• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 6.6°C / 10.2°C
    0 BF
    86%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 1.2°C / 5.7°C
    3 BF
    65%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 7.0°C / 9.9°C
    3 BF
    77%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    1°C -1.1°C / 1.1°C
    1 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 3.9°C / 3.9°C
    2 BF
    75%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C 0.7°C / 4.0°C
    0 BF
    80%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    0°C 0.4°C / 0.4°C
    3 BF
    69%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 7.4°C / 7.4°C
    2 BF
    88%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 8.8°C / 11.1°C
    2 BF
    93%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    7°C 7.3°C / 7.3°C
    3 BF
    83%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.4°C / 11.6°C
    2 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 6.2°C / 6.2°C
    4 BF
    66%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 10.1°C / 10.1°C
    2 BF
    86%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    5°C 4.9°C / 4.9°C
    0 BF
    81%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 6.5°C / 8.8°C
    2 BF
    77%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 10.8°C
    1 BF
    82%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.4°C / 10.4°C
    2 BF
    82%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 5.5°C / 5.5°C
    1 BF
    87%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    1°C 1.4°C / 4.7°C
    1 BF
    84%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    0°C -0.2°C / -0.2°C
    2 BF
    79%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αποχαιρετώντας τον Σταύρο Κατσανέβα

  • A-
  • A+

Ο κορυφαίος Ελληνας φυσικός Σταύρος Κατσανέβας απεβίωσε στις 28.11.2022 σε ηλικία 69 ετών και η κηδεία του θα γίνει αυτό το Σάββατο από τον ιερό ναό Παναγίτσας Φαλήρου στις 12 το μεσημέρι. Υπήρξε ιδιοφυής ερευνητής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris 7 και μέχρι το 2018 διευθυντής του Εργαστηρίου Αστροσωματιδιακής Φυσικής και Κοσμολογίας (APC) στο Παρίσι, ενώ από το 2018 διευθυντής του European Gravitational Observatory (EGO). Ηταν επίσης ο πρώτος πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κοινοπραξίας Αστροσωματιδιακής Φυσικής.

Ταυτόχρονα όμως ήταν και ένα ενεργό πολιτικό ον που συμμετείχε στις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα, είχε εκλεγεί μέλος του πρώτου Συμβουλίου Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών και ήταν διαρκές μέλος του think tank του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ.

Ως επιστημονικό μνημόσυνο στη σκέψη του, οι «Επιστημονικές ανταποκρίσεις» αναδημοσιεύουν την αποκλειστική συνέντευξη που ο Σταύρος Κατσανέβας είχε παραχωρήσει στον γράφοντα για την εφημερίδα «Ελευθεροτυπία». Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στις 25.9.11, μόλις τρεις ημέρες μετά την επίσημη ανακοίνωση που έγινε στις 22.9.11 στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών (CERN) στη Γενεύη. Στη συνέντευξη μας παρουσιάζει τα ανατρεπτικά δεδομένα που προέκυψαν τότε χάρη στο ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα OPERA (Oscillation Project with Emulsion-tRacking Apparatus), το όποιο πρώτος αυτός εμπνεύστηκε, σχεδίασε και συνέβαλε αποφασιστικά στην υλοποίησή του.

Το πρόγραμμα OPERA είναι πείραμα που ξεκίνησε το 2006 στη Γενεύη και συνίσταται στην εκπομπή μιας πυκνής δέσμης νετρίνων, η οποία παράγεται από τον μεγάλο επιταχυντή του CERN, διασχίζει μια απόσταση 732 χιλιομέτρων μέσα από την οροσειρά των Αλπεων και, σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, φτάνει στο υπόγειο εργαστήριο του Ιταλικού Ινστιτούτου Πυρηνικής Φυσικής (INFN) στο Gran Sasso της Ιταλίας, όπου βρίσκεται ένας ισχυρός ανιχνευτής νετρίνων: μια γιγάντια «φωτογραφική μηχανή» που ονομάζεται «OPERA», ζυγίζει 1,3 τόνους και είναι ειδικά κατασκευασμένη για να «απαθανατίζει» όλα τα νετρίνα που φτάνουν έως αυτή.

• Πριν από δύο ημέρες -την Τετάρτη 22.9.2011- έγινε μια απρόσμενη αλλά πολύ σημαντική ανακοίνωση στο CERN. Τι ακριβώς ανακοινώθηκε;

Ανακοινώθηκαν τα τελευταία αποτελέσματα που προέκυψαν από το πείραμα OPERA. Η ανάλυση των δεδομένων, τα οποία αφορούσαν τη μέτρηση της ταχύτητας κίνησης των νετρίνων, έδωσε ένα πραγματικά απροσδόκητο αποτέλεσμα: τα νετρίνα που ταξιδεύουν από τη Γενεύη έως το Gran Sasso και ανιχνεύονται από τον ανιχνευτή OPERA, φτάνουν εκεί 60 δισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου πριν από τον χρόνο που θα χρειαζόταν το φως για να διανύσει στο κενό την ίδια απόσταση. Με άλλα λόγια, φαίνεται ότι τα νετρίνα ταξιδεύουν με ταχύτητα κατά 20 εκατομμυριοστά του δευτερολέπτου υψηλότερη από την ταχύτητα του φωτός στο κενό! Για να πραγματοποιήσουν αυτή την έρευνα, οι ερευνητές του OPERA, σε συνεργασία με ειδικούς από το CERN και ινστιτούτα μετρολογίας, έπρεπε να κάνουν μια σειρά από μετρήσεις υψηλής ακρίβειας, προκειμένου να υπολογίσουν επακριβώς τόσο την απόσταση CERΝ-Gran Sasso όσο και τον χρόνο πτήσης των νετρίνων. Η απόσταση μεταξύ της πηγής της δέσμης νετρίνων στη Γενεύη και του ανιχνευτή στην Ιταλία μετρήθηκε με περιθώριο σφάλματος μερικών εκατοστών, ενώ ο χρόνος πτήσης των νετρίνων προσδιορίστηκε χρησιμοποιώντας προηγμένα συστήματα GPS, ατομικά ρολόγια και λαμβάνοντας υπ’ όψιν τον χρόνο απόκρισης όλων των στοιχείων της δέσμης νετρίνων και του ανιχνευτή. Αυτά περιορίζουν το ποσοστό των συστηματικών σφαλμάτων κατά τη μέτρηση σε ένα επίπεδο μικρότερο των 10 εκατομμυριοστών του δευτερολέπτου: η μετρημένη διαφορά χρόνου είναι 6 φορές μεγαλύτερη από το συστηματικό σφάλμα μέτρησης. Η πιθανότητα λοιπόν το σήμα να είναι απλώς μια στατιστική διακύμανση είναι 3 στο εκατομμύριο.

• Γιατί αυτή η ανακάλυψη θεωρείται τόσο σημαντική και έχει προκαλέσει μεγάλη αναστάτωση στη διεθνή επιστημονική κοινότητα;

Το αποτέλεσμα είναι τόσο αναπάντεχο και ο πιθανός αντίκτυπός του στη φυσική τόσο μεγάλος ώστε θα ήταν μάλλον πρόωρο να επιχειρήσουμε να εξαγάγουμε συμπεράσματα ή να προτείνουμε ερμηνείες. Το βέβαιο είναι ότι αυτή η ανακοίνωση θα αποτελέσει την αφορμή για νέα ανάλογα πειράματα, προκειμένου να επιβεβαιωθεί ή να διαψευσθεί αυτό το πρόσφατο αποτέλεσμα του OPERA. Αρμόζει λοιπόν, προς το παρόν, να υιοθετήσουμε τη στάση του Gellmann, ο οποίος όταν δημοσίευσε τη μελέτη του που προέβλεπε την ύπαρξη των κουάρκς, δήλωσε χαρακτηριστικά: «Ιδού η θεωρία μου για τα κουάρκς, ας ελπίσουμε ότι κάποιος θα βρει πού βρίσκεται το λάθος».

• Ωστόσο, πρέπει να επιμείνουμε: Η επιβεβαίωση αυτού του εντυπωσιακού αποτελέσματος ποιες συνέπειες έχει στην Αστροσωματιδιακή Φυσική και, γενικότερα, στις τρέχουσες φυσικές θεωρίες;

Η αδιαμφισβήτητη, μέχρι σήμερα, υπόθεση ότι η ταχύτητα του φωτός στο κενό αποτελεί την ανώτερη δυνατή ταχύτητα συνδέεται άρρηκτα με το «αναλλοίωτο» των νόμων της φύσης κάτω από τους λεγόμενους μετασχηματισμούς Lorentz. Το «αναλλοίωτο» εδώ σημαίνει ότι αυτοί οι μετασχηματισμοί εξασφαλίζουν τη μετάβαση από το ένα αδρανειακό σύστημα αναφοράς στο άλλο χωρίς οι νόμοι της φύσης να αλλάζουν μορφή. Εξάλλου, το αναλλοίωτο των μετασχηματισμών Lorentz αποτελεί το θεμέλιο της θεωρίας της Γενικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν, της μόνης θεωρίας για τη βαρύτητα που διαθέτουμε σήμερα, δηλαδή της μοναδικής θεωρίας για το «απείρως» μεγάλο. Οπως όμως γνωρίζουμε, ο εικοστός αιώνας μάς άφησε ως κληρονομιά εκτός από τη Γενική Σχετικότητα και μια άλλη σπουδαία θεωρία, την Κβαντομηχανική, η οποία περιγράφει με ακρίβεια το «απείρως» μικρό. Το πιο προχωρημένο ερευνητικό-θεωρητικό μέτωπο των τελευταίων 40 χρόνων είναι η μεγάλη αλλά ανεπιτυχής προσπάθεια να βρεθεί μια ενοποιημένη θεωρία ικανή να συμπεριλαμβάνει χωρίς αντιφάσεις τόσο τη Γενική Σχετικότητα όσο και την Κβαντομηχανική. Σε αυτό αποβλέπουν π.χ. οι θεωρίες των χορδών, της κβαντικής βαρύτητας βρόχων, οι θεωρίες πολλαπλών διαστάσεων και μεμβρανών κοκ. Ομως για τις παραπάνω θεωρίες το «αναλλοίωτο» των μετασχηματισμών Lorentz δεν είναι παρά μια προσεγγιστική συμμετρία που παραβιάζεται. Συνεπώς, οι θεωρίες αυτές προβλέπουν εν γένει τη δυνατότητα ταχυτήτων μεγαλύτερων από την ταχύτητα του φωτός. Εξάλλου, η ιστορία της Φυσικής μάς διδάσκει ότι οι περισσότεροι φυσικοί νόμοι έχουν «ημερομηνία λήξης»: κάποια χρονική στιγμή ανακαλύπτουμε μια γενικότερη θεωρία και οι μέχρι τότε καθιερωμένοι «νόμοι» μετατρέπονται σε περιορισμένες προσεγγίσεις στο πλαίσιο ενός νέου νόμου με πολύ ευρύτερες εφαρμογές. Αυτό ακριβώς συνέβη στη νευτώνεια μηχανική, η οποία στις αρχές του εικοστού αιώνα μετετράπη σε επιμέρους προσέγγιση της θεωρίας του Αϊνστάιν για τις πολύ χαμηλές ταχύτητες σε σχέση με την ταχύτητα του φωτός. Το πρόγραμμα OPERA, μεταξύ άλλων, ελέγχει τη θεωρία του Αϊνστάιν σε ένα καθεστώς όπου η ενέργεια είναι τουλάχιστον 100 δισεκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από την πιθανή μάζα των νετρίνων. Αντίστοιχο καθεστώς συναντάται στην κοσμική ακτινοβολία πολύ υψηλής ενέργειας που μελετάται στο πείραμα AUGER στην Αργεντινή, ή στα νετρίνα και τα φωτόνια υψηλής ενέργειας που εκπέμπονται από τα βίαια κοσμικά φαινόμενα. Είναι λοιπόν απολύτως δικαιολογημένος ο ενθουσιασμός για αυτή την ανακάλυψη: αν η μέτρηση αυτή επιβεβαιωθεί και από άλλα σχετικά πειράματα, τότε το ερευνητικό πρόγραμμα που διανοίγεται για το άμεσο μέλλον είναι ασύλληπτο. Ισως ανοίξαμε ένα καινούργιο παράθυρο στον κόσμο.

• Σε περιόδους μεγάλης οικονομικής κρίσης δικαιολογείται και πώς η ανάγκη χρηματοδότησης τέτοιων πολυδάπανων πειραμάτων;

Υπάρχουν τουλάχιστον δύο διαφορετικές -αλλά συμπληρωματικές- απαντήσεις στο εύστοχο και επίκαιρο ερώτημά σας. Μια πρώτη απάντηση είναι ότι αυτές οι πολυδάπανες αλλά και πολυάνθρωπες διεθνείς συνεργασίες παράγουν όχι μόνο βαθύτερη γνώση αλλά και πρωτοπόρα τεχνολογία. Στην περίπτωση του OPERA, δημιουργήθηκαν ανιχνευτές σωματιδίων που χρησιμοποιούνται για γεωφυσικές εφαρμογές, ταχύτατες μηχανές ψηφιοποίησης φωτογραφιών μεγάλης ακρίβειας, αλλά και ένα πρωτοποριακό υπολογιστικό σύστημα λήψης και επεξεργασίας δεδομένων. Μάλιστα, ο σχεδιασμός και η κατασκευή αυτού του υπολογιστικού δικτύου ήταν η προσωπική συμβολή μου στο OPERA, πριν αναλάβω τις τωρινές μου ευθύνες. Η δεύτερη απάντηση είναι ότι οι χρονικότητες της επιστήμης είναι ανεξάρτητες από τις χρονικότητες της οικονομικής δραστηριότητας. Ανατρέχοντας κανείς στις πιο πρόσφατες ιστορικές ημερομηνίες θα διαπιστώσει ότι οι μεγάλες θεωρητικές και πειραματικές καινοτομίες στη φυσική του εικοστού αιώνα, όπως η Κβαντομηχανική, η Γενική θεωρία της Σχετικότητας, η διαστολή του Σύμπαντος, η ανίχνευση του νετρονίου, η πρόβλεψη των νετρίνων κ.λπ., πραγματοποιήθηκαν γύρω στα 1920-1930, την εποχή δηλαδή της προηγούμενης μεγάλης οικονομικής κρίσης. Αντίθετα με τον βραχυπρόθεσμο χρόνο δράσης των χρηματιστών, των μάνατζερ και των πολιτικών, ο χρόνος δράσης της επιστήμης είναι μακροπρόθεσμος και ίσως γι’ αυτό φαίνεται απελπιστικά αργός στους μη ενημερωμένους πολίτες.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Έρχεται στην Αθήνα το μοναδικό Φεστιβάλ Γρίφων Καστελορίζου
Απευθύνεται σε κάθε ηλικία, μέσα από πλήθος πρωτότυπων δρώμενων, εκθέσεων, ομιλιών και δράσεων που συναντούν την επιστήμη, την τέχνη και τον πολιτισμό, με κύρια θεματική τους Γρίφους.
Έρχεται στην Αθήνα το μοναδικό Φεστιβάλ Γρίφων Καστελορίζου
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Το 3ο Συνέδριο Ογκολογίας της Διασποράς
Σκοπός της συνάντησης θα είναι η άμεση επικοινωνία και αλληλεπίδραση που θα αναδείξει τα κοινά ενδιαφέροντα, τις ιδιαίτερες δυνατότητες και τους πιθανούς, κοινούς μελλοντικούς στόχους.
Το 3ο Συνέδριο Ογκολογίας της Διασποράς
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Αξιολογώντας τα υπέρ και τα κατά της νέας εποχής των αλγορίθμων
Το βιβλίο «Η εποχή των αλγορίθμων» απευθύνεται σε όσες ή όσους αναγνώστες προβληματίζονται για το ευρύτατο φάσμα εφαρμογών της τεχνολογίας των αλγορίθμων.
Αξιολογώντας τα υπέρ και τα κατά της νέας εποχής των αλγορίθμων
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Το πρώτο υπολογιστικό σύστημα που δεν βασίζεται σε Bit ή Qubit
Ο νέος κβαντικός υπολογιστής βασίζεται στα «Qudit», έναν νέο τύπο κβαντικής πληροφορίας που προκύπτει από την ταυτόχρονη επεξεργασία περισσότερων επάλληλων ενεργειακών καταστάσεων.
Το πρώτο υπολογιστικό σύστημα που δεν βασίζεται σε Bit ή Qubit
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Μακρινός εξωπλανήτης με πολύ οικεία όψη
Η νέα έρευνα βασίστηκε στα αναρίθμητα παρατηρησιακά δεδομένα του περίφημου διαστημικού τηλεσκοπίου Κέπλερ, που είχε εκτοξευτεί από τη NASA το 2009 και τέθηκε εκτός λειτουργίας το 2018.
Μακρινός εξωπλανήτης με πολύ οικεία όψη
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Ολοκληρώθηκε η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος
Η νέα εκδοχή του ανθρώπινου γονιδιώματος μας προσφέρει την πληρέστερη χαρτογράφηση των 3.055 δισεκατομμυρίων ζευγών συμπληρωματικών βάσεων του DNA που συγκροτούν τα γονίδιά μας.
Ολοκληρώθηκε η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας