Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κατάθλιψη: Το άγονο παράπονο
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κατάθλιψη: Το άγονο παράπονο

  • A-
  • A+

Στην Ελλάδα, στη διάρκεια της ζωής τους, 3 στους 10 άνδρες και 7 στις 10 γυναίκες θα εμφανίσουν κατάθλιψη. Οι ειδικοί διαγιγνώσκουν την κατάθλιψη με ακρίβεια 90%. Με ενδεδειγμένη θεραπεία, το 70% θεραπεύεται, τουλάχιστον ως προς τα συμπτώματα. Καθολική ανθρώπινη εμπειρία, η κατάθλιψη εμπνέει δημιουργούς. Στον πίνακα του Α. Ντίρερ, η Μελαγχολία ενατενίζει τον κόσμο με την αίσθηση της πικρής γνώσης. Οντως, η κατάθλιψη βρίσκεται εγγύτατα στην τραγική αλήθεια ότι όλα παρέρχονται –και αυτό που αγαπάς κάποτε θα χαθεί.

Μορφές

Οι μορφές της κατάθλιψης είναι λεγεών: αντιδραστική κατάθλιψη, ενδογενής κατάθλιψη (μελαγχολία), διπολική διαταραχή, κατάθλιψη λοχείας ή λόγω σωματικής νόσου ή φαρμάκων... Κατάθλιψη εκδηλώνεται επίσης στο 2% των παιδιών και στο 4-8% των εφήβων, η οποία υποτροπιάζει στο 50-70% των περιπτώσεων. Εγκαιρη θεραπεία είναι εδώ κρίσιμη.

Αντιδραστική κατάθλιψη

Κατάθλιψη της ψυχής, δέσποινα των καταθλίψεων, η αντιδραστική κατάθλιψη διακρίνεται και ποσοτικά και ως προς τη σαφήνεια των ψυχικών μηχανισμών της. Κάθε ψυχή ενδέχεται να βιώσει αντιδραστική κατάθλιψη ως επίπτωση της απώλειας αγαπημένων αντικειμένων (προσώπων, σχέσεων, πραγμάτων, ιδεών...). Και σ’ αυτήν θα εστιάσουμε.

Απώλεια

Η απώλεια αγαπημένων όντων, πραγμάτων ή φανταστικών, είναι καθολική ανθρώπινη εμπειρία. Ηράκλειτος, Βούδας και πλήθος άλλοι επισημαίνουν την παροδικότητα των πάντων. Οπως είπε και η θεία Μαρία: «Τι είμαστε μάνα μου; Μια δροσιά είμαστε».

Είπε αυτή τη φοβερή κουβέντα με ένα γαλήνιο χαμόγελο. Πώς το κατόρθωσε; Επειδή η απώλεια είναι συστατικό της ύπαρξης, ο ψυχισμός είναι εξοπλισμένος ώστε ν’ αντεπεξέρχεται. Ο τρόπος με τον οποίο η ψυχή διεργάζεται την απώλεια και ανακάμπτει από το πλήγμα είναι το πένθος. Δηλαδή, η τμηματική απόσυρση των επενδύσεων από το απολεσθέν αντικείμενο και η μετάθεσή τους σε άλλα. Ετσι ώστε, τελικά, με οδύνη και χρόνο, να αγαπήσουμε τον κόσμο ακόμη κι αν τον σημαδεύει η απώλεια του αγαπημένου όντος. Αν το πένθος επιπλακεί και μπλοκάρει, γεννιέται η κατάθλιψη.

Πένθος και κατάθλιψη: κοινά

Πένθος και κατάθλιψη έχουν ένα κοινό κορμό ψυχικών εκδηλώσεων: βαθύτατα αλγεινή θλίψη και μαυρίλα, άλγος ψυχής, ψυχαλγία. Ψυχοκινητική επιβράδυνση, δηλαδή πτώση του τόνου της ζωής στην ψυχή και το σώμα (ατονία, ανορεξία, αϋπνία, έκπτωση της ικανότητας για ευχαρίστηση...). Και μαύρες σκέψεις για τον εαυτό μου και τον κόσμο, που καθιστούν επώδυνη και άνοστη τη ζωή «δίχως εκείνο». Η κατάθλιψη προκαλείται αν το πένθος καθηλωθεί στην πρώτη αντίδραση στην απώλεια. Που συνίσταται σε αυθόρμητη άρνηση: δεν είναι δυνατόν να έχει γίνει αυτό που έγινε, επειδή δεν το χωράει ο νους. Ο κόσμος δίχως το απολεσθέν είναι αδιανόητος.

Πένθος και κατάθλιψη: διαφοροποίηση

Το πένθος είναι διαδικασία καθολική και κανονική που ολοκληρώνεται μόνο της. Χρειάζεται μόνο πλαισίωση από τους ανθρώπους και τον πολιτισμό (ήθη, ιδέες, παρηγοριές, τελετουργίες...), όχι θεραπεία. Η κατάθλιψη είναι περιπτωσιακή και παθολογική. Χρειάζεται θεραπεία. Η πιο απτή διαφορά των δύο αναφέρεται στην αυτοεκτίμηση: στο πένθος, αυτό που φτωχαίνει με την απώλεια είναι ο κόσμος, όχι ο εαυτός μου. Η αυτοεκτίμησή μου παραμένει άθικτη, ενίοτε δε και προσαυξάνεται από την αξιοπρέπεια του πένθους (Αντιγόνη, μάνα του ήρωα ή του μάρτυρα, χαροκαμένη μάνα...). Στην κατάθλιψη, η αυτοεκτίμηση καταβαραθρώνεται. Ο καταθλιπτικός αισθάνεται ένα τίποτα, δεν έχει καμία αξία. Η αίσθηση αναξιότητας συνοδεύεται από αυτομομφές και ενοχές. Οι οποίες μπορεί να φτάσουν στην ιδέα ότι «πρέπει να τιμωρηθώ».

Ενοχές

Η καταθλιπτική ενοχή είναι αίσθηση μιας ανεξαγόραστης οφειλής που πηγάζει από ένα ασυγχώρητο κακό που έχω προκαλέσει.

Η ενοχή παράγει αυτομομφές. Το Εγώ κατηγορεί τον εαυτό του ως αιτία του κακού, πηγή των δεινών, υπαίτιο για την καταστροφή του κόσμου.

Ασάλευτος κόσμος

Στο πένθος, ο χρόνος γιατρεύει. Στην κατάθλιψη δεν υπάρχει εξέλιξη. Ο χρόνος, ο κόσμος, τα πάντα παγώνουν. Η ψυχή βυθίζεται σε μία «κακή αιωνιότητα»: σ’ ένα ασάλευτο λουτρό οδύνης όπου πνίγεται ατελείωτα, αλλά ποτέ οριστικά. Εκείνο που χάθηκε μετατρέπεται σε άταφο νεκρό που εμποτίζει με τη χροιά του θανάτου τα πάντα.

Αυτό συμβαίνει επειδή η ψυχή αρνείται να αποδεχτεί την απώλεια και καθηλώνεται στο «Δεν το πιστεύω αυτό που ξέρω». Μου το είπαν, το είδα, αλλά δεν το χωράει ο νους μου. Το ξέρω, αλλά δεν μπορώ να το ξέρω: Ιδού η υπαρξιακή θέση της κατάθλιψης. Λόγια σε ψυχοθεραπεία:

«[...] να νιώθω τόσο ότι είναι εδώ και την ίδια στιγμή να νιώθω πόσο πολύ μου λείπει. Δεν είναι εδώ. Δηλαδή, και είναι και δεν είναι, και χάθηκε και δεν χάθηκε, δεν μπορώ να πάρω απόφαση, ούτε το ένα, ούτε το άλλο, είμαι ανάμεσα, μετέωρη στα δύο. Τη νιώθω πάντα εδώ γύρω να με βλέπει, να με προστατεύει. Σε λίγο θα αρχίσω και να της μιλάω, να της βάζω φαΐ στο τραπέζι. Δεν μπορώ να αποφασίσω. Να ζήσει ή να πεθάνει;»

Ενδοβολή

Πώς γίνεται ό,τι έχει χαθεί να μην έχει χαθεί; Μ' έναν παράδοξο χειρισμό της ψυχής: Εκείνο που χάθηκε, το Εγώ το παίρνει και το εγκαθιστά μέσα του! Η ενδοβολή αυτή εικονογραφείται πάλι από λόγια σε ψυχοθεραπεία:

«Νιώθω αυτοί οι δύο να έχουν κατοικήσει μέσα μου. Σαν κάποια κομμάτια μου να έχουν γίνει ένα με αυτούς τους δύο».

«Σκέφτομαι, αν πάρω ένα πιστόλι και πυροβοληθώ πόσα πτώματα θα βρουν; Δύο; Τρελό...».

Το αδιανόητο της απώλειας παράγει λοιπόν μια παράδοξη ψυχική πραγματικότητα: Το ξέρω ότι χάθηκε, αλλά συνεχίζει να ζει μέσω εμού. Ο καταθλιπτικός άνθρωπος μετατρέπεται σε πανοπλία που μέσα της έχει εγκατασταθεί ένας άταφος νεκρός (ή το αντίστοιχό του σε κάθε απώλεια):

«Δηλαδή εγώ κουβαλάω μέσα μου και τους τέσσερις αυτούς που έχουν πεθάνει. Ομως έτσι δεν πεθαίνουν οι πεθαμένοι. Δεν τους πεθαίνω τους πεθαμένους».

«Πριν σκοτωθεί ο αδερφός μου, ήμασταν πολύ δεμένοι, όλο μαζί. Μετά αρνήθηκα να τον αφήσω να πεθάνει. Τον κουβαλούσα μέσα μου, είχε μπει μέσα μου. Ετσι βρεθήκαμε να είμαστε μισοπεθαμένοι».

«Ποτέ δεν ζούσα τη ζωή μου ολόκληρη. Η μισή μου ζωή ήταν πεθαμένη. Οπως η μητέρα μου, που ήταν πεθαμένη».

Ακατόρθωτος αποχαιρετισμός

Πένθος σημαίνει καλός αποχαιρετισμός σ' αυτό που χάθηκε: χωρίς παράπονο ή μνησικακία, χωρίς «Γιατί μου το 'κανες;» ή «Γιατί σ' εμένα;» - ακόμη και αν δεν υπάρχει απάντηση σ' αυτά τα πικρά γιατί.

Η κατάθλιψη είναι η ασάλευτη λίμναση του ακατόρθωτου αποχαιρετισμού. Το αιώνιο, άγονο παράπονο μιας προδομένης αγάπης, που χάθηκε αλλά δεν της αναγνωρίζω το δικαίωμα να χαθεί. Αυτή η παράδοξη αμφιρρέπεια στηρίζεται στην ενδοβολή, δηλαδή την ταύτιση του Εγώ με το χαμένο αντικείμενο. Γι' αυτό και οι μομφές κατά του εαυτού μου στοχεύουν το χαμένο αντικείμενο: εκείνη την αγάπη που αδιανόητα με εγκατέλειψε. Η ουσία της ενοχής στην κατάθλιψη λόγω απωλείας είναι αυτή: αν και φαίνεται ότι κατηγορούμενος είμαι εγώ, κατηγορούμενος είσαι εσύ που είμαι εγώ!

Στην ψυχοθεραπεία όντως έρχεται μια στιγμή όπου φανερώνεται το παράδοξο: στην αρχή αισθάνομαι ότι ένοχος είμαι εγώ που κάπως σε πρόδωσα και είμαι η αιτία παντός κακού. Στην πορεία αποκαλύπτεται ότι ένοχος είσαι εσύ που χάθηκες κι έτσι πρόδωσες την αγάπη μου. Και, καθώς ανημπορώ να δεχτώ την προδοσία, σε βάζω μέσα μου ώστε να μην μπορείς ποτέ να χαθείς, να μην μπορείς να με προδώσεις. Κι έτσι ένας άταφος νεκρός κυβερνά μυστικά τη ζωή μου.

Ολο αυτό το παράξενο σύμπλεγμα εκδηλώνεται τελικά σαν παράπονο (μίγμα πόνου και θυμού), του οποίου όμως ο αποδέκτης είναι κρυφός. Παράπονο που ανακυκλώνεται με απατηλή μορφή και απεύθυνση (ενοχές), καθιστάμενο έτσι ασάλευτη αλλοτρίωση, άγονος παραδαρμός.

Θεραπεία

Η θεραπεία της κατάθλιψης έχει τρία συστατικά: φάρμακα, ψυχοθεραπεία, υποστήριξη από την κοινωνία και τον πολιτισμό.

Τα φάρμακα, με ιατρική εποπτεία και μόνο, είναι πολύ χρήσιμα: περιορίζουν τα συμπτώματα, εξομαλύνουν κάποιους ζωτικούς ρυθμούς (ύπνος κ.λπ.), βελτιώνουν τη συναισθηματική κατάσταση και την κοινωνική λειτουργία. Ομως, «το χάπι της ευτυχίας» δεν υφίσταται.

Η ψυχοθεραπεία δεν στοχεύει σε κάποια κακώς νοούμενη «θετική σκέψη», η οποία θα έθαβε τις πραγματικές ψυχικές περιπλοκές κάτω από το χαλί κάποιας επίπλαστης ευεξίας, που αρνείται στην οδύνη το ότι υπάρχει, αν και με παράλογο και παθολογικό τρόπο. Σκοπός μιας ουσιαστικής ψυχοθεραπείας είναι η ανάδειξη, επεξεργασία και υπέρβαση των εμπλοκών που αναλύσαμε. Και η απεμπλοκή της ψυχής από το άγονο παράπονο, ώστε να κατορθώσει να επιτελέσει το αναγκαίο για την ίδια την ψυχή πένθος και έτσι να επανακτήσει τη σχέση της με τη ζωή χωρίς το απολεσθέν.

Ο συνδυασμός φαρμάκων και ψυχοθεραπείας είναι ο πιο αποδοτικός. Φάρμακα και λόγος, ωστόσο, είναι ακόμη αποτελεσματικότερα, αν υπάρχει ανθρώπινο και πολιτισμικό περιβάλλον που στηρίζει τον καταθλιπτικό άνθρωπο και ευνοεί την επιτέλεση του πένθους του.

Και στην κατάθλιψη, λοιπόν, το θάρρος να αντικρίσεις την αλήθεια και να αποδεχτείς την οδύνη της ύπαρξης είναι ο δρόμος της λύτρωσης.

*ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, συγγραφέας, επιστημονικός διευθυντής του Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας και Προσωπικής Ανάπτυξης «Γαληνός» (www.siderman.gr)

ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Βρετανικά «καμπανάκια» για τους κινδύνους που προκαλούν λιγότερες από 7 ώρες ύπνου
Βρετανική κυβερνητική οδηγία υποστηρίζει πως λιγότερες από επτά ώρες ύπνου μπορεί να βλάψουν την υγεία των περισσότερων ανθρώπων, σύμφωνα με ένα έγγραφο που διέρρευσε το οποίο επικαλείται ο Guardian.
Βρετανικά «καμπανάκια» για τους κινδύνους που προκαλούν λιγότερες από 7 ώρες ύπνου
ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Προσοχή στην έκθεση των παιδιών σε εικόνες φρίκης
Ιδιαίτερη προσοχή στους γονείς για την έκθεση των παιδιών σε εικόνες φρίκης απ' τις πυρόπληκτες περιοχές της Ανατολικής Αττικής, καθώς συνεχίζονται οι έρευνες για τους αγνοούμενους, συστήνει η αστική μη...
Προσοχή στην έκθεση των παιδιών σε εικόνες φρίκης
ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
«Η κρίση εισβάλλει βίαια στα δωμάτια των ψυχαναλυτών»
​Mπορεί το παρελθόν να αποτελεί πηγή για ό,τι αντιμετωπίζουμε στο παρόν, σε θεραπευτικό επίπεδο, όμως πλέον έχει φανεί ότι είναι σπουδαίος ο ρόλος του παρόντος και της ποιότητας στη σχέση αναλυτή - αναλυόμενου...
«Η κρίση εισβάλλει βίαια στα δωμάτια των ψυχαναλυτών»
ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Ποτό και κάπνισμα οι άνδρες, κατάθλιψη και πονοκεφάλους οι γυναίκες
Πολλοί Ευρωπαίοι πάσχουν από πλήθος σωματικών και ψυχικών προβλημάτων εν μέρει λόγω των δύσκολων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών. Σύμφωνα με την «Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα», η προώθηση υγιεινού τρόπου...
Ποτό και κάπνισμα οι άνδρες, κατάθλιψη και πονοκεφάλους οι γυναίκες
ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Η κατάθλιψη «περνάει» και στα εγγόνια
Υψηλότερο κίνδυνο εκδήλωσης καταθλιπτικής διαταραχής (σοβαρή ή κλινική κατάθλιψη) αντιμετωπίζουν τα παιδιά των οποίων οι παππούδες κι οι γιαγιάδες είχαν εμφανίσει την ίδια πάθηση.
Η κατάθλιψη «περνάει» και στα εγγόνια
ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
Ψυχοθεραπεία εναντίον... κατάθλιψης
Εξίσου αποτελεσματική με τη φαρμακευτική θεραπεία με αντικαταθλιπτικά, στην περίπτωση της χρόνιας κατάθλιψης, είναι η γνωσιακή ψυχοθεραπεία που βασίζεται στον διαλογισμό της αυτεπίγνωσης, σύμφωνα με μια νέα...
Ψυχοθεραπεία εναντίον... κατάθλιψης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας