγειονομικής προστασίας, ταυτόχρονα είναι και ένα πανίσχυρο εργαλείο κοινωνικού ελέγχου, αφού διαστρεβλώνει τον τρόπο που σχετίζονται οι άνθρωποι μεταξύ τους. Εσείς τι γνώμη έχετε;

Σε αυτήν την κρίσιμη φάση όλα τα δεδομένα συνηγορούν υπέρ μιας αυστηρής τήρησης των κανόνων στοιχειώδους προστασίας. Ομως, τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται ως ένα προπέτασμα ώστε η κυβέρνηση να προχωράει σε ρυθμίσεις που αποδιοργανώνουν την εργασία και την εκπαίδευση.

Την περίοδο που η κοινωνική αλληλεγγύη είναι η μόνη προϋπόθεση για να ελαχιστοποιηθούν οι αρνητικές συνέπειες της πανδημίας, η κυβέρνηση προχωράει στη νομοθέτηση των πιο αντεργατικών ρυθμίσεων των τελευταίων δεκαετιών. Την περίοδο που η κοινωνία προσβλέπει στην αντοχή και ενίσχυση των δομών υγείας, η κυβέρνηση μειώνει τις δαπάνες και χαριεντίζεται με τις ιδιωτικές κλινικές.

Και, βέβαια, η υπουργός Παιδείας κάθε μέρα μας θυμίζει το πόσο μεγάλη ευκαιρία ήταν η πανδημία και πόσο καλά πάει η τηλεκπαίδευση, όταν όλοι γνωρίζουμε ότι όχι μόνον δεν πάει καλά, αλλά και δεν παίζει, για την τεράστια πλειονότητα των παιδιών, κανέναν απολύτως εκπαιδευτικό ρόλο, παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες των εκπαιδευτικών. Χωρίς ειδικά προγράμματα προσαρμοσμένα στην τηλεκπαίδευση, χωρίς εκπαιδευτικούς εκπαιδευμένους γι’ αυτόν τον σκοπό και χωρίς υποδομές, η τηλεκπαίδευση, όπως γίνεται, ακυρώνει την ίδια την τηλεκπαίδευση.

Οι σχέσεις των πολιτών στους φυσικούς χώρους εργασίας τους, στους εκπαιδευτικούς θεσμούς, στις δομές υγείας δεν θα παραμείνουν αναλλοίωτες σε σύγκριση με όπως ήταν οι σχέσεις αυτές πριν από την πανδημία. Οι φυσικοί χώροι είναι καθοριστικοί για τη διαμόρφωση των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους.

Με τη γενίκευση της τηλεργασίας, που θα γίνει ένα μονιμότερο χαρακτηριστικό της εργασίας, με τη συμπίεση των μισθών, με το φόβητρο της ανεργίας και το κυριολεκτικό ξεχαρβάλωμα των δομών κοινωνικής αλλά και ψυχολογικής στήριξης, οι πολίτες θα «κλειστούν στον εαυτό τους» και θα επιδιώξουν να βρουν προσωπικές λύσεις για προβλήματα που μόνον συλλογικά μπορούν να επιλυθούν.

Ως πανεπιστημιακός δάσκαλος επί σειρά ετών, αλλά και ως πρώην υπουργός Παιδείας, πώς αποτιμάτε την επιβολή, λόγω πανδημίας, της διαδικτυακής εκπαίδευσης σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες; Πέρα από τα σοβαρά πρακτικά προβλήματα στην εφαρμογή της, η ίδια η εικονική και «εξ αποστάσεως» παιδεία δεν αναιρεί τελικά στην πράξη τη σχέση δασκάλου-μαθητή;

Οσο λάθος είναι να είναι κανείς αντίθετος με την τηλεκπαίδευση, άλλο τόσο είναι λάθος να θεωρεί ότι θα πρέπει να αποτελεί τη νέα μόνιμη πραγματικότητα στην εκπαίδευση. Αυτό που επίσης θέλει τεράστια προσοχή είναι το περιεχόμενο αυτής της μεθόδου.

Υπάρχει η ψευδαίσθηση ότι η τηλεκπαίδευση είναι μια τεχνική που βελτιώνει την εκπαίδευση και η χρήση της μας βγάζει από τα αδιέξοδα της πανδημίας. Aπό τον Μάρτιο και μετά διαψεύστηκαν και οι δύο αυτές παραδοχές. Η προκλητική έλλειψη προετοιμασίας της κυβέρνησης για το δεύτερο κύμα της πανδημίας, το οποίο κανένας σοβαρός επιστήμονας δεν απέκλειε, και ο εφησυχασμός του υπουργείου Παιδείας με τη δωρεάν παροχή του συστήματος τηλεκπαίδευσης από μία πολυεθνική, τη Cisco, στην οποία εναπόθεσε όλες τις ελπίδες της η υπουργός ότι τα πράγματα θα λειτουργήσουν ικανοποιητικά, ανέδειξαν μία ανευθυνότητα που εντυπωσιάζει.

Είναι δυνατόν η πολιτεία να δέχεται μια δωρεά για ένα τόσο κεφαλαιώδες θέμα όπου όλοι γνωρίζουμε ότι δεν πρόκειται να υπάρχει καμία απολύτως υποχρέωση από τον πάροχο, μιας και είναι δωρεάν; Αλλά η θριαμβολογία ως προς την τηλεκπαίδευση επιδιώκει να παρακάμψει το γεγονός ότι χιλιάδες παιδιά μένουν ουσιαστικά έξω από αυτήν τη διαδικασία.

Οικογένειες που αντιμετωπίζουν με δυσκολία την αγορά υπολογιστών, οικογένειες που ζουν σε μικρά διαμερίσματα όπου οι υπολογιστές πρέπει να χρησιμοποιούνται από όλα τα μέλη της οικογένειας, οι εκνευρισμοί και οι εντάσεις που βιώνουν τα παιδιά καθημερινά μόνον εναντίον μιας ουσιαστικής εκπαιδευτικής διαδικασίας λειτουργούν.

Η ουσιαστική εκπαιδευτική διαδικασία, όμως, δεν μπορεί να είναι μια διαδικασία όπου οι άνθρωποι αντικαθίστανται από μηχανές. Οσο και αν υπάρχουν άνθρωποι πίσω από τις μηχανές, η προσωπική παρουσία και επαφή αποτελεί το θεμελιώδες και αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της εκπαιδευτικής διαδικασίας.


Ποιος είναι

Ο Κώστας Γαβρόγλου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1947. Πήρε το πρώτο του πτυχίο στη Θεωρητική Φυσική από το Πανεπιστήμιο του Lancaster, ολοκλήρωσε το μάστερ του στο Πανεπιστήμιο του Cambridge και έλαβε το διδακτορικό του από το Τμήμα Φυσικής στο Imperial College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου.

Εργάστηκε ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στο State University of New York at Stony Brook, στη συνέχεια επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου αρχικά εργάστηκε ως υφηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Πατρών, κατόπιν στο αντίστοιχο τμήμα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Από το 1994 έως το 2014 ήταν καθηγητής της Ιστορίας των Επιστημών στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών (ΜΙΘΕ).

Συγγραφέας πολλών αξιόλογων βιβλίων και πλήθους ειδικών άρθρων γύρω από θέματα ιστορίας και μεθοδολογίας της επιστήμης. Στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015 εξελέγη βουλευτής Επικρατείας με τον ΣΥΡΙΖΑ, υπήρξε πρόεδρος της Διαρκούς Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων μέχρι τον Νοέμβριο του 2016 και υπουργός Παιδείας από τον Νοέμβριο του 2016 μέχρι τις εκλογές της 7ης Ιουλίου 2019.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Χωρίς «ανοσία» στην αντι-COVID πολιτική
Με τη βοήθεια του καθηγητή Ιατρικής Σπύρου Γεωργάτου, θα εξετάσουμε κάποια αδιαφανή προβλήματα –επιστημονικά και ταυτοχρόνως γεωπολιτικά– στη διαχείριση της πανδημίας.
Χωρίς «ανοσία» στην αντι-COVID πολιτική
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Μετα-αλήθειες και ψεύδη της πανδημίας του κορονοϊού
Ζητήσαμε τη συμβολή του ανοσολόγου και συγγραφέα Αναστάσιου Γερμενή, για να διερευνήσουμε τις δυνατότητες γνωσιακής «ανοσίας» απέναντι στη νέα πανδημική βαρβαρότητα.
Μετα-αλήθειες και ψεύδη της πανδημίας του κορονοϊού
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η Covid-19 ως πανδημία πληροφοριακής σύγχυσης
Εδώ κι ένα χρόνο, από την αρχή της νέας πανδημίας, η πρωτοφανής και παράλληλη «επιδημία διάδοσης ψευδών ειδήσεων» αποτελεί ίσως πολύ σοβαρότερη απειλή για την επιβίωση των ανθρώπων από την ίδια την επιδημία...
Η Covid-19 ως πανδημία πληροφοριακής σύγχυσης
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Εμβόλια αισιοδοξίας κατά της πανδημίας του... φόβου
Πολλοί υποστηρίζουν ότι με τα νέα εμβόλια «ζούμε στην απαρχή του τέλους της πανδημίας». Είναι, όμως, έτσι; Ή μήπως πρόκειται για καθησυχαστικές «ειδήσεις σωτηρίας» μιας δυσεπίλυτης υγειονομικής-ανθρωπιστικής...
Εμβόλια αισιοδοξίας κατά της πανδημίας του... φόβου
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Περί νόσου, ανοσίας και πανδημίας
Σήμερα, θα προτείνουμε τέσσερα αξιόλογα επιστημονικά βιβλία, που διαφωτίζουν, το καθένα με τον τρόπο του, αδιαφανείς πτυχές της διαχείρισης της περίπλοκης πανδημίας.
Περί νόσου, ανοσίας και πανδημίας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Ντόναλντ Τραμπ: ο πρόεδρος των ΗΠΑ που απαξιώνει την επιστήμη
Γιατί, άραγε, οι κορυφαίοι Αμερικανοί επιστήμονες και τα διεθνούς κύρους επιστημονικά περιοδικά απορρίπτουν από κοινού και δημόσια την επιστροφή του Τραμπ στην προεδρία;
Ντόναλντ Τραμπ: ο πρόεδρος των ΗΠΑ που απαξιώνει την επιστήμη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας