Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο θάνατος σε συσκευασία τουριστικού προϊόντος

Η κεντρική πλατεία της εγκαταλελειμένης πόλης Pripyat, περίπου 3 χιλιόμετρα από τις εγκαταστάσεις του Τσέρνομπιλ, στην Ουκρανία (Απρίλιος, 2017)

AP Photo/Efrem Lukatsky
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο θάνατος σε συσκευασία τουριστικού προϊόντος

  • A-
  • A+
Ο «σκοτεινός τουρισμός» περιγράφει την τάση της εποχής να μετατρέπονται σε δημοφιλείς προορισμούς τόποι καταστροφής, όπως τα ερείπια των Δίδυμων Πύργων ή το Τσέρνομπιλ. Η Αιμιλία Τικούδη, φοιτήτρια του ΤΕΙ Κρήτης, ερεύνησε την «εμπορευματοποίηση του πόνου» στο νησί Μοντσεράτ της Καραϊβικής που επλήγη στα μέσα του ’90 από έκρηξη ηφαιστείου

Ας ξεκινήσουμε από ένα νεκροταφείο στο Παρίσι. Εκεί όπου βρίσκεται ο τάφος του Τζιμ Μόρισον, με τα αποτσίγαρα και τα μπουκάλια από αλκοόλ να τον περιτριγυρίζουν, αλλά και του Οσκαρ Γουάιλντ, με τα αναρίθμητα ίχνη από κραγιόν να μαρτυρούν τα φιλιά στον γκριζωπό γρανίτη προς τιμήν του εκλιπόντος.

Ας πάμε στο Σημείο Μηδέν, στη Νέα Υόρκη, όπου πριν από 18 χρόνια ο φανατισμός σκότωσε περίπου 3.000 ανθρώπους και από τότε που είναι επισκέψιμο μπορεί να δεχτεί και 10 εκατ. τουρίστες σε μια χρονιά. ΄Η ακόμη και στο στρατόπεδο εξόντωσης των ναζί που βρίσκεται λίγο έξω από την όμορφη πολωνική πόλη Κρακοβία, το Αουσβιτς, που φτάνει και τους 1,5 εκατομμύριο επισκέπτες ετησίως.

Τι θα μπορούσε να συνδέει αυτούς τους προορισμούς; Ισως το γεγονός ότι εντάσσονται σε ένα ξεχωριστό είδος τουρισμού, τον «σκοτεινό» ή «θανατουρισμό», όπως είναι ο βρετανικός ακαδημαϊκός όρος.

Δυσάρεστα γεγονότα

Με αυτόν τον χαρακτηρισμό περιγράφεται ο τουρισμός σε διάφορες περιοχές που δεν είναι ακριβώς αναψυχής, καθώς αυτές έχουν πληγεί από ανθρωπογενείς αιτίες, όπως είναι ο πόλεμος ή οι φυσικές καταστροφές, είτε έχουν συνδεθεί με ένα δυσάρεστο γεγονός, όπως είναι για παράδειγμα το Τσέρνομπιλ, που από το θέατρο ενός τεράστιου πυρηνικού ατυχήματος σήμερα αξιοποιεί την ιστορία του για οικονομική επανάκαμψη, καθώς μετατρέπεται, μετά και την τηλεοπτική σειρά και τη συζήτηση που την ακολούθησε, σε έναν καυτό τουριστικό προορισμό.

Στον όρο μάς εισήγαγε η Αιμιλία Τικούδη, στο πλαίσιο της πτυχιακής της εργασίας «Οι επιδράσεις του Dark Tourism στον ντόπιο πληθυσμό σε περιοχές φυσικών καταστροφών: Η περίπτωση του Μοντσεράτ στις Δυτικές Ινδίες», ως φοιτήτρια του τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων του ΤΕΙ Κρήτης, με κατεύθυνση τη Διοίκηση Τουριστικών Επιχειρήσεων και Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και με την υποστήριξη της επιβλέπουσας καθηγήτριάς της είχε ταξιδέψει ώς την Καραϊβική. Προορισμός της, το ηφαιστειογενές νησί και Υπερπόντιο Βρετανικό Εδαφος στις Δυτικές Ινδίες – Καραϊβική Θάλασσα, Μοντσεράτ, που μετά τα μέσα της δεκαετίας του ‘90, επλήγη από τις εκρήξεις του ηφαιστείου, η λάβα κάλυψε μεγάλο μέρος του νησιού και πολλοί κάτοικοί του το εγκατέλειψαν.

«Εχει σημασία πώς θα χρησιμοποιηθεί η καταστροφή, πώς ανατρέχουν στα γεγονότα και πώς τα παρουσιάζουν», λέει στην «Εφ.Συν.», αφού τα περισσότερα έχουν όχι μόνο ιστορικές αλλά και πολιτικές προεκτάσεις.

«Και εδώ υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις. Για παράδειγμα, στη Νότια Αφρική, το Σοβέτο το έχουν συνδέσει με τον απελευθερωτικό αγώνα και τον Νέλσον Μαντέλα και το Ρόμπιν Αϊλαντ, το νησάκι λίγο έξω από το Κέιπ Τάουν, που ήταν τόπος φυλάκισης και σήμερα είναι τουριστικό θέρετρο, εθνικό μνημείο και κληρονομιά της UNESCO, έχει πρώην φυλακισμένους για ξεναγούς, αποτελώντας και μια πρόταση ενσωμάτωσης. Εχει λοιπόν σημασία σε τι πλαίσιο το εντάσσεις».

Ηθικά ζητήματα

Αναζητώντας το στον χάρτη, διαβάζουμε ότι από αυτό το νησί τρεις πρώην κρατούμενοι έχουν διατελέσει... πρόεδροι της Νότιας Αφρικής: εκτός από τον Μαντέλα, ο Μοτλάντε και ο Ζούμα.

Ομως αυτό το παράδειγμα μας το έδωσε σε αντιπαραβολή με το τι συμβαίνει στη Βραζιλία και τον τουρισμό στις φτωχογειτονιές που επίσης παρουσιάζονται από τουριστικούς πράκτορες ως αξιοθέατο: «Οι τουριστικές επιχειρήσεις που πουλάνε πακέτα για να δεις τις τενεκεδουπόλεις, τη φτώχεια στο Ρίο, αλλά και στην Ινδία στη Βομβάη μπορεί από τη μια πλευρά να στηρίζουν οικονομικά αυτές τις κοινότητες, αλλά έμμεσα χρησιμοποιείται και σαν εργαλείο που διαιωνίζει τη φτώχεια ως δήθεν αποδοτική και ατραξιόν. Μπορεί έτσι η εξωτερίκευση των αποκλεισμένων κοινωνικά και οικονομικά περιοχών να συνιστούν λόγο που εμποδίζει την έξοδο από τη φτώχεια αν γίνει με ακατάλληλο τρόπο».

Πολλά είναι και τα ηθικά ζητήματα που εγείρονται, «γιατί έχει σημασία ποιος δίνει τις πληροφορίες και μεταφέρει τα γεγονότα στους επισκέπτες, οι οποίοι θα διαμορφώσουν τη δική τους άποψη για το τι έχει συμβεί. Το ηθικό μέρος δεν έχει να κάνει μόνο με τη μνήμη αλλά και την εμπορευματοποίηση του πόνου. Μπορεί να είναι ακόμη νωπά τα γεγονότα. Ας πούμε στη Ρουάντα, μπορεί να έχουν περάσει 25 χρόνια, να υπάρχει και μουσείο, αλλά η πληγή δεν έχει κλείσει ακόμη. Και εντάξει, δεν μπορείς να μη μιλάς για το τι έχει γίνει, αλλά έχει σημασία και πώς αναφέρεσαι σε αυτό ώστε να μην ξύνεις πληγές ενδεχομένως, πώς καλλιεργείς τη μνήμη σε συλλογικό επίπεδο, πώς επεξεργάζεσαι ένα τέτοιο βίωμα, ακόμη και πώς το αμφισβητείς...».

Τι διαπίστωσε από την έρευνα πεδίου στην Πομπηία της Καραϊβικής: «Το Μοντσεράτ έχει περίπου 4.000 κατοίκους. Εμεινα εκεί τρεις μήνες. Δεν είναι θέρετρο αλλά περισσότερο ένας τόπος καταστροφής, αφού από την έκρηξη καταστράφηκαν τα δύο τρίτα του νησιού. Αυτή η περιοχή είναι περιφραγμένη και βυθισμένη στη λάβα, απαγορεύεται η είσοδος και για τους κατοίκους, ενώ οι ξεναγοί που έχουν πρόσβαση είναι εξουσιοδοτημένοι και ειδικά εκπαιδευμένοι ώστε να ξέρουν πού να πάνε τους τουρίστες καθώς το ηφαίστειο είναι ακόμη ενεργό. Πήγα εκεί γιατί θεωρούσα ότι η τουριστική βιομηχανία μπορεί να χρησιμοποιήσει το τουριστικό προϊόν για την ανάπτυξη ενός τόπου που συνδέεται με ένα δυσάρεστο γεγονός.

»Το συμπέρασμά μου είναι ότι χρειάζεται προσεκτικός συνδυασμός για το πώς θα παρουσιάσεις αυτό το γεγονός που σχετίζεται με το άσχημο συμβάν, γιατί καμία περιοχή δεν θέλει να στιγματιστεί από ένα τέτοιο έκτακτο γεγονός και δεν θέλει να το θυμάται ή να τη θυμούνται από αυτό. Στο νησί τώρα προσπαθούν να συνδέσουν το τουριστικό προϊόν με τη βιοποικιλότητα του νησιού. Σε κάθε περίπτωση η οποιαδήποτε διεύρυνση του Disaster Tourism έγκειται στην ένταξη σε αυτόν ενός κώδικα δεοντολογίας για την προστασία των πολιτών, με έμφαση στα θύματα της κρίσης τόσο στο Μοντσεράτ όσο και σε οποιονδήποτε προορισμό. Για οποιαδήποτε δράση όμως, θα είναι απαραίτητο να διασφαλίζεται η συμμετοχικότητα της κοινότητας στη διεξαγωγή και τη λήψη αποφάσεων».

Υπαρκτά παραδείγματα

Η συζήτησή μας είχε πολλές αναφορές σε υπαρκτά παραδείγματα. «Ας πούμε ότι ο τρόπος χρήσης μιας περιοχής, ένα τοπόσημο με όσο άσχημα γεγονότα κι αν έχει συνδεθεί μπορεί να χρησιμοποιηθεί για εκπαιδευτικούς σκοπούς όπως γίνεται με το Αουσβιτς και τη θέση που κατέχει στο γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Αλλού πάλι οι χώρες μπορεί να μην είναι έτοιμες να αποτελέσουν αξιοθέατο, όπως έγινε μετά το τσουνάμι στην Ινδονησία, οπότε γύρισαν οι τουρίστες, αλλά η κοινωνία είχε άλλες ανάγκες, αναδεικνύοντας έτσι τη σημασία του πότε κάνεις κάτι.

»Υπάρχουν ακόμη και ακραία παραδείγματα που ξεσηκώνουν αντιδράσεις και γίνεται μεγάλη κριτική, όπως λόγου χάρη οι τουρίστες που πήγαιναν στα υψώματα Γκολάν του Ισραήλ συγκεκριμένες ώρες για να βλέπουν “ζωντανά” τους πυροβολισμούς. Κάτι που μπορεί να θέσει στη συζήτηση το θέμα της εμπορευματοποίησης του πόνου. Αμφισβητείται ωστόσο κατά πόσο αποτελεί τουρισμό το να βάζεις σε κίνδυνο τη ζωή σου επισκεπτόμενος πεδία μάχης, ο “επικίνδυνος τουρισμός”, το να βλέπεις... ηδονοβλεπτικά τον πόνο του άλλου προσωπικά το βρίσκω ανήθικο... Από την άλλη βρισκόμαστε και σε μια περίοδο που δεν εμπιστευόμαστε και τα μίντια και αρκετοί μπορεί να θέλουν να είναι “αυτόπτες μάρτυρες” οπότε και πάλι τα όρια ποικίλλουν...».

Εννιακόσιες περιοχές σε 112 χώρες

Ο σκοτεινός τουρισμός ή τουρισμός καταστροφής αποτελεί αντικείμενο έρευνας από το ομώνυμο Ινστιτούτο στο Πανεπιστήμιο του Σέντραλ Λάνκανσαϊρ.

«Ο σκοτεινός τουρισμός είναι ευρεία και συχνά αμφιλεγόμενη καταναλωτική δραστηριότητα που μπορεί να προκαλέσει συζήτηση για το πώς ο θάνατος και οι νεκροί συσκευάζονται και καταναλώνονται μέσα στη σύγχρονη οικονομία των επισκεπτών», αναφέρεται μεταξύ άλλων στην ιστοσελίδα του University of Central Lancashire, όπου επισημαίνεται πως ακαδημαϊκά ο σκοτεινός τουρισμός που ανθεί τα τελευταία χρόνια θέτει «πολλά ερευνητικά ερωτήματα σχετικά με τις θεμελιώδεις αλληλεπιδράσεις μεταξύ της σύγχρονης κοινωνίας και της εμπορευματοποίησης του θανάτου», διερευνώντας όχι μόνο θέματα πολιτισμού που σχετίζονται με το ενδιαφέρον για αυτές τις περιοχές αλλά ακόμη και πολιτικής και ηθικής.

Υπάρχει επίσης σχετική ιστοσελίδα στο διαδίκτυο όπου κατηγοριοποιούνται οι προορισμοί που εντάσσονται σε αυτό το πεδίο τουρισμού παρέχοντας πληροφορίες για 900 περιοχές σε 112 χώρες (dark-tourism.org)

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Μέσα από τη φωτιά ξεπήδησε η ελπίδα
Η συλλογή διηγημάτων της Νούλης Τσαγκαράκη, με τίτλο «Της φωτιάς και της ελπίδας», αποτελεί εύφημο μνεία στον αλτρουισμό και την ανιδιοτέλεια των καθημερινών ανθρώπων που έσπευσαν να βοηθήσουν τους πληγέντες...
Μέσα από τη φωτιά ξεπήδησε η ελπίδα
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Μέσα απ’ τις στάχτες άνθησε η ανθρωπιά
Από τις πρώτες κιόλας ώρες μετά την τραγωδία στην Ανατολική Αττική, ανάμεσα σε ανθρώπους που τα έχασαν σχεδόν όλα, αλλά όχι τις ζωές τους, καρποφόρησαν η αλληλεγγύη, η ανιδιοτέλεια, η αλληλοβοήθεια και η...
Μέσα απ’ τις στάχτες άνθησε η ανθρωπιά
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ιστορικοί περίπατοι στην Αθήνα
Εναν νέο κύκλο ιστορικών περιπάτων εγκαινιάζει από τον ερχόμενο μήνα ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης: σε αυτούς θα υπάρχει περιορισμένος αριθμός ατόμων και αντίτιμο.
Ιστορικοί περίπατοι στην Αθήνα
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Τα δάση θέλουν προστασία δώδεκα μήνες τον χρόνο
Έπειτα από 22 χρόνια υποστελέχωσης, τα δασαρχεία της επικράτειας στελεχώθηκαν πριν από 15 μήνες με 5.066 ανθρώπους ● Οι συμβάσεις τους ανανεώθηκαν μία φορά και τώρα λήγουν εκ νέου, οπότε αύριο διαδηλώνουν στο...
Τα δάση θέλουν προστασία δώδεκα μήνες τον χρόνο
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ανεμοστρόβιλος χτυπά με μανία εργοστάσιο στην Καλαμάτα
Αρκετές ζημιές προκάλεσε ανεμοστρόβιλος, που πέρασε το μεσημέρι της Δευτέρας, από το δήμο Μεσσήνης. Βίντεο από τη στιγμή που άνεμος σαρώνει με μανία τις εγκαταστάσεις του εργοστασίου «Παπαδημητρίου» στη...
Ανεμοστρόβιλος χτυπά με μανία εργοστάσιο στην Καλαμάτα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας