Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οταν ψηφίζουν τα... γονίδιά μας

Με τον Τσίπρα ή με τον Σαμαρά; Προοδευτικός ή συντηρητικός; Κάποιοι ερευνητές ισχυρίζονται ότι εξαρτάται και από βιολογικούς παράγοντες.

Οταν ψηφίζουν τα... γονίδιά μας

  • A-
  • A+

Θα μπορούσαμε άραγε να σκιαγραφήσουμε το βιοψυχολογικό προφίλ ενός συντηρητικού δεξιού ή ενός προοδευτικού αριστερού ψηφοφόρου με αυστηρά επιστημονικούς όρους; Οσο απίστευτο κι αν ακούγεται, η απάντηση είναι θετική. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζουν όσοι εργάζονται σε έναν νεοεμφανιζόμενο τομέα έρευνας που επιχειρεί να μελετήσει τη βιολογία της πολιτικής συμπεριφοράς, μια ανεξερεύνητη μέχρι πρόσφατα περιοχή όπου η πολιτική διαπλέκεται με τη γενετική και τις νευροεπιστήμες. Οπως θα δούμε, πίσω από αυτήν τη «νέα» προσέγγιση υποβόσκει μια επιστημονικά αναγωγιστική και κοινωνικά συντηρητική ιδέα: ότι όλες οι ανθρώπινες πεποιθήσεις -των πολιτικών πεποιθήσεων μη εξαιρουμένων- καθορίζονται, σε τελευταία ανάλυση, από τη βιολογία μας. Δεν εξαρτώνται δηλαδή μόνο από τις ιστορικές-κοινωνικές συνθήκες, αλλά και από την ιδιαίτερη δομή των εγκεφάλων μας, η λειτουργία των οποίων υποτίθεται ότι προδιαγράφεται από τα γονίδιά μας! Εν όψει των επικείμενων ιδιαίτερα κρίσιμων εκλογών στον τόπο μας, πιστεύουμε ότι έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε αν πρόκειται για βάσιμες επιστημονικά απόψεις ή, αντίθετα, για συντηρητικά κοινωνικά ιδεολογήματα.

Σύμφωνα με μια εύλογη και επαρκώς επιβεβαιωμένη επιστημονικά υπόθεση, ένας μεγάλος αριθμός γονιδίων επηρεάζει τα βασικά βιολογικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά του ανθρώπινου είδους και συνεπώς τις ιδιαίτερες ικανότητες κάθε ανθρώπου. Κάποιοι ερευνητές όμως αποφάσισαν να επεκτείνουν αυτήν την προσέγγιση στην προσωπικότητα και τον τρόπο σκέψης μας.

Πρόσφατα, μάλιστα, ορισμένοι ερευνητές συμπεριέλαβαν σε αυτόν τον βιολογικό προκαθορισμό τις ανθρώπινες κοινωνικοπολιτικές πεποιθήσεις και πρακτικές, θεωρώντας (εσφαλμένα) ότι και αυτές είναι ένα προϊόν του τρόπου σκέψης και της προσωπικότητάς μας. Βέβαια, κανένας από αυτούς τους επιστήμονες δεν έχει διανοηθεί να υποστηρίξει ότι διαθέτουμε ένα ειδικό γονίδιο, π.χ., για τον Αντώνη Σαμαρά και ένα διαφορετικό γονίδιο για τον Αλέξη Τσίπρα. Ούτε βέβαια αρνούνται την επιρροή του κοινωνικού περιβάλλοντος, της μόρφωσης ή της οικονομικής κατάστασης στη λήψη των πολιτικών μας αποφάσεων.

Υιοθετώντας όμως μια αναγωγιστική μεθοδολογικά προσέγγιση και έναν ολότελα στείρο γνωσιακά επιστημονισμό, οι ερευνητές αυτοί θέτουν σε παρένθεση όλους τους παραπάνω πολύ σημαντικούς εξωβιολογικούς παράγοντες και εστιάζουν αποκλειστικά στις νευροβιολογικές προϋποθέσεις των πολιτικών μας «επιλογών». Αραγε σε ποιες επιστημονικές ενδείξεις στηρίζουν αυτή την αναμφίβολα προκλητικότατη θέση τους;

Πώς υπεισέρχονται τα γονίδια στην πολιτική;

Από τα μέσα του 20ού αιώνα, στις επιστήμες της ζωής και γενικότερα στη βιολογική σκέψη κυριαρχεί ένα νέο και πολύ δυναμικό ερευνητικό πρόγραμμα, το οποίο επιζητά να εξηγήσει το σύνολο σχεδόν των πολύπλοκων ζωικών φαινομένων μελετώντας τα αποκλειστικά σε μοριακό επίπεδο. Πρόκειται για το πρόγραμμα της «μοριακής βιολογίας», το οποίο επί πενήντα χρόνια αποδείχθηκε ο παραγωγικότερος κλάδος έρευνας στη Βιολογία.

Εκτοτε, η μοριακή προσέγγιση θεωρήθηκε η «βασιλική οδός» για την αποκάλυψη των μέχρι τότε επτασφράγιστων μυστικών της ζωής. Πράγματι, χάρη στη λεπτομερή κατανόηση του μηχανισμού αναπαραγωγής του DNA οι μοριακοί βιολόγοι κατάφεραν να «λύσουν» οριστικά το μεγάλο μυστήριο της αναπαραγωγής των γονιδίων και της έκφρασης της γενετικής πληροφορίας στο εσωτερικό του κυττάρου.

Ετσι, ανακάλυψαν όχι μόνο τη δομή και τη λειτουργία του DNA αλλά και την ακριβή διάταξη των γονιδίων πολλών οργανισμών και αποκρυπτογράφησαν τον «γενετικό κώδικα», δηλαδή τους κανόνες έκφρασης των γονιδίων. Επιπλέον έμαθαν πώς να ανασυνδυάζουν και να κλωνοποιούν στο εργαστήριο γονίδια από διαφορετικούς οργανισμούς, δημιουργώντας ολότελα νέες «διαγονιδιακές», δηλαδή συνθετικές μορφές ζωής.

Αυτές οι μεγάλες επιτυχίες εξηγούν το γιατί, τις τελευταίες δεκαετίες, στη βιολογική σκέψη επικράτησε η αναμφίβολα μονοδιάστατη και απλοϊκή αντίληψη ότι το DNA αποτελεί το μοναδικό υλικό υπόστρωμα όλων σχεδόν των βιολογικών πληροφοριών.

Διότι, βέβαια, τα κοινά ανατομικά και νοητικά χαρακτηριστικά όλων των πλασμάτων που ανήκουν στο είδος μας (Homo Sapiens) θα πρέπει προφανώς να βασίζονται στην κοινή γονιδιακή μας κληρονομιά. Και η κοινή γενετική κληρονομιά του ανθρώπινου είδους εξηγείται με τη σειρά της από την κοινή καταγωγή και εξέλιξη των ανθρώπινων γονιδίων.

Δεν θα πρέπει, λοιπόν, διόλου να μας εκπλήσσει το ότι η πολιτική σκέψη αναγκάζεται, όλο και πιο συχνά, να ασχολείται με τη διαχείριση και την προστασία των ανθρώπινων γονιδίων από τη νέα βιοτεχνολογία. Το συμπληρωματικό ερώτημα που τίθεται σήμερα είναι αν και τα γονίδιά μας «ασχολούνται» και υπεισέρχονται, χωρίς να το γνωρίζουμε, στην πολιτική. Αν δηλαδή οι πολιτικές επιλογές και προτιμήσεις μας επηρεάζονται ώς ένα βαθμό (και σε ποιο;) από τα γονίδιά μας και αν τελικά είναι «εγγεγραμμένες» στο DNA μας.

Μέχρι πρόσφατα η κυρίαρχη εξήγηση για το πώς διαμορφώνονται οι πολιτικές μας απόψεις ή οι κομματικές επιλογές μας επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά σε κοινωνικούς, οικογενειακούς και οικονομικούς παράγοντες, παραλείποντας συστηματικά κάθε αναφορά σε ανθρωπολογικούς ή βιοψυχολογικούς παράγοντες που θα περιέπλεκαν υπερβολικά τα ήδη περίπλοκα κοινωνικοοικονομικά μοντέλα.

Σήμερα, αυτοί οι υποβαθμισμένοι βιολογικοί παράγοντες αποτελούν το αντικείμενο μελέτης αρκετών ερευνητικών ομάδων σε όλο τον κόσμο, επειδή όλο και μεγαλύτερος αριθμός ειδικών υποψιάζεται ότι πιθανόν επηρεάζουν τις πολιτικές μας επιλογές και την κοινωνική συμπεριφορά μας. Αφετηρία αυτού του νέου τύπου ερευνών υπήρξε η έρευνα που δημοσίευσε το 1986 ο Νίκολας Μάρτιν (N. Martin), κορυφαίος ανθρώπινος γενετιστής που μελέτησε πρώτος στις ΗΠΑ ευρύτατο φάσμα συμπεριφορών και κοινωνικών ηθών που εκδήλωναν 5.000 δίδυμα αδέλφια.

Η μελέτη των διδύμων αποτελεί πάγια τακτική των γενετιστών για να αποφασίσουν αν η ποικιλία ενός χαρακτηριστικού σ’ έναν ανθρώπινο πληθυσμό -π.χ. του ύψους ή μιας συμπεριφοράς- εξαρτάται κυρίως από γενετικούς παράγοντες ή αν, αντιθέτως, οφείλεται σε εξωγενείς περιβαλλοντικούς παράγοντες. Αν ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό εμφανίζεται σε αμφοτέρους τους μονοωογενείς ή μονοζυγωτικούς διδύμους, τότε το χαρακτηριστικό αυτό θα πρέπει να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα κοινά τους γονίδια, δεδομένου ότι έχουν σχεδόν ταυτόσημο γονιδίωμα. Κάτι που δεν ισχύει για τους διζυγωτικούς διδύμους ή για τα απλά αδέλφια που μοιράζονται μόνο το 50% των γονιδίων.

Οι πρώτες γονιδιοκεντρικές «εξηγήσεις» της πολιτικής

Μετέπειτα μελέτες πολιτικών επιστημόνων και γενετιστών πάνω σε διδύμους έδειξαν ότι υπάρχει όντως κάποια αλλά ακόμη ασαφής σχέση ανάμεσα στην κοινή γονιδιακή δομή και τις ταυτόσημες πολιτικές επιλογές των διδύμων. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ενδιαφέρουσες στατιστικές αναλύσεις του διαπρεπούς Αμερικανού πολιτειολόγου Τζον Χίμπινγκ (Jon Hibbing) και της ομάδας του, που δημοσιεύτηκαν το 2005 στην επιθεώρηση «American Political Science Review».

Η έρευνα αυτή περιλάμβανε ευρύτατη βάση δεδομένων με τις πολιτικές απόψεις 30.000 διδύμων από τη Βιρτζίνια. Και το απρόσμενο συμπέρασμα που προέκυψε ήταν ότι οι μονοζυγωτικοί δίδυμοι έχουν την τάση να δίνουν τις ίδιες ακριβώς απαντήσεις στις πολιτικές ερωτήσεις που τους έθεταν, συγκριτικά με τους μη αυθεντικούς διδύμους, που μοιράζονται από κοινού μόνο τα μισά γονίδια. Για παράδειγμα, οι αυθεντικοί δίδυμοι απαντούσαν συνήθως με τον ίδιο τρόπο στο ερώτημα αν πρέπει ή όχι να φορολογείται η ακίνητη περιουσία· αντίθετα, οι απαντήσεις των μη αυθεντικών διδύμων παρουσίαζαν μεγαλύτερες αποκλίσεις.

Ενα επιπλέον στοιχείο υπέρ αυτής της γονιδιοκετρικής «εξήγησης» φαίνεται να προσφέρουν οι μετέπειτα έρευνες του Τζέιμς Φόουλερ (J. Fowler) στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας αρχικά σε ένα δείγμα 2.500 Αμερικανών πολιτών. Από την έρευνα προέκυψε ότι η απόφαση να πάει κανείς να ψηφίσει (θυμίζουμε ότι μόνο ένα μικρό μέρος των Αμερικανών που έχουν δικαίωμα ψήφου πηγαίνουν να ψηφίσουν) ενδέχεται να εξαρτάται από δύο μεμονωμένα γονίδια: το 5HTT και το MAOA. Αμφότερα ελέγχουν τα επίπεδα συγκέντρωσης της σεροτονίνης, ενός νευροδιαβιβαστή που φαίνεται να εμπλέκεται στην έκφραση των συναισθημάτων εμπιστοσύνης κατά τις κοινωνικές επαφές.

Μια άλλη διαπρεπής ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις, η Ιρα Κάρμεν, υποστηρίζει ότι ένα άλλο γονίδιο με ιδιαίτερο πολιτικό ενδιαφέρον είναι το D4DR, επειδή εμπλέκεται στη ρύθμιση ενός άλλου σημαντικού νευροδιαβιβαστή, της ντοπαμίνης. Οπως μάλιστα διαπίστωσαν σε διάφορα εργαστήρια, οι παραλλαγές αυτού του γονιδίου, που ευθύνονται για τα υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης ντοπαμίνης στον οργανισμό, είναι περισσότερο διαδεδομένες σε άτομα με συντηρητικές πολιτικές απόψεις!

Παρά τη σταδιακή αλλά εμφανή μετατόπιση των σχετικών ερευνών από τα γονίδια στους νευροδιαβιβαστές και τον εγκέφαλο, κάποιοι ειδικοί επιμένουν ότι η υιοθέτηση προοδευτικών ή αντιδραστικών πολιτικών απόψεων οφείλεται σε κληρονομική προδιάθεση που σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από τα γονίδιά μας. Δυστυχώς, όμως, αυτές οι μελέτες υποδεικνύουν μόνο πότε ή αν ένα χαρακτηριστικό είναι κληρονομήσιμο και όχι από ποια συγκεκριμένα γονίδια επηρεάζεται.

Στη διπλή έλικα του DNA βρίσκονται κωδικοποιημένες μόνο οι γενετικές πληροφορίες που είναι απαραίτητες για την καλή λειτουργία ενός οργανισμού, όμως το μόριο αυτό από μόνο του είναι εξαιρετικά αδρανές και «αυτιστικό»: μόνο αν βρεθεί στο κατάλληλο μικροπεριβάλλον και ενεργοποιηθεί από την παρουσία μιας σειράς διαφορετικών μορίων καταφέρνει να «εκφραστεί».

Υπάρχει προδιαμόρφωση ή επιγένεση των πολιτικών μας απόψεων;

Παραδόξως, όσο βαθύτερα κατανοούμε τα γονίδιά μας τόσο περισσότερο συνειδητοποιούμε την άγνοιά μας γι’ αυτά τα ίδια και για τη λειτουργία τους σ’ έναν πολύπλοκο οργανισμό, όπως ο ανθρώπινος.

Για παράδειγμα, στην αρχή οι ειδικοί υπολόγιζαν ότι κάθε μας κύτταρο θα έπρεπε να περιέχει περίπου 100 χιλιάδες γονίδια αλλά, προς μεγάλη τους απογοήτευση, διαπίστωσαν ότι στην πραγματικότητα έχει το πολύ 20-22 χιλιάδες γονίδια. Ηταν επίσης απολύτως βέβαιοι πως το μεγαλύτερο μέρος του DNA μας είναι «λειτουργικό» και «κωδικοποιεί» για τη δημιουργία πρωτεϊνών· διαπίστωσαν, αντίθετα, ότι μόνο το 2% των γονιδίων μας παίζει αυτόν τον ρόλο!

Εφόσον λοιπόν η ίδια η έννοια του γονιδίου έχει αλλάξει τόσο ριζικά τα τελευταία είκοσι χρόνια, δεν είναι, άραγε, εύλογο να αμφιβάλλει κανείς για το αν έχει πράγματι κάποιο νόημα να μιλάμε σήμερα για επιρροή των γονιδίων στις πολιτικές μας απόψεις και στις κοινωνικές μας πρακτικές;

Σήμερα είναι -ή μάλλον θα έπρεπε να είναι- σε όλους σαφές ότι δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να μιλάμε για τα γενετικά θεμέλια της πολιτικής όσο εξακολουθούμε να αγνοούμε τη βιολογική λειτουργία και τις επιγενετικές αλληλεπιδράσεις των γονιδίων μας με το περιβάλλον τους.

Σε αυτό το σημείο υπεισέρχονται οι πιο πρόσφατες ανακαλύψεις σχετικά με τον αποφασιστικό ρόλο που παίζουν οι «επιγενετικοί μηχανισμοί», οι οποίοι μαζί με το περιβάλλον μπορούν να τροποποιούν και να αναρρυθμίζουν σημαντικά την έκφραση των γονιδίων μας.

Θα ήταν λοιπόν σωστότερο, σήμερα, να παρομοιάσει κανείς το γονιδίωμα με τα πλήκτρα ενός πιάνου (κάθε πλήκτρο αντιστοιχεί σε ένα γονίδιο) ενώ το «επιγονιδίωμα» (ό,τι προκύπτει από την αλληλεπίδραση των γονιδίων με το περιβάλλον) είναι η μουσική που ένας πιανίστας δημιουργεί πατώντας αυτά τα πλήκτρα. Μολονότι πρόκειται πάντα για το ίδιο μουσικό όργανο, η μουσική που παίζει διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το αν ο πιανίστας είναι ο Σοπέν ή ο Κιθ Τζάρετ!

Οπως εξάλλου παραδέχτηκε πριν από έναν χρόνο στο περιοδικό «Science» ο Τζέιμς Φόουλερ, «η πολιτική είναι μια από τις πιο υψηλές μορφές κοινωνικής γνώσης. Το να κατανοήσουμε τα βιολογικά της θεμέλια είναι απαραίτητο για να καταλάβουμε ποιοι είμαστε και πώς εξελιχθήκαμε». Συνεπώς, για έναν από τους αδιαμφισβήτητους πρωταγωνιστές αυτού του ερευνητικού προγράμματος η συνάντηση της βιολογίας με την πολιτική αποτελεί τη βασική αλλά όχι τη μοναδική οδό για να κατανοήσουμε τη φύση του ανθρώπου ως «πολιτικού ζώου», όπως τον είχε ορίσει ο Αριστοτέλης πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Προοδευτικοί ή συντηρητικοί ψηφοφόροι; Μήπως εξαρτάται από τον… εγκέφαλό μας
Θα μπορούσαμε άραγε να εξηγήσουμε το πολιτικό προφίλ ενός ψηφοφόρου από τη βιολογική του ταυτότητα και μάλιστα να προβλέψουμε με αυστηρά επιστημονικά κριτήρια αν θα ψηφίσει αριστερό ή δεξιό κόμμα; Οσο...
Προοδευτικοί ή συντηρητικοί ψηφοφόροι; Μήπως εξαρτάται από τον… εγκέφαλό μας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Αισιοδοξία: σκέψου θετικά για να ζεις καλά
Το ότι η πολιτική συγκυρία μπορεί να επηρεάζει την ψυχολογική διάθεση των πολιτών είναι κάτι ευρύτατα αποδεκτό και επαληθεύσιμο καθημερινά. Λιγότερο σαφές είναι το αντίστροφο: πώς επηρεάζει τις πολιτικές...
Αισιοδοξία: σκέψου θετικά για να ζεις καλά
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Τα αποτυπώματα της εξαπάτησης
Από την έρευνα των βιοψυχολογικών μηχανισμών της αυτοεξαπάτησης προκύπτει ότι λέμε τόσο συχνά ψέματα στον εαυτό μας για να εξαπατήσουμε αποτελεσματικότερα τους άλλους. Η επίμονη παρουσία της εξαπάτησης από...
Τα αποτυπώματα της εξαπάτησης
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Νευροπολιτική ή από τη δημοκρατία στον ολοκληρωτισμό των εγκεφάλων
Στα δύο προηγούμενα άρθρα επιχειρήσαμε να δείξουμε το πώς αλλά και το γιατί η εκρηκτική πρόοδος των Νευροεπιστημών έχει οδηγήσει στις μέρες μας σε μια άνευ προηγουμένου εμμονή με τον εγκέφαλο, που δικαίως...
Νευροπολιτική ή από τη δημοκρατία στον ολοκληρωτισμό των εγκεφάλων
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Αναλύοντας «νευροπολιτικά» τις επιλογές των ψηφοφόρων
Απ’ ό,τι φαίνεται, οι παραδοσιακές δημοσκοπήσεις, οι εταιρείες κοινωνικο-οικονομικών αναλύσεων και οι καθιερωμένοι τρόποι πολιτικής προπαγάνδας είναι καταδικασμένες, στο άμεσο μέλλον, να παραχωρήσουν τη θέση...
Αναλύοντας «νευροπολιτικά» τις επιλογές των ψηφοφόρων
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Σενάρια πολιτικής εγκεφαλοσκόπησης
Πώς η σύγχρονη «νευροπολιτική» επιχειρεί να κατανοήσει και, ενδεχομένως, να διαχειριστεί επιστημονικά τις συχνά απρόσμενες –αλλά κάθε άλλο παρά αυθαίρετες– πολιτικές επιλογές των ψηφοφόρων.
Σενάρια πολιτικής εγκεφαλοσκόπησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας