Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι θρησκευτικές καταβολές του ολοκληρωτισμού

Πέτερ Σλότερνταϊκ: Στη σκιά του Σινά: Υποσημείωση περί των απαρχών και των μεταβαλλόμενων μορφών της ολικής συμμετοχής, Μτφρ. Νίκος Σουελτζής, επιμ. & εισαγ.: Αντώνιος Καλατζής, Εκδ. Νήσος, σελ. 82.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι θρησκευτικές καταβολές του ολοκληρωτισμού

  • A-
  • A+

Kυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Νήσος το ενδιαφέρον δοκίμιο με τίτλο «Στη σκιά του Σινά» που έγραψε ένας από τους πιο πρωτότυπους σύγχρονους Γερμανούς διανοούμενους, ο φιλόσοφος Πέτερ Σλότερνταϊκ, το καινοτόμο έργο του οποίου παραμένει αμετάφραστο στον τόπο μας.

Πρόκειται για ένα σύντομο -αλλά πυκνό σε προκλητικές ιδέες- δοκίμιο πολιτισμικής και πολιτικής θεολογίας, στο οποίο ο συγγραφέας διερευνά τις μονοθεϊστικές θρησκευτικές καταβολές της σύγχρονης ολοκληρωτικής σκέψης και τη γενεαλογία των βίαιων κοινωνικών πρακτικών που αυτή συνεπάγεται. Οι Εκδόσεις Νήσος μας έστειλαν μία πολύ κατατοπιστική βιβλιοπαρουσίαση που έγραψε ο Σπύρος Κάλτσας, την οποία και παρουσιάζουμε στους αναγνώστες μας.

Το κείμενο που λάβαμε

Στο δοκίμιο «Στη σκιά του Σινά», το οποίο παρουσιάζεται στο ελληνόφωνο αναγνωστικό κοινό από τις εκδόσεις Νήσος σε μετάφραση του Νίκου Σουελτζή και επιμέλεια/εισαγωγή του Αντώνιου Καλατζή, ο Γερμανός φιλόσοφος Peter Sloterdijk καταπιάνεται με το ζήτημα της θρησκείας και αναζητά στην παράδοση των μονοθεϊστικών θρησκειών τους κοινωνικούς και πολιτισμικούς μηχανισμούς που βρίσκονται πίσω από τις διαδικασίες διαμόρφωσης των λαών.

Η ιστορία μας διδάσκει ότι κάθε λαός έχει μια θρησκεία και εξασφαλίζει την ενότητά του μέσα στον χρόνο διαμορφώνοντας κοινούς μύθους και τελετουργίες που συνοδεύουν την αναπαράσταση του ιερού. Χωρίς να αρνείται τη συνθήκη αυτή, ο Sloterdijk ασκεί κριτική στον ρομαντισμό του Herder, ο οποίος αντιλαμβάνεται τους λαούς ως αναλλοίωτες μεταφυσικές υποστάσεις, με σκοπό να διερευνήσει τους κοινωνικο-πολιτισμικούς μηχανισμούς που διέπουν τις αλληλεπιδράσεις των διαφορετικών κοινωνιών.

Η πολλαπλότητα των λαών και των θρησκειών αποτελεί πηγή ανησυχίας για τις κοινωνίες, οι οποίες υποχρεώνονται να διαχειριστούν τον λατρευτικό πλουραλισμό. Μια γνώριμη στρατηγική παραπέμπει ιστορικά στις μεγάλες αυτοκρατορίες του παρελθόντος (αρχαία Αίγυπτος, Ελληνιστική αυτοκρατορία, Ρωμαϊκή αυτοκρατορία), οι οποίες προάγουν τη λογική της σύνθεσης και του πολιτισμικού συγκρητισμού, της διατήρησης του όμοιου μέσα στο διαφορετικό (π.χ. η διατήρηση των ίδιων θεοτήτων με διαφορετικές ονομασίες).

Μια δεύτερη στρατηγική, η οποία παραπέμπει ιστορικά στον λαό του Ισραήλ, αναφέρεται στην απόπειρα να αναδειχθεί η μοναδικότητα της κοινότητας με αναφορά τον ιερό δεσμό που συνάπτεται με τον αποκλειστικό και ασύγκριτο Θεό. Αυτό που ενδιαφέρει τον Sloterdijk δεν είναι οι διάφορες θεολογικές σημασίες του «μονοθεϊσμού», αλλά η κοινωνική και πολιτισμική διάσταση που αποκτά η λογική της διαφύλαξης της μοναδικότητας της κοινότητας με κάθε κόστος, ο συγγραφέας την ονομάζει «στρατηγική μοναδικοποίησης».

Στρέφοντας το βλέμμα του στις βιβλικές αφηγήσεις, ο Sloterdijk επικεντρώνεται στο επεισόδιο του Σινά και στη σφαγή που ακολουθεί, όταν ο Μωυσής επιστρέφει από το όρος και αντιλαμβάνεται ότι μεγάλο μέρος των Ισραηλιτών επιδίδεται στη λατρεία των ειδώλων έχοντας παραβεί την εντολή του Θεού.

Το επεισόδιο αποκτά παραδειγματικό χαρακτήρα και μας επιτρέπει να αναγνώσουμε τα διάφορα βιβλικά επεισόδια υπό το φως μιας αφηγηματικής ενότητας που δεν αναδεικνύει την πολεμοχαρή φύση ή τον επεκτατικό χαρακτήρα του λαού του Ισραήλ, αλλά κατανοείται ως διαρκής υπενθύμιση των τρομακτικών συνεπειών που συνεπάγεται η ρήξη του συμφωνηθέντος δεσμού με τον Θεό καθώς βιώνεται ως απειλή για την ίδια την ύπαρξη της κοινότητας.

Ο Sloterdijk ονομάζει αυτή τη συνθήκη «μοντέλο Σινά» αναφερόμενος στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται ο λαός του Ισραήλ την ταυτοτική μοναδικότητά του. Το μοντέλο Σινά σηματοδοτεί για πρώτη φορά στην ιστορία τη διαμόρφωση ενός «ολικού θεσμού». Η κοινότητα απαιτεί από το μέλος της την πλήρη αφοσίωση μετασχηματίζοντας τον λατρευτικό δεσμό σε καταναγκαστική ομολογία πίστεως και τη συμμετοχή στην κοινότητα σε απαράβατο καθήκον. Ο φόβος καθίσταται κυρίαρχο στοιχείο για τη διαμόρφωση της κοινότητας αποκτώντας μια διάσταση εξουσιαστική και πολιτική.

Ο συγγραφέας επιστρατεύει τον όρο «φοβοκρατία» εστιάζοντας ιδιαίτερα στις συνέπειες που συνοδεύουν το παράπτωμα της αποστασίας. Αυτή ακριβώς η λογική κληροδοτείται στον χριστιανισμό και στο Ισλάμ και μετασχηματίζεται στο πλαίσιο μιας επεκτατικής αντίληψης σχετικά με το ιστορικό πεπρωμένο της κοινότητας.

Φτάνοντας στο σήμερα, ο Sloterdijk μας διαβεβαιώνει ότι βιώνουμε το τέλος της εποχής της ολικής συμμετοχής, της καταναγκαστικής συμμετοχής του ατόμου σε ευρύτερες συλλογικότητες. Η θρησκεία μετασχηματίζεται σε μια υποκειμενική επιλογή ανάμεσα στις άλλες, εξοβελίζεται στην ιδιωτική σφαίρα και εξαντλείται στα έσχατα ερωτήματα του ατομικού βίου. Ο «λαός» μετασχηματίζεται σε «πλήθος» και το άτομο αναδεικνύεται κυρίαρχο ως φορέας αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων.

Είναι η εποχή του φιλελευθερισμού, της ανεκτικότητας και της προαιρετικής συμμετοχής στη συλλογικότητα. Είναι όμως ο θρυμματισμός κάθε συλλογικού δεσμού η λύση για όλα τα προβλήματα; Είναι αδύνατος ένας κόσμος που θα διατηρεί ζωντανούς τους κοινωνικούς και πολιτικούς όρους της συλλογικής συμμετοχής χωρίς την προσφυγή στη βία;

Επαφίεται στον αναγνώστη και στην αναγνώστρια να βγάλουν τα δικά τους συμπεράσματα και να ωφεληθούν από την ανάγνωση του σημαντικού αυτού δοκιμίου που διαπραγματεύεται σε μια πρωτότυπη φιλοσοφική γλώσσα ένα ζήτημα όχι μόνο απαιτητικό, αλλά και επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε.

▶ Ποιος είναι

Ο καθηγητής φιλοσοφίας Πέτερ Σλότερνταϊκ (Peter Sloterdijk) γεννήθηκε στην Καρλσρούη Γερμανίας το 1947. Είναι συγγραφέας πολυάριθμων έργων για την ιστορία του πολιτισμού, τη θεωρία της τέχνης και τη φιλοσοφία της θρησκείας. Θεωρείται ένας από τους πιο ρηξικέλευθους, δημοφιλείς και πολυδιαβασμένους σύγχρονους Γερμανούς διανοητές.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Οι καλοκαιρινές βιβλιο-προτάσεις
Τις επόμενες τρεις εβδομάδες, οι «Μηχανές του Νου» θα πάνε διακοπές, και ως αναγνωστικό αντίβαρο, προτείνουμε σήμερα μερικούς ιδιαίτερα ενδιαφέροντες τίτλους βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα.
Οι καλοκαιρινές βιβλιο-προτάσεις
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Τρομοκρατία: μια παγκόσμια ιστορία
Στις αρχές Ιουνίου θα κυκλοφορήσει το βιβλίο του Αμερικανού ιστορικού Ράνταλ Λω «Τρομοκρατία, μια παγκόσμια ιστορία», που έχει χαρακτηριστεί ως έργο αναφοράς στην ιστορική έρευνα της τρομοκρατίας.
Τρομοκρατία: μια παγκόσμια ιστορία
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Μια ενδιαφέρουσα φιλοσοφική εκδήλωση
Το βιβλίο του Ιμάνουελ Καντ «Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών» αναγνωρίζεται καθολικά ως ένα από τα πιο σημαντικά έργα της ηθικής φιλοσοφίας.Με αφορμή τη νέα και εξαιρετικά επιμελημένη μετάφραση από τον...
Μια ενδιαφέρουσα φιλοσοφική εκδήλωση
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Η αυθόρμητη αντίληψη των φυσικών νόμων
Πριν κρατήσουμε στα χέρια μας οποιοδήποτε αντικείμενο, ο εγκέφαλος αξιολογεί την απόσταση, το βάρος και το σχήμα του. Προετοιμάζει το μυϊκό μας σύστημα και σχεδιάζει όλες τις κινήσεις που απαιτούνται για να το...
Η αυθόρμητη αντίληψη των φυσικών νόμων
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Στις 27 Μαΐου στο Γαλλικό Ινστιτούτο η 3η «έκδοση» της Νύχτας Φιλοσοφίας
Η 3η «έκδοση» της Νύχτας Φιλοσοφίας, το καθιερωμένο και πολυαναμενόμενο πλέον ραντεβού του Γαλλικού Ινστιτούτου με το φιλομαθές κοινό του τόπου μας θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 27 Μαΐου -από τις 7 το...
Στις 27 Μαΐου στο Γαλλικό Ινστιτούτο η 3η «έκδοση» της Νύχτας Φιλοσοφίας
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΝΕΑ
Τα παιδιά από άθρησκες οικογένειες είναι πολύ πιο φιλεύσπλαχνα και αλτρουιστικά
Αντίθετα με ό,τι συνήθως πιστεύουμε, τα παιδιά που μεγαλώνουν σε θρησκόληπτες οικογένειες τείνουν να εκδηλώνουν μια πολύ λιγότερο ανεκτική, γενναιόδωρη και αλτρουιστική συμπεριφορά απέναντι στους άλλους σε...
Τα παιδιά από άθρησκες οικογένειες είναι πολύ πιο φιλεύσπλαχνα και αλτρουιστικά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας