Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Oι κυανόκρανοι των λέξεων

Οι συγγραφείς του λεξικού, Ιάκωβος Χατζηπιερής και Ορχάν Καπατάς

Oι κυανόκρανοι των λέξεων

  • A-
  • A+

Κάθε πρωί επί πέντε χρόνια διέσχιζε την Πράσινη Γραμμή καβάλα στο ποδήλατό του. Σ’ ένα νησί γεμάτο βάσεις και στρατούς, ο Ιάκωβος κυνηγούσε αυτό που δεν μπόρεσε ποτέ κανένας στρατιωτικός και κανένας κατακτητής να ελέγξει.

Από την άλλη πλευρά του οδοφράγματος τον περίμενε καθημερινά ο Ορχάν – κι οι δυο μαζί, αυτοί που θα έπρεπε να θεωρούν αλλήλους προαιώνιους εχθρούς, αναζητούσαν αυτό που ενώνει το νησί τους που επιβιώνει κομμένο στα δύο κοντά μισό αιώνα.

Ο Ιάκωβος και ο Ορχάν είναι κυνηγοί λέξεων και σήμερα παρουσιάζουν τη θαυμαστή συλλογή τους: το πρώτο στην ιστορία της Κύπρου κοινό ελληνοκυπριακό και τουρκοκυπριακό λεξικό.

Ο Ιάκωβος και ο Ορχάν αγαπούν με πάθος τις λέξεις και γνωρίστηκαν χάρη σ’ αυτές. Οταν το 2003 άνοιξαν τα οδοφράγματα πρώτη φορά, ο Ιάκωβος πέρασε στα κατεχόμενα.

Ηταν τότε 35 χρόνων και «ήταν σαν να βρήκα για πρώτη φορά το άλλο μου μισό που μέχρι τότε ήταν στην ανυπαρξία. Μεγάλωσα σ’ ένα ακριτικό χωριό πάνω στην Πράσινη Γραμμή, μερικά μέτρα από το τούρκικο φυλάκιο. Φανταζόμουν ότι στην άλλη πλευρά υπήρχε ένα μικρό αγόρι σαν κι εμένα, ένας Αχμέτ, που παίζει μπάλα όπως κι εγώ κι ήθελα πολύ να τον γνωρίσω. Ονειρευόμουν να πετάξω έναν χαρταετό με τη λέξη ειρήνη και να το δει ο μικρός απέναντι».

Ο Ιάκωβος Χατζηπιερής εκείνη την περίοδο έχει μόλις αρχίσει να σπουδάζει στο Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, με κατεύθυνση την Τουρκική Λογοτεχνία.

Την πρώτη φορά που περνάει στα κατεχόμενα πηγαίνει σ’ ένα καφενείο: «Εντυπωσιάστηκα, μπορούσα να αναγνωρίσω ορισμένες μόνο λέξεις, αλλά ο επιτονισμός σε όλες ήταν ολόιδιος. Πήγα μετά σε ένα βιβλιοπωλείο κι άρχισα να γνωρίζω καθηγητές, ανθρώπους των γραμμάτων. Εκεί το 2005 γνώρισα τον Ορχάν».

Ο Ορχάν Καπατάς είναι απόφοιτος της Παιδαγωγικής Σχολής Μπεσικτουζού της Τραπεζούντας. Μετεκπαιδεύτηκε στο Τουρκολογικό Τμήμα στον Τομέα Γλώσσας και Ιστορίας.

Εκανε μεταπτυχιακές σπουδές με αντικείμενο την Παλαιά Τουρκική. Εργάζεται στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση ως καθηγητής Φιλολογίας.

Το 2007 θα εκδώσει το πρώτο λεξικό της τουρκοκυπριακής διαλέκτου κι αυτό θα σταθεί η αφορμή για να έρθουν κοντά με τον Ιάκωβο που τον βοηθούσε με τις λέξεις που έρχονται ως δάνεια από τα ελληνικά.

«Είναι η πρώτη φορά που αντιλαμβάνομαι πόσες λέξεις χρησιμοποιούμε κι εμείς ως δάνεια από τα τουρκικά», λέει ο Ιάκωβος.

Σύντομα, όπως θα διηγηθεί αργότερα σε συνέντευξή του ο Ορχάν, έβαλαν σκοπό να φτιάξουν ένα λεξικό με τις κοινές λέξεις των δυο κοινοτήτων: «Στόχος αυτού του λεξικού είναι η δημιουργία μιας ιστορικής μνήμης για τις νέες γενιές μέσω της καταγραφής στο χαρτί των κοινών λέξεων και της αρχής τους, που ανάγεται στο παρελθόν, και, παρά τις διαφορές στα αισθήματα των δύο κοινοτήτων για την εθνική καταγωγή, τα πιστεύω και τις σχέσεις, είναι μια απτή ένδειξη για το πώς θα δημιουργήσουν ένα κλίμα ειρήνης, χρησιμοποιώντας τα εντυπωσιακά ευρήματα του λεξιλογίου».

Με χρηματοδότηση φίλων

Επί πέντε χρόνια ψάχνουν βιβλία λαογραφίας, παραμύθια, τσατιστά (μαντινάδες). Τελικά αποθησαυρίζουν 3.500 λέξεις: 1.840 τουρκικές, 840 ελληνικές και 820 βενετσιάνικες, γαλλικές κι αγγλικές λέξεις και τουρκισμούς από τα αραβικά, τα περσικά και τα παλαιά τουρκικά.

Ενας μεγάλος αριθμός κοινών λέξεων μεταξύ των δύο διαλέκτων δεν είναι πλέον σε χρήση, άλλες τόσες λέξεις οδεύουν προς την ίδια κατεύθυνση, αλλά κάποιες άλλες –η ζιβανία, το χαλλούμιν, η σεφταλιά ή ο γέρος κι η γιαβουκλού (η ερωμένη)– παραμένουν ολοζώντανες.

«Ανθρωποι των 55 και άνω που έζησαν μέχρι και την εφηβική τους ηλικία σε κοινότητες στις οποίες, μέχρι το 1974, συνυπήρχαν και ζούσαν αρμονικά Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι», μας λέει ο Ιάκωβος. «Ετσι, υπάρχουν περιπτώσεις όπου συναντούμε Ελληνοκύπριους, λίγους σε αριθμό, που όχι μόνο γνωρίζουν τουρκικές λέξεις, αλλά γνωρίζουν τα τουρκικά της Κύπρου και μπορούν να επικοινωνήσουν άνετα με τους Τουρκοκύπριους».

Το 2015 πια είναι έτοιμοι για την έκδοση και προχωρούν με τη στήριξη των φίλων τους κι από τις δυο πλευρές, που συγκεντρώνουν τα χρήματα.

«Το περίμεναν πολύ καιρό και άνθρωποι των γραμμάτων κι απλοί άνθρωποι, γιατί έβλεπαν ότι δεν έχει μόνο επιστημονικό, αλλά και πολιτισμικό ενδιαφέρον» λέει ο Ιάκωβος. «Οι παλιοί Κύπριοι, οι παππούδες μας, κάποιες φορές βύζαιναν από την ίδια μάνα. Κάθε λέξη ξεχωριστά είναι μία αναπαράσταση μνήμης, μία κοινή ιστορία, ένας κοινός τόπος, ένα κοινό βίωμα. Οι λέξεις που ανασύρουν αρώματα, γεύσεις, μνήμες αποδεικνύουν πως όλους μάς ξεγέννησε η ίδια μαμμού».

Το λεξικό σύντομα ξεκινά να τυπώνεται και στα κατεχόμενα, το ταξίδι του στις πόλεις και τα χωριά της ελεύθερης Κύπρου ξεκίνησε το 2015.

Κατά πάσα πιθανότητα, πολύ σύντομα θα κυκλοφορήσει και σε ψηφιακή μορφή, με εφαρμογές για τάμπλετ και κινητά και χρηματοδότηση της Υπάτης Αρμοστείας του ΟΗΕ.

Πολύ γρήγορα έγινε μπεστ σέλερ. Από στόμα σε στόμα οι Κύπριοι το αγκάλιασαν, σαν να αγκάλιαζαν το κομμάτι που τους έλειπε.

«Το άλλο μας μισό είναι οι Τουρκοκύπριοι», λέει ο Ιάκωβος. «Δεν μπορούμε να μοιράσουμε τον τόπο και τον κόσμο. Το λεξικό είναι ένα επιστημονικό έργο κι όχι μανιφέστο, αναπόφευκτα όμως λειτουργεί ως τέτοιο. Οι Ελληνοκύπριοι θέλουν τη λύση, πιστεύουν στη συνύπαρξη. Με τα τελευταία γεγονότα υπάρχει ασφαλώς ανησυχία και η θορυβώδης μειοψηφία –που ποτέ δεν ήθελε λύση– τώρα νιώθει ότι δικαιώνεται. Αλλά οι περισσότεροι πιστεύουν ότι μπορούμε να ζήσουμε μαζί και τώρα, αν ξαναρχίσουν οι συνομιλίες, θα είναι η ύστατη ευκαιρία μας».

Ο Ιάκωβος γνωρίζει εξίσου καλά και την τουρκοκυπριακή πλευρά, αφού από το 2005 μέχρι το 2010 δίδασκε ελληνικά στις συντεχνίες των δασκάλων και των καθηγητών στα κατεχόμενα.

«Τα σωματεία αυτά είναι στην πρωτοπορία της ειρήνης και της συνύπαρξης. Οι Τουρκοκύπριοι πραγματικά διψούσαν όχι μόνο να μάθουν τη γλώσσα, αλλά καθετί που αφορά την άλλη πλευρά. Εφερναν ακόμα και τα παιδιά τους στα μαθήματα. Οι Τουρκοκύπριοι είναι έξτρα λάιτ μουσουλμάνοι και το καθεστώς Ερντογάν τούς ασκεί πολιτισμική πίεση: φέρνει συνεχώς χοτζάδες, χτίζει τζαμιά, στήνει παράλληλα σωματεία για να σπάσει τα προοδευτικά σωματεία των καθηγητών και των δασκάλων. Υπάρχουν σαφώς μειοψηφίες που επιθυμούν τη διχοτόμηση, αλλά η συντριπτική πλειοψηφία θέλει τη λύση. Ακόμα και οι έποικοι δεύτερης και τρίτης γενιάς αντιλαμβάνονται ότι η λύση θα φέρει την ένταξη στην Ευρώπη και άρα ένα καλύτερο μέλλον για όλους μας».

Ποιος δεν θέλει τη λύση του Κυπριακού, εντέλει, ρωτήσαμε τον Ιάκωβο. «Υπάρχουν τραύματα προφανώς και υπάρχει φόβος στον απλό κόσμο, αλλά υπάρχουν και οργανωμένα συμφέροντα που δεν θα ήθελαν να δοθεί μια λύση. Μεγαλοξενοδόχοι, που φοβούνται ότι το τουριστικό προϊόν θα διαχυθεί, μεγαλοϊδιοκτήτες γης που φοβούνται ότι θα πέσουν οι τιμές. Ο λαός όμως κι από τη μια κι από την άλλη πλευρά θέλει το επόμενο βήμα. Ολη η δουλειά που κάναμε με πολύ κέφι με τον Ορχάν ξεκινά από την αγάπη για την κοινή μας πατρίδα, θέλαμε να είμαστε κάτι σαν κυανόκρανοι των λέξεων».

Παρουσίαση στο «Σπίτι της Κύπρου»

Το λεξικό παρουσιάζεται σήμερα στις 19.00 στο «Σπίτι της Κύπρου» (Ξενοφώντος 2Α Σύνταγμα). Θα μιλήσουν η Αγγελική Ράλλη, καθηγήτρια Γλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστήμιου Πατρών, μέλος της Ακαδημίας της Ευρώπης, η Σία Αναγνωστοπούλου, καθηγήτρια Ιστορίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και ο Αλέξης Ηρακλείδης, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ανάλυσης-Επίλυσης Συγκρούσεων του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.

Την εκδήλωση συντονίζει ο Χρίστος Ζάνος, σκηνοθέτης, εκπαιδευτικός, ενώ αποσπάσματα από το λεξικό θα διαβάσει ο ηθοποιός Αντρέας Νικολαΐδης.

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Σε γκρεμό στην Κύπρο έπεσε ζευγάρι Ελλήνων
Σοβαρό ατύχημα είχε ζεύγος Ελλήνων στην Πάφο της Κύπρου, όταν υπό άγνωστες συνθήκες, έπεσαν με το όχημά τους, από μεγάλο ύψος, σε βράχια στην περιοχή του Ακάμα.
Σε γκρεμό στην Κύπρο έπεσε ζευγάρι Ελλήνων
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
«Tρισδιάστατη» αλληλεγγύη από την κοινότητα των makers
Από τις πρώτες μέρες της υγειονομικής κρίσης εμφανίστηκαν πανελλαδικά πρωτοβουλίες αλληλεγγύης, με εγχειρήματα που ειδικεύονται στην τρισδιάστατη εκτύπωση να δηλώνουν άμεση διαθεσιμότητα για την κατασκευή...
«Tρισδιάστατη» αλληλεγγύη από την κοινότητα των makers
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η βαρεμάρα του Σαββατοκύριακου χωρίς... Δευτέρα
Πώς επιβιώνουν οι μαθητές χωρίς σχολείο μέσα στους τέσσερις τοίχους του δωματίου τους με μοναδικά εφόδια ένα κινητό ή ένα λάπτοπ ● Ποιες μπορεί να είναι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του εγκλεισμού στην ψυχική...
Η βαρεμάρα του Σαββατοκύριακου χωρίς... Δευτέρα
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Αστεγοι, ευάλωτοι, έγκλειστοι: διπλά εκτεθειμένοι στον κορονοϊό
Eπρεπε να φτάσουμε στην έξαρση της πανδημίας για να αρχίσει δειλά να γίνεται λόγος και από επίσημα χείλη για τις ευάλωτες ομάδες.Οχι μόνο για εκείνες που θεωρούνται ευπαθείς στον ιό, αλλά και για όσους το...
Αστεγοι, ευάλωτοι, έγκλειστοι: διπλά εκτεθειμένοι στον κορονοϊό
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Εξαπλώνεται ο ιός του σκοταδισμού με λίγες εξαιρέσεις ιεραρχών
Ο ιός εξαπλώνεται στον πλανήτη, αλλά στην Ελλάδα φαίνεται πως ακόμα ταχύτερα εξαπλώνεται ο ιός του σκοταδισμού -τόσο που να συνιστά είδηση όταν ιεράρχες της Εκκλησίας της Ελλάδας πράττουν και λέγουν τα...
Εξαπλώνεται ο ιός του σκοταδισμού με λίγες εξαιρέσεις ιεραρχών
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Εμπόριο μοναχικών καρδιών τη μέρα του Αγίου Βαλεντίνου
Η «γιορτή των ερωτευμένων» προκαλεί αμόκ καταναλωτισμού στον πλανήτη, ωστόσο οι επιστήμονες διαβεβαιώνουν ότι η Δύση πεθαίνει κυριολεκτικά από μοναξιά, η οποία βλάπτει την υγεία όσο 15 τσιγάρα ημερησίως.
Εμπόριο μοναχικών καρδιών τη μέρα του Αγίου Βαλεντίνου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας