Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Το πρόβλημα της τεχνολογίας είναι ζήτημα διαχείρισης των συνεπειών της»

Μιχάλης Παρούσης, αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου και πρόεδρος του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πάτρας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Το πρόβλημα της τεχνολογίας είναι ζήτημα διαχείρισης των συνεπειών της»

  • A-
  • A+
«Ζούμε σε ένα σαφώς παρερμηνευμένο και νόθο καθεστώς “δημοκρατίας”, όπου η συμμετοχικότητα εξαντλείται στην άσκηση του δικαιώματος ψήφου ανά τακτά χρονικά διαστήματα και όπου η δημοκρατική αρχή νοείται αποκλειστικά ως αρχή της πλειοψηφίας», τονίζει εμφατικά ο αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου και πρόεδρος του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πάτρας, Μιχαήλ Παρούσης, ο οποίος βραβεύτηκε το 2004 με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Θεωρίας του Δικαίου. Ως «θεραπεία» ο κ. Παρούσης προτείνει την αρχή του διαλόγου μεταξύ ελεύθερων και ίσων και την αρχή της πολιτικής λογοδοσίας. Ταυτόχρονα, για την καταιγιστική ανάπτυξη της τεχνολογίας και ιδιαίτερα της τεχνητής νοημοσύνης θεωρεί ότι πρέπει «να αποτελεί συνεχώς αντικείμενο κοινωνικού ελέγχου» και όχι να λειτουργεί προς όφελος των ισχυρών.

• Κύριε Παρούση, η επιστημονικο-τεχνολογική εξέλιξη είναι ραγδαία, επικαθορίζοντας τη σκέψη και το πολιτικώς πράττειν. Τι πρέπει να γίνει για να επανακτηθούν τα ηθικοπολιτικά κριτήρια των πολιτών;

Νομίζω ότι η επίκληση των ηθικοπολιτικών κριτηρίων των πολιτών ενέχει μια νοσταλγία και μια ανησυχία. Μας παραπέμπει σε μια κοινωνία πολιτών που υφίστατο υπό το μόρφωμα του εθνικού κράτους και της κλειστής οικονομίας, όπου ηθικοπολιτικές αρχές δικαιοσύνης προκαθορίζουν το πεδίο χάραξης της πολιτικής ως προγράμματος και ως πράξης διακυβέρνησης. Τούτο συμβαίνει σε αντιπαραβολή με τη διάγνωση μιας τρέχουσας κατάστασης πραγμάτων που διαπνέεται από μια σειρά μετατοπίσεων και μεταμορφώσεων του κοινού βίου, με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:

• Προτεραιότητα του πραγματισμού έναντι των πολιτικών οραμάτων

• Συνακόλουθη προτεραιότητα του οικονομικού προ του πολιτικού λόγου

• Πέρασμα της δημόσιας διοίκησης από ένα σύνολο λειτουργιών σε ένα σύνολο υπηρεσιών

• Μετάβαση από ένα καθεστώς προσωπικής ενεργητικής συμμετοχικότητας σε ένα σύστημα μαζικής ένταξης σε διαδικασίες της πολιτικής, της παιδείας και του πολιτισμού

• Αποσύνδεση του πληθυσμού από την έννοια του συνόλου των πολιτών και δημιουργία κοινωνιών που βασίζονται σε ετερόκλητα status των κατοίκων

• Κυριαρχία της ετερότητας έναντι της ταυτότητας

• Προέλαση του ηθικού εγωισμού εις βάρος αρχών σύμπραξης, αλληλεγγύης και διανεμητικής δικαιοσύνης.

Από την ερώτησή σας διαφαίνεται ότι θέτετε αιτιακά την επιστημονικο-τεχνολογική εξέλιξη ως προϋπόθεση για τις επελθούσες αλλαγές του πλαισίου της πολιτικής μας συμβίωσης. Ανοίγετε έτσι τη μεγάλη συζήτηση του 20ού αιώνα για την ουδετερότητα ή μη της τεχνολογίας, που κατέληξε στη διερεύνηση της τεχνικής και επιστήμης ως ιδεολογίας. Και αν πηγαίναμε έναν αιώνα πιο πίσω, θα είχαμε την επιστημολογικά ενδιαφέρουσα αντιπαράθεση μεταξύ εμπειριστικού θετικισμού και ιδεαλιστικής ερμηνευτικής σε όλο το φάσμα των επιστημών και των πεδίων γνώσης και τέχνης, δηλαδή τόσο στις θετικές όσο και στις θεωρητικές επιστήμες.

Η κριτική θεωρία έχει διεξοδικά αναλύσει τις εκφάνσεις του εργαλειακού λόγου σε όλο το εύρος της γνώσης, άρα κατά τη γνώμη μου δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζουμε τις θεωρητικές επιστήμες και την ίδια τη φιλοσοφία ως υπεράνω υποψίας για τυχόν αρνητικές εξελίξεις στον βιόκοσμό μας. Απλώς ο θεωρητικός και φιλοσοφικός λόγος, όταν πραγματικά ανταποκρίνεται στον κοινωνικό ρόλο του, έχει μια ευκαιρία παραπάνω από τον επιστημονικό λόγο που χαρακτηρίζεται από τον νόμο της αδράνειας ως προς την ταχύτητα των αντιδράσεών του. Εννοώ ότι μια κοινότητα Λόγου, όπως αυτή της παγκόσμιας φιλοσοφικής σκέψης, μπορεί και οφείλει να θέτει τον συνεχή κριτικό αναστοχασμό των κυρίαρχων ιδεών της ως αρχή της λειτουργίας της.

• Δηλαδή;

Συμπερασματικά, το να ξαναβρούμε τις ηθικοπολιτικές αρχές των πολιτών όπως τις ξέραμε μέχρι τώρα θα έπρεπε να μη σημαίνει ούτε νοσταλγική επιστροφή σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν ούτε παράγοντα συντηρητικής προσήλωσης σε έναν «χαμένο παράδεισο», αλλά πολύ περισσότερο την πνευματική νοηματοδότηση των ραγδαίων αλλαγών των όρων επικοινωνίας μας που επαναδιαμορφώνονται εκούσια ή ακούσια από τα τεχνολογικά δεδομένα που μας καταλαμβάνουν. Η λύση του προβλήματος θα έγκειται στη διάγνωση των «κρίσεων» που επισυμβαίνουν στην παρούσα κατάσταση πραγμάτων, καθώς και στην πρόταση δημιουργικών διεξόδων για τη βέλτιστη πραγμάτωση εκείνων των κληρονομημένων από την πολιτιστική μας παράδοση αρχών, οι οποίες θα έπρεπε να τύχουν υπεράσπισης με κάθε μέσον, αν δεν θέλουμε τη μετάβαση σε έναν νέο τύπο κοινωνίας.

• Τι είδους «κρίσεις»;

Οι «κρίσεις» αυτές δεν είναι κατ’ ανάγκη αρνητικές, ειδικά όταν προκύπτουν από τον αναλυτικό αναστοχασμό ως δημιουργικές αναθεωρήσεις κυρίαρχων αντιλήψεων. Θα χαρακτήριζα λοιπόν ως τέτοιες:

• Την υποκατάσταση της υποστασιοποιημένης έννοιας του ελλόγου υποκειμένου από το πραγματιστικό σχήμα μιας επικοινωνιακής διυποκειμενικότητας

• Τη θεμελίωση της εγκυρότητας και ισχύος των ηθικοπολιτικών αρχών σε διαδικασίες ανταλλαγής επιχειρημάτων και όχι σε αυθεντίες Λόγου

• Τη θεώρηση της εξουσίας όχι υπό όρους βίαιης επιβολής αλλά εσωτερικευμένης πειθάρχησης.

Ο,τι ως εκ τούτου, βάσει των ανωτέρω αναφορών, ονομάζουμε μετανεωτερική φιλοσοφία έρχεται να συνδυάσει τις νέες μετα-υποκειμενικές συνθήκες παραγωγής της γνώσης με την απόδοση περιεχομένου και πρακτική εφαρμογή ηθικών αρχών και πολιτικών προταγμάτων που ισχύουν δημόσια και κοινά από την εποχή του Διαφωτισμού, μέσα στις νέες τεχνολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες του ζην: αυτοδιάθεση της προσωπικότητας, ελευθερία ως σύμπλεγμα αρνητικών και θετικών επιμέρους ελευθεριών, σεβασμός της αξιοπρέπειας του προσώπου σε κάθε έκφανση εξουσιαστικών και διαπροσωπικών σχέσεων, ανταποδοτική και διανεμητική ισότητα, αναγνώριση και αποδοχή της ετερότητας. Ολα αυτά υπό καθεστώς ενός συνταγματικού, δημοκρατικού, ανθρωπιστικά φιλελεύθερου, ισόνομου, κράτους δικαίου.

• Στην υπό εξέλιξη τέταρτη βιομηχανική επανάσταση η ανάπτυξη ειδικώς της τεχνητής νοημοσύνης φαντάζει ως μια πολύπλευρη απειλή. Ποιες φιλοσοφικές και πολιτικές απαντήσεις πρέπει να υπάρξουν για την κατοχύρωση της ελευθερίας, της δημοκρατίας αλλά και των ορίων σεβασμού της φύσης;

Η φιλοσοφία έχει βιώσει από τα μέσα του 20ού αιώνα και ύστερα μια τεράστια εσωτερική μεταβολή ως προς τον προσανατολισμό της και τον κοινωνικό της ρόλο. Αναφέρομαι εδώ κυρίως στη Σύγχρονη Πρακτική Φιλοσοφία, η οποία αποκτά συν τω χρόνω έναν έντονα εφαρμοσμένο χαρακτήρα με δημόσιο πεδίο αναφοράς. Η Βιοηθική, η Περιβαλλοντική Ηθική, η Ηθική του Επιχειρείν και η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη, η Πολιτική Ηθική, αλλά και η Ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης, όλα πλέον ως θεσμοποιημένα πεδία λόγου και διαλόγου σε ακαδημαϊκά ιδρύματα και σε διεθνή περιοδικά, είναι κατά κοινή ομολογία εκφάνσεις αυτής της στροφής της φιλοσοφίας από την Αναλυτική Μεταηθική στην Εφαρμοσμένη Ηθική, που επίκεντρό της έχει τη βέλτιστη μέθοδο για την επίλυση ηθικών διλημμάτων. Θέλω να τονίσω ότι γνήσια ηθικά διλήμματα προκύπτουν από αξιακές αντινομίες μάλλον, παρά από την αντίστιξη μεταξύ αγαθού και κακού, αφού μέσω αυτής της τελευταίας προβαίνουμε σε ελεύθερες ηθικές επιλογές, αλλά όχι στην άρση ηθικών διλημμάτων.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ένα ολόκληρο σύμπλεγμα τεχνολογιών που αποσκοπεί στη διαχείριση ενός όγκου πληροφοριών. Με τη νέα, 5η, γενιά δικτύων ο χρόνος μεταβίβασης της πληροφορίας στον δέκτη και αντίδρασης στην πληροφορία από αυτόν εκμηδενίζεται. Τεχνολογίες αυτόματης αναγνώρισης βιομετρικών δεδομένων μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου παρακολούθησης του δημόσιου χώρου σε επίπεδο ενός απόλυτου πανοπτισμού, από τη μία, και συλλογής εξατομικεύσιμων δεδομένων μέσω της δικτύωσης όλων των συστημάτων ηλεκτρονικών πληρωμών, από την άλλη, θίγουν καίρια την ιδιωτικότητα των πολιτών. Ποτέ δεν υπήρξε τόσο έντονη έως γελοία υπερσυγκέντρωση δικαιωμάτων και εκτελεστικών αρχών σε σχέση με την προστασία προσωπικών δεδομένων ταυτόχρονα με την καθημερινή τους παραβίαση. Ετσι κι αλλιώς, η παραβίαση γίνεται τόσο ευκολότερη όσο κανείς μετατρέπει την ιδιωτική του σφαίρα σε ημιδημόσια μέσω της συμμετοχής σε διάφορα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Με ρωτάτε για τον σεβασμό των ορίων της φύσης, αλλά είναι πάρα πολύ προβληματικό να στηρίζει κανείς επιχειρήματα στην ιδιότητα του «φυσικού», όταν εμείς οι ίδιοι συνειδητά ζούμε στο δίπολο μεταξύ Φύσης και Πολιτισμού. Και αυτό που έχει ονομαστεί κανονιστικά Φύση ή φυσικό δίκαιο στην ιστορία της ηθικής σκέψης έχει διέλθει πολλά και διαφορετικά σημασιολογικά πεδία: κτιστή φύση στη θεολογική παράδοση, φύση του ελλόγου υποκειμένου στη Μεταφυσική, φύση των πραγμάτων στην πολιτική σκέψη, φύση του κόσμου στη φιλοσοφία της ύστερης αρχαιότητας. Επομένως, τα όρια που «βάζει η φύση» είναι τα ερμηνευτικά όρια που έχουμε βάλει εμείς ήδη στην έννοια αυτή. Κάποτε, η ποινική καταδίκη της ομοφυλοφιλίας στηριζόταν στον «παρά φύσιν» χαρακτήρα της. Σήμερα, φαντάζει μάλλον η πρακτική αυτή να αντιβαίνει όχι τόσο στην ίδια τη φύση, αλλά στην στατιστικά επαληθεύσιμη επαγωγή ότι κατά κανόνα οι σχέσεις των ανθρώπων είναι ετεροφυλοφιλικές. Πρόκειται προφανώς για την κανονιστική ισχύ της κανονικότητας.

Φαίνεται, βέβαια, προφανές να πούμε ότι η κλωνοποίηση αποτελεί την αναίρεση μιας φυσικής διαδικασίας αναπαραγωγής. Οτι η παρένθετη μητρότητα καταργεί τον φυσικό δεσμό εγκύου και εμβρύου. Οτι η εξωσωματική in vitro γονιμοποίηση καταργεί την in vivo φυσικότητα της ερωτικής συνεύρεσης. Αλλά αν πάρετε τα δύο τελευταία παραδείγματα, θα διαπιστώσετε ότι παρόλο που είναι «αφύσικα» τυγχάνουν κοινωνικής αναγνώρισης και αποδοχής, ενώ η κλωνοποίηση εμποιεί ακόμα φόβο και αβεβαιότητα. Επομένως, το πρόβλημα της τεχνολογίας είναι ζήτημα διαχείρισης των συνεπειών της.

• Τι εννοείτε διαχείριση;

Αυτή ακριβώς η διαχείριση θα έπρεπε να αποτελεί συνεχώς αντικείμενο κοινωνικού ελέγχου και όχι πεδίο αυτονόμησης της λήψης αποφάσεων από εκείνους οι οποίοι θα έχουν κατ’ αποκλειστικότητα τα πολιτικά, εξουσιαστικά και οικονομικά οφέλη εις βάρος των ηθικοπολιτικών αρχών δικαιοσύνης που θεσπίζει το Σύνταγμα. Αν σήμερα οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι Ανεξάρτητες Αρχές έχουν νόημα ύπαρξης, είναι για να αποτελούν κριτικά παρατηρητήρια και πηγές ενημέρωσης των πολιτών για τις συνέπειες χρήσης των νέων τεχνολογιών. Το ίδιο ισχύει για τον Τύπο και τα ακαδημαϊκά ιδρύματα. Η επιστροφή στη Φύση απέτυχε ήδη τον 18ο αιώνα, όταν την ευαγγελίστηκε ο Ρουσό, γιατί θα έπρεπε και θα μπορούσε να είναι δυνατή σήμερα; Δυνατή, εύλογη και επιβεβλημένη είναι όμως η μετάβαση σε μια φυσιοκεντρική σκέψη, όπου ο άνθρωπος παύει να αυτο-τοποθετείται έξω και απέναντι από το φυσικό φυτικό και ζωικό περιβάλλον, με αποκλειστικά εργαλειακή διάθεση χρήσης του μέσω της γνώσης ως εξουσίας.

• Ο σημερινός τύπος αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας δεν εμπνέει τον πολίτη και δεν μπορεί να καλύψει ευρύτερες διαστάσεις ελευθεριών. Ταυτόχρονα, μια ελίτ διεθνώς προωθεί τη μεταδημοκρατία ως λύση, που σημαίνει πλήρη εγκαθίδρυση των τεχνοκρατών. Εσείς στο βιβλίο σας με τίτλο: «Διαβουλευτική Δημοκρατία και επικοινωνιακή ηθική», εκδ. Ινδικτος, προτείνετε τη διαβουλευτική δημοκρατία ως λύση. Τι νομίζετε ότι είναι αναγκαίο να γίνει σήμερα;

Ο κοινωνικός έλεγχος της τεχνολογίας μπορεί να λάβει χώρα αποκλειστικά και μόνο σε ένα δημοκρατικό καθεστώς εγγυημένων ελευθεριών και ανθρώπινων, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Ενα καθεστώς το οποίο θα εκμεταλλευόταν την εξέλιξη της τεχνολογίας για την επίτευξη δύο παραμελημένων στοιχείων μιας λειτουργικής δημοκρατίας. Ζούμε σε ένα σαφώς παρερμηνευμένο και νόθο καθεστώς «δημοκρατίας», όπου η συμμετοχικότητα εξαντλείται στην άσκηση του δικαιώματος ψήφου ανά τακτά χρονικά διαστήματα και όπου η δημοκρατική αρχή νοείται αποκλειστικά ως αρχή της πλειοψηφίας. Αν θέλουμε πραγματικά να τιμούμε τους αρχαίους, θα ήταν προτιμότερο να επικεντρωνόμαστε σε δύο άλλα χαρακτηριστικά της δημοκρατικής οργάνωσης μιας κοινωνίας: την αρχή του Διαλόγου μεταξύ ελεύθερων και ίσων και την αρχή της πολιτικής λογοδοσίας στο τέλος της θητείας. Την πρώτη διαβουλευτική αρχή την έχουμε υποκαταστήσει με μια κομματοκρατική πολιτική κουλτούρα, η οποία έχει υποτάξει την ορθότητα των δυνάμει συναινετικών επιλογών στην πολωτική ανάγκη ανάδειξης του συμπολιτευτικού και αντιπολιτευτικού προφίλ. Το ίδιο συμβαίνει και στις εφημερίδες, στην τηλεόραση, στο διαδίκτυο. Οσο για τη λογοδοσία, για την αντιστοιχία προεκλογικών υποσχέσεων και πολιτικής πράξης ή για τη διάθεση των δημόσιων πόρων, καμία προσωπική ευθύνη δεν αναλαμβάνεται. Και εδώ οι εκλογές μιας μαζοποιημένης πολιτικά κοινωνίας υποτίθεται ότι αποδίδουν τις απαραίτητες πολιτικές και μόνον ευθύνες.

Αυτά τα στρεβλά στοιχεία του πολιτεύματος πραγματικά μπορεί η επικοινωνιακή τεχνολογία να τα διορθώσει. Αρκεί η κοινωνική διαβούλευση των νομοσχεδίων να αποκτήσει δεσμευτικό και όχι απλά διακοσμητικό χαρακτήρα. Αρκεί οι μηχανισμοί διαύγειας και διαφάνειας να είναι πραγματικά λειτουργικοί. Αρκεί να αυξηθούν τα βήματα ακηδεμόνευτου λόγου και διαλόγου στο διαδίκτυο. Αρκεί να υπάρχει θεσμική κατοχύρωση των δημοψηφισμάτων, ευκαιρία που ξαναχάθηκε κατά την πρόσφατη συνταγματική αναθεώρηση. Η θεωρία της Διαβουλευτικής Δημοκρατίας αποτελεί ένα αντικείμενο διαλόγου στη διεθνή σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία. Θέλω να ελπίζω ότι θα συντελέσει στη συνειδητοποίηση των δομικών αδυναμιών της σημερινής φιλελεύθερης Δημοκρατίας και στην ανάπτυξη ενός πολιτικού πολιτισμού της πειθούς αντί της ανταλλαγής κραυγών και κούφιων συνθημάτων.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ο Μεγάλος Αδελφός σε κέντρα λογοθεραπείας
Kαταγραφή θεραπευτικών συνεδριών με παιδιά αλλά και βιντεοσκόπηση και ηχογράφηση των λοιπών χώρων των εργαζομένων είναι πρακτικές που εφαρμόζονται στα διάφορα κέντρα ειδικών θεραπειών.
Ο Μεγάλος Αδελφός σε κέντρα λογοθεραπείας
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Εκκληση για μποϊκοτάζ των ισραηλινών ακαδημαϊκών θεσμών από Ελληνες πανεπιστημιακούς
Την έντονη αντίθεσή τους στις συνεχιζόμενες ισραηλινές παραβιάσεις των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων των Παλαιστινίων, με την ταυτόχρονη έκκληση για γενικό μποϊκοτάζ των συνεργαζόμενων ισραηλινών...
Εκκληση για μποϊκοτάζ των ισραηλινών ακαδημαϊκών θεσμών από Ελληνες πανεπιστημιακούς
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Διακήρυξη του Παρατηρητηρίου ενάντια στη φασιστική βία
Παρατηρητήριο ενάντια στη φασιστική βία, τον ρατσισμό και τις εθνικιστικές παρεκτροπές, τη σιωπή και την αδράνεια συστήνεται στη Θεσσαλονίκη ως «ανάχωμα στον εκφασισμό και τον εκβαρβαρισμό της κοινωνίας». Με...
Διακήρυξη του Παρατηρητηρίου ενάντια στη φασιστική βία
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Το ύστατο αντίο στην Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου
Με πολιτική κηδεία κηδεύτηκε σήμερα σε στενό οικογενειακό κύκλο η Αλίκη Γιωτοπούλου- Μαραγκοπούλου, η οποία πέθανε χθες σε ηλικία 101 χρόνων αφήνοντας πίσω της ένα δυσαναπλήρωτο κενό και μια πολύτιμη...
Το ύστατο αντίο στην Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Το ΙΤΕ εντυπωσίασε τον Αμερικανό πρέσβη
Στην Κρήτη βρίσκεται ο πρέσβης των ΗΠΑ Ντέιβιντ Πιρς, όπου επισκέφθηκε το Ίδρυμα Έρευνας και Τεχνολογίας. Δήλωσε εντυπωσιασμένος από τη δουλειά που γίνεται εκεί.
Το ΙΤΕ εντυπωσίασε τον Αμερικανό πρέσβη
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ποίηση στα έλατα
Μέσα στη μουσική σιωπή των ελάτων, στα εκστασιασμένα σώματά τους απ’ τον ρυθμό της συμπαντικής αρμονίας, πραγματοποιήθηκε και φέτος το εξαιρετικά επιτυχημένο για τρίτη συνεχόμενη χρονιά 3ο Διαβαλκανικό...
Ποίηση στα έλατα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας