Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η κοινή πλανητική μοίρα μας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η κοινή πλανητική μοίρα μας

  • A-
  • A+
«Η τεχνικο-οικονομική ενοποίηση του κόσμου, που δημιουργήθηκε από τη διάδοση του επιθετικού καπιταλισμού στη δεκαετία του 1990, γέννησε ένα πελώριο παράδοξο, το οποίο η πανδημία του κορονοϊού κατέστησε ήδη φανερό σε όλους: αυτή η αλληλεξάρτηση των εθνών, αντί να ευνοήσει μια πραγματική πρόοδο στη γνώση και την κατανόηση μεταξύ των λαών, πυροδότησε μορφές εγωισμού και ακραίου εθνικισμού. Ο κορονοϊός αποκάλυψε αυτή την έλλειψη μιας αυθεντικής πλανητικής συνείδησης της ανθρωπότητας». Μιλάει ο 98χρονος Γάλλος φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν, αρχίζοντας έτσι τη συνομιλία του μέσω Skype με τον Ιταλό συγγραφέα Νούτσιο Ορντινε. Από τον διάλογο αυτό, που δημοσιεύτηκε στο ένθετο La Lettura της κυριακάτικης «Corriere della Sera», παρουσιάζουμε στη συνέχεια ένα απόσπασμα.

• Θα ήθελα, αγαπητέ Εντγκάρ, να αντλήσω ένα ερέθισμα από τον αρχικό σας συλλογισμό. Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε μια μεγάλη παγκόσμια αγορά, η οποία, μέσω της πιο αναπτυγμένης τεχνολογίας, μίκρυνε τις αποστάσεις ανάμεσα στις ηπείρους. Ενα αεροπλάνο σε λιγότερες από είκοσι τέσσερις ώρες μεταφέρει πρόσωπα και πράγματα στην άλλη άκρη του πλανήτη. Ωστόσο, την ίδια στιγμή, αυτή η μείωση των αποστάσεων δεν ευνόησε έναν διάλογο μεταξύ των λαών. Αντίθετα μάλιστα υποδαύλισε το κλείσιμο στις ιδιαίτερες ταυτότητές μας τροφοδοτώντας έναν επικίνδυνο εθνικισμό.

Εντγκάρ Μορέν

Πριν από τριάντα χρόνια είχα διαγνώσει αυτό το φαινόμενο, αναλύοντας την παγκοσμιοποίηση καθώς και τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και της Τσεχοσλοβακίας. Ζούμε σε μια μεγάλη πλανητική αγορά, η οποία δεν κατόρθωσε να υποκινήσει συναισθήματα αδελφοσύνης μεταξύ των εθνών. Δημιούργησε, αντίθετα, έναν γενικευμένο φόβο για το μέλλον. Η πανδημία του κορονοϊού φώτισε αυτή την αντίφαση καθιστώντας την ακόμα πιο φανερή. Μου έρχεται στον νου η μεγάλη οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930, κατά την οποία διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, και ιδιαίτερα η Γερμανία, υιοθέτησαν τον πιο ακραίο εθνικισμό. Παρά το ότι σήμερα λείπει η ηγεμονική βούληση του ναζισμού, μου φαίνεται αδιαμφισβήτητη αυτή η αναδίπλωση στους εαυτούς μας. Η καπιταλιστική οικονομική ανάπτυξη προκάλεσε τα μεγάλα προβλήματα που ταλανίζουν τον πλανήτη μας: τη φθορά της βιόσφαιρας, τη γενική κρίση της δημοκρατίας, την αύξηση των ανισοτήτων και τη διόγκωση των αδικιών, την εξάπλωση των εξοπλισμών, τους νέους δημαγωγικούς αυταρχισμούς (με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βραζιλία!). Να γιατί σήμερα είναι αναγκαίο να στηρίξουμε την οικοδόμηση μιας πλανητικής συνείδησης πάνω σε ανθρωπιστικά θεμέλια· να ενισχύσουμε τη συνεργασία μεταξύ των εθνών με κύριο στόχο να αναπτυχθούν τα συναισθήματα αλληλεγγύης και αδελφοσύνης μεταξύ των λαών.

• Ας προσπαθήσουμε να αναλύσουμε αυτή την αντίφαση σε μικρότερη κλίμακα, εξετάζοντας τον μικρόκοσμο των προσωπικών σχέσεων. Η πανδημία του κορονοϊού έθεσε σε κρίση τη βαθύτερη ιδεολογία που κυριάρχησε στις εκλογικές εκστρατείες των τελευταίων ετών. Συνθήματα όπως «Πρώτα η Αμερική», «Πρώτα η Γαλλία», «Πρώτα οι Ιταλοί» προσέφεραν μια «νησιωτική» εικόνα της ανθρωπότητας, στην οποία κάθε άτομο φαίνεται να είναι ένα νησί αποκομμένο από τα άλλα (επαναλαμβάνω την ωραία μεταφορά του Τζον Ντον). Αντίθετα, η πανδημία κατέδειξε ότι η ανθρωπότητα είναι μια μοναδική ήπειρος και ότι οι ανθρώπινες υπάρξεις είναι βαθιά συνδεδεμένες μεταξύ τους. Περισσότερο από κάθε άλλη φορά, σε αυτή τη φάση της απομόνωσης (μακριά από τους αγαπημένους, από τους φίλους, από την κοινοτική ζωή) συνειδητοποιούμε την ανάγκη του άλλου. «Εγώ μένω σπίτι» σημαίνει όχι μόνο ότι προστατεύουμε τους εαυτούς μας, αλλά και τα άλλα άτομα με τα οποία συναποτελούμε την κοινότητά μας…

Συμφωνώ απολύτως. Η πανδημία του κορονοϊού και τα μέτρα που μας υποχρεώνουν να μένουμε στο σπίτι κατέληξαν να υποκινούν το συναίσθημα της αδελφοσύνης. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, κάθε βράδυ στις 8 δίνουμε ραντεβού στα παράθυρά μας, για να χειροκροτήσουμε τους γιατρούς μας και το νοσηλευτικό προσωπικό που, στην πρώτη γραμμή, φροντίζει τους ασθενείς. Συγκινήθηκα την προηγούμενη βδομάδα όταν είδα στην τηλεόραση, στη Νάπολη και σε άλλες ιταλικές πόλεις, τους ανθρώπους να βγαίνουν στα μπαλκόνια για να τραγουδήσουν μαζί τον εθνικό ύμνο ή για να χορέψουν στον ρυθμό λαϊκών τραγουδιών. Υπάρχει ωστόσο και η άλλη όψη του νομίσματος. Η εμπειρία μάς διδάσκει ότι όλες οι σοβαρές κρίσεις μπορούν και να ενισχύσουν τα φαινόμενα κλεισίματος και αγωνίας, το κυνήγι του «μολυσματικού» ή την ανάγκη εντοπισμού του αποδιοπομπαίου τράγου, που ταυτίζεται συχνά με τον ξένο ή με τον μετανάστη. Οι κρίσεις μπορεί να ευνοήσουν τη δημιουργική φαντασία (όπως συνέβη με το New Deal που προώθησε ο πρόεδρος Ρούζβελτ στην Αμερική της δεκαετίας του 1930) ή να προκαλέσουν οπισθοδρομικά αποστήματα. Νομίζω ότι σήμερα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τα όρια μιας παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας, που δημιούργησε μιαν ανησυχητική κοινή μοίρα.

• Υπαινίσσεστε ότι μπροστά στην υγειονομική κρίση αποκαλύφθηκε γι’ άλλη μια φορά η ανικανότητα της Ευρώπης να προγραμματίσει κοινές και αλληλέγγυες στρατηγικές;

Βεβαίως. Η ψευτο-Ευρώπη των τραπεζιτών και των τεχνοκρατών σφαγίασε σε αυτές τις δεκαετίες τα αυθεντικά ευρωπαϊκά ιδεώδη, εξαλείφοντας κάθε ώθηση προς τη θεμελίωση μιας ενιαίας συνείδησης. Κάθε χώρα διαχειρίζεται την πανδημία με τρόπο ανεξάρτητο, χωρίς αληθινό συντονισμό. Ας ελπίσουμε ότι από αυτή την κρίση θα μπορέσει να αναδυθεί ένα κοινοτικό πνεύμα ικανό να υπερβεί τα λάθη του παρελθόντος: από τη διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος ώς την επικυριαρχία των οικονομικών λόγων πάνω στους ανθρωπιστικούς, από την έλλειψη μιας ευρωπαϊκής διεθνούς πολιτικής ώς την ανικανότητα να νομοθετήσουν για τα φορολογικά θέματα.

• Ποια ήταν η αντίδρασή σας στον πρώτο λόγο του Μπόρις Τζόνσον προς το έθνος, στον ανελέητο κυνισμό με τον οποίο ο Αγγλος πρωθυπουργός κάλεσε τους Βρετανούς πολίτες να προετοιμαστούν για τους χιλιάδες νεκρούς που θα προκαλούσε ο κορονοϊός και να αποδεχτούν τις αρχές του κοινωνικού δαρβινισμού;

Ενα σαφές παράδειγμα του ότι ο οικονομικός λόγος είναι πιο σημαντικός και πιο ισχυρός από τον ανθρωπιστικό. Το κέρδος αξίζει πολύ περισσότερο από τις τεράστιες απώλειες ανθρώπινων υπάρξεων, που η επιδημία μπορεί να προκαλέσει και ήδη προκαλεί. Στο βάθος η θυσία των πιο ευάλωτων (των γέρων και των ασθενών) είναι λειτουργική σε μια λογική της φυσικής επιλογής. Οπως συμβαίνει στον κόσμο της αγοράς, όποιος δεν επικρατεί στον ανταγωνισμό προορίζεται να χαθεί. Το ότι εφαρμόζει στην ανθρώπινη ζωή αυτή τη λογική, αποκαλύπτει τη σκληρότητα του κυρίαρχου νεοφιλελευθερισμού. Να δημιουργήσουμε μιαν αυθεντικά ανθρώπινη κοινωνία σημαίνει να αντιταχθούμε με κάθε τίμημα σε αυτόν τον κοινωνικό δαρβινισμό.

• Ο Γάλλος πρόεδρος Μακρόν χρησιμοποίησε τη μεταφορά του πολέμου για να μιλήσει για την πανδημία. Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές ανάμεσα σε μιαν αληθινή ένοπλη σύγκρουση και σε αυτό που ζούμε;

Εγώ, που τον πόλεμο τον έχω ζήσει, γνωρίζω καλά τους μηχανισμούς του. Πρώτα απ’ όλα μου φαίνεται προφανής μια διαφορά: στον πόλεμο τα μέτρα απομόνωσης και απαγόρευσης της κυκλοφορίας επιβάλλονται από τον εχθρό. Τώρα τα επιβάλλει το κράτος εναντίον του εχθρού. Η δεύτερη σκέψη αναφέρεται στη φύση του αντιπάλου: στον πόλεμο ήταν ορατός, τώρα δεν είναι. Δεν νομίζω ότι η χρήση της μεταφοράς του πολέμου μπορεί να είναι χρησιμότερη για να κατανοήσουμε αυτή την αντίσταση στην επιδημία. […]


 

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
«Tρισδιάστατη» αλληλεγγύη από την κοινότητα των makers
Από τις πρώτες μέρες της υγειονομικής κρίσης εμφανίστηκαν πανελλαδικά πρωτοβουλίες αλληλεγγύης, με εγχειρήματα που ειδικεύονται στην τρισδιάστατη εκτύπωση να δηλώνουν άμεση διαθεσιμότητα για την κατασκευή...
«Tρισδιάστατη» αλληλεγγύη από την κοινότητα των makers
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Πώς θα είναι ο κόσμος μετά την πανδημία;
Ο κόσμος δεν θα είναι ίδιος. Πώς όμως θα είναι; Ποιες θα είναι οι επιδράσεις στον άνθρωπο και την κοινωνία, πέρα από την οικονομία και την πολιτική, αυτού του «αόρατου» ιού; Αυτό είναι ακόμη άγνωστο και ως...
Πώς θα είναι ο κόσμος μετά την πανδημία;
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Δίκτυα τεχνολογικής αλληλοβοήθειας στις γειτονιές μας
H πρωτοβουλία λειτουργεί τόσο ως κόμβος ενημέρωσης και δράσης αλλά και ως πλατφόρμα ψηφιακών εργαλείων-ελεύθερου λογισμικού, ενώ παράλληλα επιδιώκει τη δημιουργία ανοιχτού δικτύου συνεργασίας
Δίκτυα τεχνολογικής αλληλοβοήθειας στις γειτονιές μας
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Notam για απαγόρευση πτήσεων από Σερβία
Έκτακτη αεροπορική οδηγία ισχύει από σήμερα έως τις 15 Ιουλίου 2020 και αφορά στην απαγόρευση πτήσεων μεταξύ Ελλάδας / Σερβίας και εισόδου Σέρβων πολιτών στη χώρα μας, λόγω έξαρσης της πανδημίας στο γειτονικό...
Notam για απαγόρευση πτήσεων από Σερβία
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Χάος στον Προμαχώνα με εγκλωβισμένους τουρίστες από τη Σερβία
Μπάχαλο νωρίτερα στον τελωνειακό σταθμό από οχήματα που επιχείρησαν να μπουν στη χώρα πριν την έναρξη της απαγόρευσης. Άνοιξαν προσωρινά τα σύνορα.
Χάος στον Προμαχώνα με εγκλωβισμένους τουρίστες από τη Σερβία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας