Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ελληνογερμανική διαμάχη με όπλο τα σκίτσα

«Είναι σπάνια τα σκίτσα, σαν κι αυτό του Μιχάλη Κουντούρη, που προσπαθεί να συνδυάσει με δυναμισμό και αισιοδοξία τις αρχαίες αξίες με τα σύγχρονα πολιτικά κινήματα» παρατηρεί ο ερευνητής- Δεξιά: σκίτσο του Latuff (21-10-2012)

Η ελληνογερμανική διαμάχη με όπλο τα σκίτσα

  • A-
  • A+

Δεν είναι και λίγες οι φορές που τα πολιτικά σκίτσα βρέθηκαν στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου.

Αρκεί να θυμηθούμε την Αφροδίτη της Μήλου στο Focus ή τους ναζί Μέρκελ και Σόιμπλε.

Μάλιστα, η διαμάχη με όπλο τη γελοιογραφία όχι απλώς έλαβε διαστάσεις που ανέδειξαν το ιστορικό βάθος της αντιπαράθεσης των δύο χωρών, που φτάνει ώς τον Μέτερνιχ, αλλά προβλημάτισε και σχετικά με το αν είναι θεμιτή η ερμηνεία του σήμερα με ιστορικά σχήματα του παρελθόντος, οδηγώντας τους ίδιους τους σκιτσογράφους στην υπεράσπιση των επιλογών τους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι «στα τέλη του 19ου αιώνα η γελοιογραφική αποτύπωση της κρίσης στις ελληνογερμανικές σχέσεις ακολούθησε παρόμοια σχήματα αναπαράστασης και αφήγησης, με τους Γερμανούς τραπεζίτες να προσπαθούν με ανάλογες βίαιες διαθέσεις και πρακτικές να εξασφαλίσουν την αποπληρωμή των δανείων που είχαν χορηγήσει, αλλά και την οικονομική αφαίμαξη της Ελλάδας».

Τα παραπάνω προέρχονται από την έρευνα του δρα Δημήτρη Παπαχαραλάμπους «Πολιτισμικές αναπαραστάσεις της ελληνικής κρίσης στην πολιτική γελοιογραφία»: σε αυτήν μελέτησε 700 γελοιογραφίες του διεθνούς και 700 του ελληνικού Τύπου, της περιόδου 2010-2013.

Ποιες είναι οι βασικές διαπιστώσεις του, πέρα από τον σημαντικό ρόλο που έχει διαδραματίσει η Ιστορία στις γελοιογραφικές αποτυπώσεις της σύγχρονης πραγματικότητας;

♦Στην πλειονότητά τους (65%) οι διεθνείς γελοιογραφίες χρησιμοποιούν στοιχεία της Ελληνικής Αρχαιότητας για να παρουσιάσουν τη σύγχρονη Ελλάδα αλλά και για να ερμηνεύσουν την ευρωπαϊκή κρίση.

Η μεγαλύτερη ομάδα -150 σκίτσα- αφορά τον αρχαίο ναό, που κι αν δεν κατονομάζεται ταυτίζεται με τον Παρθενώνα, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις όπου δηλώνεται ρητώς ο Παρθενώνας αυτό γίνεται για να ανακοινωθεί η πώλησή του.

Σε αυτό το σημείο δεν εγείρονται σύμφωνα με τον ερευνητή απλώς ζητήματα σχετικά με το ποιος εξαναγκάζει στην πώληση ή ποιος πουλά και ποιος αγοράζει, αλλά και νέοι προβληματισμοί «για το αν η πώληση του Παρθενώνα δεν εκφράζει μόνο τον υπέρτατο φόβο για την Ελλάδα, αλλά ίσως και τον υπέρτατο ιστορικό φθόνο…», για να συνδέσει το θέμα με την πραγματικότητα και τις προτροπές για πώληση μνημείων ή νησιών από Ευρωπαίους πολιτικούς κι ακόμη με την τάση για ανάθεση της διαχείρισης μνημείων και δημόσιων πολιτιστικών οργανισμών σε ιδιώτες, με οικονομικά κριτήρια.

Πέρα από τα ερείπια των ναών που προκαλούν αυτόματους συσχετισμούς με τα σημερινά οικονομικά ερείπια, μια άλλη μεγάλη κατηγορία 100 σκίτσων φιλοξενεί αρχαία αγάλματα, με πιο δημοφιλή την Αφροδίτη της Μήλου και τον Δισκοβόλο του Μύρωνα, ενώ δεν λείπουν αναφορές στον χώρο της μυθολογίας (Δούρειος Ιππος), των μυθικών ηρώων (Σίσυφος, Ατλας).

«Τα χαμένα χέρια της Αφροδίτης, αποτέλεσμα πολιτισμικής λεηλασίας, έρχονται στο επίκεντρο μιας νέας αντιπαράθεσης. Πού βρίσκονται, ποιος τα έχει στην κατοχή του, ποιος έχει το δικαίωμα ή τη δυνατότητα να τα διεκδικήσει ή να τα αποκαταστήσει; Η Αφροδίτη, ως σύμβολο της ανάπηρης και πτωχευμένης ελληνικής οικονομίας, εμφανίζεται συχνά να δέχεται τις επίμονες προσπάθειες των διεθνών θεσμών να αποκαταστήσουν της αρτιμέλειά της, οι οποίες όμως δείχνουν μάταιες είτε γιατί η κατάστασή της δεν επιδέχεται διόρθωση είτε γιατί η προσφερόμενη βοήθεια είναι ανεπαρκής ή εντελώς λανθασμένη», σχολιάζει χαρακτηριστικά ο ερευνητής, που με τις εμβριθείς παρατηρήσεις του διεισδύει πέρα από τις ρητές για να αποκαλύψει τις υπόρρητες διαστάσεις των πολιτισμικών αναπαραστάσεων στις σκιτσογραφικές απεικονίσεις του διεθνούς και ελληνικού Τύπου.

♦ Στο υπόλοιπο 35% των σκίτσων (250) με αναφορές στη σύγχρονη Ελλάδα, επικρατούν οι συμβολικές αναπαραστάσεις της χώρας (150 σκίτσα), με κυριότερη αυτή του βυθιζόμενου πλοίου (50 σκίτσα).

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν και γελοιογράφοι με φιλελληνική στάση που απεικονίζουν την Ελλάδα ως θύμα βασανιστηρίων, αμφισβητώντας έτσι την αποτελεσματικότητα δανείων ή μέτρων και παρουσιάζοντάς τα ως μέρος ενός σχεδίου εξόντωσης.

«Η αναπαράσταση του σύγχρονου Ελληνα ακολουθεί απόλυτα στερεοτυπικούς δρόμους, στερεότυπα όμως που είχε χρησιμοποιήσει και διαδώσει η ίδια Ελλάδα στο παρελθόν για τον εαυτό της», επισημαίνει ο ερευνητής.

Τυπικό παράδειγμα, ο εύζωνας που από τον πόλεμο του 1940 «όταν εκπροσωπούσε την ελληνική ανδρεία, στην πρώτη γραμμή ενός κοινού ευρωπαϊκού αγώνα» μετατράπηκε «σε αναμνηστικό τσολιαδάκι, σύμβολο πολιτιστικής εκποίησης και πνευματικής αλλοτρίωσης», για να καταλήξει στις μέρες μας μια αναχρονιστική φιγούρα, ενώ παράλληλη πορεία ακολουθεί και η εικόνα του ξέγνοιαστου Ελληνα γλεντζέ ή του Ζορμπά…

Ελληνικές γελοιογραφίες

Καλαϊτζής (10-3-2013)

Σε αντίθεση με τα διεθνή, τα ελληνικά σκίτσα που αναφέρονται στην Αρχαία Ελλάδα είναι συντριπτικά λιγότερα, μόλις 80, ενώ σε αυτά η αρχαιότητα όχι μόνο δεν αποτελεί πηγή εθνικής υπερηφάνειας, αλλά «λειτουργεί συνήθως ως ένας αμείλικτος καθρέφτης για το ντροπιαστικό σήμερα».

Η ελληνική Ιστορία, που διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο σε 300 σκίτσα, εκλαμβάνεται όμως ως μια σταδιακή πορεία παρακμής από την Αρχαιότητα έως τις μέρες μας.

«Η επανάσταση του 1821 προκαλεί κι αυτή θλιβερές συγκρίσεις, ενώ ο αγώνας του 1940 συνδυάζεται με την ανάγκη να ειπωθεί ξανά ένα καινούργιο ΟΧΙ», επισημαίνει ο ερευνητής.

Ωστόσο, η μεγαλύτερη ιστορική κατηγορία είναι αυτή στην οποία πρόσωπα της σύγχρονης γερμανικής πολιτικής και οι πράξεις τους συνδέονται με τον ναζισμό και τα εγκλήματά του: αγκυλωτοί σταυροί, εκτελέσεις, εθνική αντίσταση, τάγματα ασφαλείας, κρεματόρια «επιστρέφουν από την τραυματισμένη συλλογική μνήμη για να προβληθούν με επιθετικότητα αλλά και πόνο πάνω στους θεωρούμενους νέους κατακτητές».

Είναι αυτές οι γελοιογραφίες -κυρίως των Στάθη, Ιωάννου, Καλαϊτζή- που αποδίδουν στη Γερμανία τα σύγχρονα δεινά της χώρας, που ενόχλησαν περισσότερο και προκάλεσαν αντιδράσεις, καθώς η διεθνής κοινή γνώμη τα αντιμετώπισε «ως παραδείγματα αλλά και παράγοντες διαμόρφωσης του αντιγερμανικού κλίματος στην Ελλάδα. Η εμφάνισή τους στον ελληνικό Τύπο, σε μεγάλο βαθμό αποτελεί απάντηση στις γερμανικές προσβολές προς τη χώρα μας οι οποίες έχουν προηγηθεί, με αφετηρία την Αφροδίτη της Μήλου στο Focus», επισημαίνεται στη μελέτη.

Στο στόχαστρο μπαίνει η γερμανική ηγεσία, ωστόσο η Μέρκελ αναπαρίσταται ως Χίτλερ/ναζί και από τους διεθνείς γελοιογράφους, καθώς η γερμανική προσπάθεια κυριαρχίας στην Ε.Ε. ως άλλο 4ο Ράιχ απασχόλησε ακόμη και τα πιο έγκυρα γερμανικά έντυπα.

Στη συμβολική απεικόνιση της σύγχρονης Ελλάδας, οι σκιτσογράφοι, ανεξαρτήτως προέλευσης, φαίνεται να συμπλέουν, με τα ελληνικά να υπερτερούν στην παρουσίαση της χώρας ως θύματος βίας.

Ποια είναι τα βασικά συμπεράσματα;

«Ερευνώντας και συγκρίνοντας τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις της κρίσης στη διεθνή και ελληνική πολιτική γελοιογραφία -μας λέει ο κ. Παπαχαραλάμπους- παρατηρούμε ότι:

► Η συντριπτική πλειονότητα των ξένων σκιτσογράφων χρησιμοποιούν στοιχεία της ελληνικής αρχαιότητας για να σχολιάσουν τη σύγχρονη ελληνική και διεθνή πραγματικότητα.

► Τα διεθνή σκίτσα εκφράζουν με επιθετικό και ειρωνικό τρόπο την παρακμή της Ελλάδας. Τα ελληνικά αναπαριστούν συνήθως την –κατά τη γνώμη τους– άδικη επίθεση των ξένων θεσμών στην Ελλάδα».

Το πιο ενδιαφέρον από όσα διαπιστώνει ο ερευνητής;

«Η κριτική της ελληνικής γελοιογραφίας σχεδόν πάντα απευθύνεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα και καταστάσεις της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής, αποφεύγοντας τη στερεοτυπική απεικόνιση άλλων λαών. Αντίθετα, στη διεθνή γελοιογραφία είναι έκδηλη η τάση να αποδίδονται μονοδιάστατα στερεοτυπικά χαρακτηριστικά στο σύνολο των Ελλήνων ή στον ελληνικό πολιτισμό».

Ο ερευνητής δίνει μερικές ακόμη ερμηνείες σχετικά με την εμμονή των ξένων σκιτσογράφων με την Αρχαία Ελλάδα: ότι αφενός φανερώνει μια πολιτισμική καθήλωση, η οποία δεν παρατηρείται στους Ελληνες σκιτσογράφους και αφετέρου, καθώς η προσήλωση συνδυάζεται με την υποτίμηση της σημερινής Ελλάδας, δείχνει να αμφισβητεί την αρχαία κληρονομιά της.

Η «ενοχική» και συμπλεγματική αντιμετώπιση του ελληνικού Τύπου

EUROKINISSI

Οι ελληνικές εφημερίδες θέλουν από τη μία να αντισταθούν στην επιθετικότητα των γερμανικών δημοσιευμάτων και της ίδιας της Γερμανίας, αλλά αρνούνται να απαλλάξουν την Ελλάδα από τον ρόλο του ανίσχυρου συμμάχου

«Εμείς φταίμε, όχι η Γερμανία» και «Σόιμπλε: Περιορισμός εθνικής κυριαρχίας υπερχρεωμένων κρατών» είναι χαρακτηριστικοί τίτλοι άρθρων από το ίδιο φύλλο της εφημερίδας «Καθημερινή», που σκιαγραφούν τη σχέση Ελλάδας-Γερμανίας απηχώντας την αντίφαση που κυριαρχεί στον ελληνικό Τύπο.

Η Ελλάδα υποφέρει από τις δυσάρεστες συνέπειες του δανεισμού, αλλά τελικά δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητη από τη Γερμανία, κάτι που συχνά μαρτυρούν οι λέξεις «βοήθεια», «στήριξη», «αλληλεγγύη», «διάσωση».

Αυτή είναι μία από τις διαπιστώσεις της Αρχοντούλας Βαρβάκη στη μελέτη: «Η εικόνα των ελληνογερμανικών σχέσεων στον Ελληνικό Τύπο».

Αντλώντας υλικό από τις εφημερίδες «Καθημερινή», «Βήμα» και «Πρώτο Θέμα», που καταλάμβαναν τις πρώτες θέσεις στην προτίμηση των αναγνωστών την περίοδο 2010-2013, με τη λέξη-κλειδί «Γερμανία», επέλεξε 6.000 δημοσιεύματα που αναφέρονται στη σχέση των δύο χωρών και σε σχετικά άρθρα του γερμανικού Τύπου.

Με βασικό ερώτημα ποιος είναι ο ρόλος της Ελλάδας στην προβαλλόμενη σχέση των δύο χωρών και παρά την ασυμφωνία αρθρογράφων και εντύπων παρατηρεί την αναγνώριση του δικαιώματος της Γερμανίας να καθορίζει το μέλλον της Ελλάδας είτε επιβάλλοντας όρους και ζητώντας θυσίες είτε επαινώντας την ελληνική πρόοδο, «υπαγορεύοντας μια παθητική στάση στον αναγνώστη που δεν σχετίζεται μόνο με την εξουσία των πολιτικών αρχηγών αλλά και με τη σχέση των δυο χωρών».

Ενδεικτικό του σε ποιους δίνεται ο λόγος είναι ότι κατά την εξέταση του δείγματος παρατηρήθηκε ότι το πρόσωπο που εμφανίζεται στον τίτλο ενός κειμένου είναι μία φορά Ελληνας και τρεις Γερμανός.

Ωστόσο δεν είναι όλα τα δημοσιεύματα θετικά για τη Γερμανία: η κριτική αφορά την άρνηση ή καθυστέρηση της «βοήθειας», ενώ όσο εντείνεται η λιτότητα γίνεται λόγος περί αυστηρής στάσης, έλλειψης αλληλεγγύης, άρνησης ανάληψης ευθυνών, αποκόμισης κερδών από την ελληνική κρίση, ηγεμονικής διάθεσης σε βάρος του κοινοτικού συμφέροντος.

Παράλληλα δημοσιεύματα καταγγέλλουν τον «αντιγερμανισμό» ως απόπειρα απόδοσης των ευθυνών στους ξένους και απόκρυψης των ημέτερων λαθών.

Η αμφισβήτηση όμως της συμμαχίας και της γερμανικής κυριαρχίας δεν αποτελεί τη βασική στάση των εφημερίδων, ενώ το πλαίσιο της κριτικής συντηρεί την εικόνα της άνισης συμμαχίας που έχει ανάγκη η Ελλάδα, εξάρτηση που υπονοείται ακόμη και όταν δεν εκφράζεται ρητά, αλλά την υπογραμμίζουν οι λέξεις κόστος και διάσωση.

Σε ό,τι αφορά την πολιτισμική διάσταση στη σχέση των δύο χωρών, οι εφημερίδες υποστηρίζουν την εικόνα της Ελλάδας που πλήττεται: παρουσιάζουν τις στερεοτυπικές αντιλήψεις ως προσβολές των ξένων, απαντούν στο «τεμπέλης» με τα επίσημα στοιχεία για την εργατικότητα των Ελλήνων, καταγγέλλουν τη γερμανική διαφθορά, αλλά αναγνωρίζουν κάποια αλήθεια στις κατηγορίες περί διαφθοράς και αναλαμβάνουν τις ευθύνες του ανίσχυρου και κακού συμμάχου.

Η «ενοχική» και συμπλεγματική αντιμετώπιση ωστόσο δεν σταματά εδώ: σπανίζουν οι αναζητήσεις της αιτίας των στερεότυπων ή των πολιτικών τους κινήτρων, παρά τις προσεκτικές αναλύσεις για την απαξίωση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η Ιστορία παίζει σημαντικό ρόλο, το ναζιστικό παρελθόν παραλληλίζεται με τη σημερινή ηγεμονία στην Ευρώπη, αλλά την ώρα που τάσσονται υπέρ της καταβολής των οφειλών της Γερμανίας από την Κατοχή δεν λείπουν και φωνές που πρεσβεύουν ότι το αίτημα είναι καταστροφικό για τη θέση της χώρας. Και μπορεί να κατηγορούν τον γερμανικό Τύπο για την ανθελληνική του στάση, αλλά την ίδια στιγμή η Ελλάδα παίρνει τη θέση που ο ίδιος της δίνει...

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι το βασικό συμπέρασμα της μελέτης κάνει λόγο για μία αντίφαση:

«Οι ελληνικές εφημερίδες από τη μία προσπαθούν να υπερασπιστούν τη θέση της Ελλάδας στο πεδίο των διαπραγματεύσεων αλλά και στον δημόσιο διάλογο απέναντι στην προσβλητική αντιμετώπισή της από τον γερμανικό Τύπο ή και τους Γερμανούς πολιτικούς, χωρίς να έχουν πάντα τη διάθεση να τη δικαιολογήσουν, και από την άλλη αναπαριστούν τη σχέση των δύο χωρών ως τη σχέση δύο από τη φύση τους άνισων συμμάχων.

»Η υπεράσπιση της πολιτισμικής ταυτότητας της Ελλάδας που προσβάλλεται από τα εξώφυλλα του Focus και την κατηγορία του τεμπέλη συγκρούεται με την ενσωμάτωση της εικόνας (δηλαδή ενός άλλου στερεότυπου) της αδύναμης Ελλάδας που περιμένει τη βοήθεια των Γερμανών» παρατηρεί η κ. Βαρβάκη.

Συνοψίζοντας τη μελέτη μάς λέει: «Η εικόνα των ελληνογερμανικών σχέσεων στον ελληνικό Τύπο είναι ένα σύνθετο παζλ που εκφράζεται σε πολλών θεματικών δημοσιεύματα.

Προσεγγίζοντας αυτό το πλούσιο υλικό και χωρίς να μπορούμε να μιλήσουμε για μια ενιαία άποψη όλων των συντακτών κάθε εφημερίδας, εντοπίσαμε αυτή την αντιφατική εικόνα του ελληνικού Τύπου που θέλει να αντισταθεί στην επιθετικότητα των γερμανικών δημοσιευμάτων και της ίδιας της Γερμανίας, αλλά αρνείται να απαλλάξει την Ελλάδα από τον ρόλο του ανίσχυρου συμμάχου. Οι ρίζες αυτής της αντίφασης φαίνεται να βρίσκονται στην αντιμετώπιση της σχέσης της Ελλάδας με την Ε.Ε. συνολικά, η οποία βρίσκεται στο φόντο του παζλ που μελετάμε».

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
«Δουβλίνο» θέλω, τώρα το θέλω!
Το σχέδιό του για το προσφυγικό, που έφερε στα πρόθυρα της κατάρρευσης την κυβέρνηση της Ανγκελα Μέρκελ, παρουσίασε ο υπουργός Εσωτερικών της Γερμανίας, Χορστ Ζεεχόφερ, σε επίσημη συνέντευξη, παρά το γεγονός...
«Δουβλίνο» θέλω, τώρα το θέλω!
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η μέρα που έφυγαν οι ναζί
Μέσα από εκθέσεις φωτογραφικού και αρχειακού υλικού, συναυλίες, ιστορικούς περιπάτους, δημόσιες συζητήσεις με ειδικούς επιστήμονες και άλλες δράσεις, οι Αθηναίοι θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τα...
Η μέρα που έφυγαν οι ναζί
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Οταν η μπάλα σήμαινε αντίσταση
Ενα εξαιρετικά ενδιαφέρον αφιέρωμα στο ποδόσφαιρο στα χρόνια της Κατοχής και της Απελευθέρωσης παρουσιάζεται σήμερα στο πλαίσιο των δράσεων ● Ειδική μνεία θα γίνει στους δύο αγωνιστές ποδοσφαιριστές Νίκο Γόδα...
Οταν η μπάλα σήμαινε αντίσταση
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η απελευθέρωση της Αθήνας μέσα από 14 αποσιωπημένες ιστορίες
Σαν σήμερα το 1944 σήμαναν οι καμπάνες της απελευθέρωσης για την Αθήνα. Δεκατέσσερις ιστορίες, κυρίως αφανών ανθρώπων, που εκτίθενται στο κτίριο 6 πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ, ζωντανεύουν μερικές από τις λιγότερο γνωστές...
Η απελευθέρωση της Αθήνας μέσα από 14 αποσιωπημένες ιστορίες
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
«Τα εγκλήματα της Βέρμαχτ στο Δίστομο δεν πρέπει να ξεχαστούν»
«Διδασκόμαστε και δεσμευόμαστε: ποτέ ξανά» δηλώνει ο πρεσβευτής της Γερμανίας στην Ελλάδα με αφορμή την μαύρη επέτειο της 10ης Ιουνίου 1944 για την σφαγή στο Δίστομο, τονίζοντας ότι «τα εγκλήματα αυτά ανήκουν...
«Τα εγκλήματα της Βέρμαχτ στο Δίστομο δεν πρέπει να ξεχαστούν»
ΕΥΡΩΠΗ
Η Ανγκελα ενάντια στον σκοταδισμό
Στην προεκλογική ατζέντα έβαλε η καγκελάριος της Γερμανίας Α. Μέρκελ το θέμα της μεταναστευτικής πολιτικής και των προσφύγων τέσσερις εβδομάδες πριν από τις ομοσπονδιακές εκλογές, σε μια προσπάθεια να...
Η Ανγκελα ενάντια στον σκοταδισμό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας