Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αναζητώντας τα ίχνη της Κατοχής στην Αθήνα

Ξενάγηση στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου

«Εφ.Συν.» / Μάριος Βαλασόπουλος

Αναζητώντας τα ίχνη της Κατοχής στην Αθήνα

  • A-
  • A+

Με ολοένα και περισσότερο κόσμο κάθε φορά, πραγματοποιήθηκε μία ακόμη ιστορική περιήγηση στην πόλη με «ξεναγό» τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη, ο οποίος τα τελευταία χρόνια κοινωνεί τον πλούτο της ιστορικής του μελέτης με τους Αθηναίους κάθε ηλικίας που με ενδιαφέρον τον ακολουθούν.

Οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να αντικρίσουν γνωστά τους σημεία στο κέντρο με άλλα μάτια, καθώς, μέσα από μαρτυρίες, τεκμήρια και αφηγήσεις, ζωντάνεψαν όψεις της κατοχικής Αθήνας και φωτίστηκαν πτυχές από την Αντίσταση του λαού σε έναν αδυσώπητο κατακτητή.

Αξιοσημείωτη και η οργάνωση του περιπάτου, καθώς στα ιστορικά σημεία-στάσεις αυτής της περιήγησης μπορούν οι περαστικοί, τουλάχιστον μέχρι το τέλος του μήνα, να δουν τις στήλες που τοποθετήθηκαν στα πλαίσια του εορτασμού για την απελευθέρωση της Αθήνας από τα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής, σαν χθες πριν από 71 χρόνια, τα οποία και ευελπιστούμε να παραμείνουν καθώς ζωντανεύουν άγνωστες λεπτομέρειες μια ιστορικής περιόδου.

Καθεστώς τρομοκρατίας

Με αφετηρία τα Προπύλαια του Πανεπιστήμιου, ο ιστορικός δίνει το περίγραμμα του τι σημαίνει να βρίσκεται κάποιος υπό ναζιστική κατοχή περιγράφοντας την οδυνηρή καθημερινότητα υπό ένα καθεστώς τρομοκρατίας, και μεγάλων στερήσεων καθώς όλοι οι παραγωγικοί πόροι και τα μέσα έχουν τεθεί στην υπηρεσία του στρατού κατοχής: από την αγροτική παραγωγή, το εργατικό δυναμικό, τις παραγωγικές μονάδες.

«Για πρώτη φορά οι συνέπειες ενός πολέμου εισέβαλαν με απόλυτο τρόπο στις ζωές των ανθρώπων», είπε ο Μ. Χαραλαμπίδης, δίνοντας το συγκλονιστικό μέγεθος των νεκρών του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου: 36,5 εκατομμύρια νεκροί, ένας στους 5 Πολωνούς, ένας στους 8 Γιουγκοσλάβους, ένας στους 11 Σοβιετικούς, ένας στους 14 Ελληνες, ένας στους 15 Γερμανούς.

«Εφ.Συν.» / Μάριος Βαλασόπουλος

Απουσία τροφίμων, χωρίς ηλεκτρικό, με ελάχιστα μεταφορικά μέσα, στόχος ήταν η απόλυτη παράλυση των κατακτημένων προς εξουδετέρωση της Αντίστασης. Εγραφε σχετικά στο ημερολόγιό του το ηγετικό στέλεχος της ναζιστικής Γερμανίας Γιόζεφ Γκέμπελς, τον Φεβρουάριο του 1942: «Οι κάτοικοι των κατεχόμενων περιοχών είναι βουτηγμένοι στις υλικές έγνοιες. Η πείνα και το κρύο είναι στην ημερήσια διάταξη. Ανθρωποι που η μοίρια τούς έχει χτυπήσει τόσο σκληρά σε γενικές γραμμές δεν κάνουν επαναστάσεις»...

Στον πεζόδρομο της Μασσαλίας, ανάμεσα στο Πνευματικό Κέντρο του δήμου που κάποτε ήταν δημοτικό νοσοκομείο και την πλαϊνή είσοδο της Νομικής Σχολής, βρισκόταν την περίοδο της Κατοχής το κτίριο του Νεκροτομείου Αθηνών. Εδώ έφταναν τα φορτηγά του δήμου μεταφέροντας πτώματα. Τα θύματα του λιμού κορυφώθηκαν το εξάμηνο από τον Νοέμβριο του 1941 μέχρι τον Απρίλιο του 1942, όταν έφταναν να πεθαίνουν στην Αθήνα 700 άτομα την ημέρα. Υπολογίζονται σε 40-45.000 τα άτομα που πέθαναν από ασιτία σε Αθήνα και Πειραιά, καθιστώντας την πείνα πρώτη αιτία θανάτου κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Τα λαϊκά στρώματα, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 και η «νεόπτωχοι» της Κατοχής, υπήρξαν τα κύρια θύματα του λιμού. Οι διηγήσεις από εκείνη την εποχή είναι εφιαλτικές… Ωστόσο, αποτελεί κορυφαίο κατόρθωμα ότι μέσα σε αυτές τις συνθήκες της απόλυτης εξαθλίωσης και για την αντιμετώπιση του επισιτιστικού, δημιουργήθηκαν οι πρώτες συλλογικότητες που αποτέλεσαν τις θρυαλλίδες της αντίστασης. Οι συνέπειες του λιμού είχαν απασχολήσει και τους κατακτητές, αφού, σύμφωνα με την αλληλογραφία τους, λόγω της πείνας είχε μειωθεί η… αποδοτικότητα των εργατών που είχαν στη δούλεψή τους.

Γενική απεργία

Οσο για την Αντίσταση; Αρκετά τα παραδείγματα που μοιράστηκε ο ιστορικός. Μία τέτοια πράξη ήταν η γενική απεργία και διαδήλωση που προκήρυξε το ΕΑΜ στις 22 Ιουλίου του 1943 κατά της επέκτασης της βουλγαρικής ζώνης κατοχής μέχρι τη Θεσσαλονίκη, όταν οι χιλιάδες διαδηλωτές ήρθαν αντιμέτωποι στη συμβολή των οδών Πανεπιστημίου και Ομήρου με οδόφραγμα γερμανικών αρμάτων μάχης αλλά και στρατού και ανδρών των ελληνικών Σωμάτων Ασφαλείας. Η πορεία χτυπήθηκε από πολυβόλο, οι νεκροί, όλοι τους μέλη του ΕΑΜ, ξεπέρασαν τους 15.

Πολλές ήταν οι απεργίες που οργανώθηκαν στον δημόσιο τομέα ακόμη και στον τραπεζικό. Οι περαστικοί από την οδό Σταδίου 15, όπου στεγαζόταν στην Κατοχή η Τηλεφωνική Εταιρεία, μπορούν να διαβάσουν λεπτομέρειες για την πρώτη μεγάλη απεργία στην Αθήνα στις 12/4/1942 και μία από τις πρώτες στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Αυτή όμως που πραγματικά συγκλονίζει είναι η ανατίναξη των γραφείων της Εθνικής Σοσιαλιστικής Πατριωτικής Οργάνωσης (ΕΣΠΟ), της κυριότερης φιλοναζιστικής οργάνωσης, που βρίσκονταν στη συμβολή των οδών Πατησίων και Γλάδστωνος.

Χθες με έκπληξη όσοι βρίσκονταν στα σουβλατζίδικα της περιοχής είδαν να ξεφυτρώνουν εκατοντάδες πεζοί που κοντοστάθηκαν δίπλα τους κι άκουσαν ότι οι προσπάθειες της ΕΣΠΟ να στρατολογήσει Ελληνες για να πολεμήσουν με τη γερμανική Βέρμαχτ κατά του σοβιετικού Κόκκινου Στρατού απέτυχαν, αφού η Ελλάδα ήταν η μοναδική ευρωπαϊκή κατεχόμενη χώρα η οποία δεν συγκρότησε εθελοντικά στρατιωτικά σώματα ντυμένα με τις στολές της γερμανικής Βέρμαχτ.

Πληροφορήθηκαν ακόμη μια λαμπρή σελίδα στην ιστορία της Αντίστασης: στις 20 Σεπτεμβρίου 1942, μέλη της αντιστασιακής οργάνωσης ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ενωσις Αγωνιζομένων Νέων) τοποθέτησαν βόμβα ανατινάσσοντας το κτίριο, δίνοντας ένα καίριο πλήγμα στους αντιπροσώπους των κατακτητών, αφού λίγο αργότερα η ΕΣΠΟ διαλύθηκε.

Τραγικό ήταν το τέλος και της ηγετικής ομάδας της ΠΕΑΝ που προδόθηκε και τα μέλη της εκτελέστηκαν, ενώ η Ιουλία Μπίμπα, που μετέφερε τη βάρους 20 κιλών βόμβα, μεταφέρθηκε στη Γερμανία όπου εκτελέστηκε με αποκεφαλισμό.

Σε άλλους σταθμούς, οι συγκεντρωμένοι είχαν την ευκαιρία να μάθουν για τη λειτουργία της «μαύρης αγοράς» και τα τεράστια κέρδη που αποκόμιζαν οι μαυραγορίτες, οι οποίοι σε συνεργασία με τις γερμανικές και ιταλικές αρχές κατοχής διακινούσαν και πουλούσαν αγαθά σε υπέρογκες τιμές, ενώ συνήθως χρησιμοποιούσαν τις στοές για τη δραστηριότητά τους, όπως είναι η στοά Τοσίτσα στην Πανεπιστημίου.

Το 1941-42 η Αθήνα κατέβαλε ως έξοδα κατοχής ποσά που αντιστοιχούσαν στο 114% του ΑΕΠ, πολλαπλάσιο ποσοστό σε σύγκριση με άλλες κατακτημένες χώρες, μία από τις βίαιες επεμβάσεις στην οικονομία που είχε αποτέλεσμα την εμφάνιση της μαύρης αγοράς, αυτού του αδίστακτου συστήματος συναλλαγής που οδήγησε χιλιάδες στον θάνατο από πείνα.

Οι ρουλέτες

Μια ακόμη αναφορά έγινε στις ρουλέτες και συγκεκριμένα σε αυτήν στην οδό Πανεπιστημίου 64 που λειτουργούσε κατά τη διάρκεια της Κατοχής, τη ρουλέτα του «Μαυροκέφαλου».

Σήμερα, απέναντι από την ενημερωτική στήλη, μια πινακίδα πληροφορεί για τη λειτουργία αγοράς νομισμάτων στο υπόγειο, «Δάνεια, ενέχυρα, αγορά χρυσού».

Οι ρουλέτες, ωστόσο, κάποτε ήταν το «χρυσωρυχείο» των κατακτητών, αφού μόνο από το καζίνο που βρισκόταν τότε εκεί με προσωπικό 100 άτομα, τα κέρδη κάθε βραδιάς ξεπερνούσαν το ιλιγγιώδες ποσό των 100 χρυσών λιρών.

Στις ρουλέτες οι εργολάβοι που είχαν πλουτίσει από τα οχυρωματικά έργα των κατακτητών και οι μαυραγορίτες ξέπλεναν τα παράνομα κέρδη τους, χρηματοδοτώντας παράλληλα τους κατακτητές που είχαν ποσοστά από τα κέρδη, ενώ πουλούσαν ακριβά και τις σχετικές άδειες, ώστε να πληρώνεται το δίκτυο των πληροφοριοδοτών που χρησιμοποιούσαν και επίσης στρατολογούσαν σε αυτούς τους χώρους.

Ο ιστορικός περίπατος ολοκληρώθηκε στον πεζόδρομο της Κοραή, στο νούμερο 4, όπου βρισκόταν άλλοτε η Κομαντατούρ, ένα από τα κολαστήρια της Κατοχής και σήμερα επισκέψιμος χώρος ιστορικής μνήμης.

■Οι εκδηλώσεις για την απελευθέρωση της Αθήνας συνεχίζονται μέχρι το τέλος του μήνα, ενώ πληροφορίες για το πρόγραμμα και τον ιστορικό περίπατο υπάρχουν στην ηλεκτρονική διεύθυνση.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η μέρα που έφυγαν οι ναζί
Μέσα από εκθέσεις φωτογραφικού και αρχειακού υλικού, συναυλίες, ιστορικούς περιπάτους, δημόσιες συζητήσεις με ειδικούς επιστήμονες και άλλες δράσεις, οι Αθηναίοι θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τα...
Η μέρα που έφυγαν οι ναζί
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
«Η Αθήνα ελεύθερη» για την 71η επέτειο της απελευθέρωσης
Την απελευθέρωση της Αθήνας στις 12 Οκτωβρίου 1944 έπειτα από 1.264 ημέρες Κατοχής γιορτάζει η πρωτεύουσα με σειρά εκδηλώσεων σε διάφορα σημεία ολόκληρο τον Οκτώβριο.
«Η Αθήνα ελεύθερη» για την 71η επέτειο της απελευθέρωσης
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ιστορικοί περίπατοι στην Αθήνα
Εναν νέο κύκλο ιστορικών περιπάτων εγκαινιάζει από τον ερχόμενο μήνα ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης: σε αυτούς θα υπάρχει περιορισμένος αριθμός ατόμων και αντίτιμο.
Ιστορικοί περίπατοι στην Αθήνα
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Φάκελοι πολιτικών φρονημάτων: Οταν το τραυματικό παρελθόν έγινε στάχτη για να ξεχαστεί κακήν κακώς
Συγκλονιστική για τις αποκαλύψεις και για το βάθος των συναισθημάτων που εκτέθηκαν ήταν η παρουσίαση του βιβλίου «Ανεπιθύμητο παρελθόν» του Βαγγέλη Καραμανωλάκη, για τους φακέλους κοινωνικών φρονημάτων στον...
Φάκελοι πολιτικών φρονημάτων: Οταν το τραυματικό παρελθόν έγινε στάχτη για να ξεχαστεί κακήν κακώς
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ημερίδα εκπαιδευτικής δράσης «Πες μας τη δική σου Ιστορία»
Από το 2015, κάθε Οκτώβριο, πραγματοποιείται σειρά δράσεων υπό το γενικό τίτλο «12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα Ελεύθερη». Οι δράσεις περιλαμβάνουν εκθέσεις αρχειακού υλικού, εικαστικών και κόμικς, εκδηλώσεις...
Ημερίδα εκπαιδευτικής δράσης «Πες μας τη δική σου Ιστορία»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας