Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Προφορική Ιστορία: Οταν μιλούν οι «από κάτω»

Από την παρουσίαση των εργασιών της ΟΠΙΝΙ (Ν. Ιωνίας) στην 1η Γιορτή Προφορικής Ιστορίας στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων το 2015

Προφορική Ιστορία: Οταν μιλούν οι «από κάτω»

  • A-
  • A+

Αρκεί κανείς να ξεφυλλίσει τις σελίδες ενός σχολικού εγχειριδίου ιστορίας και το μυαλό του θα πήξει από ονόματα ηρώων και ημερομηνίες «ένδοξων μαχών».

Πώς είναι δυνατόν το παρελθόν μας να αποτελείται αποκλειστικά και μόνο από μάρτυρες, βασιλιάδες και δοξασμένους προγόνους;

Αυτή την «αστοχία» έρχεται να «διορθώσει» η προφορική ιστορία, που δίνει τη δυνατότητα στους ανώνυμους του παρελθόντος να καταθέσουν το ιστορικό τους βίωμα, ένα βίωμα που ίσως δώσει απαντήσεις τόσο για το ποιος γράφει όσο και για το ποιος τελικά δημιουργεί την ιστορία.

Τι είναι όμως η προφορική ιστορία; Η ιστορία, ως επιστήμη, κατοχυρώθηκε τον 19ο αιώνα και βασιζόταν στις γραπτές πηγές και τα αρχεία, τα οποία διαχρονικά βρίσκονται στα χέρια αυτών που κατέχουν την εξουσία.

Ομως, όπως στο αριστούργημα του Ρέι Μπράντμπερι «Fahreneit 451», που διαδραματίζεται σε ένα δυστοπικό μέλλον όπου τα βιβλία καίγονται από τη λογοκρισία και μια ομάδα επαναστατών αποφασίζει να τα απομνημονεύσει για να διασώσει τη γνώση, έτσι και τα μέλη των ΟΠΙ (Ομάδων Προφορικής Ιστορίας) μέσω της δουλειάς που κάνουν καταφέρνουν να φέρουν στο φως πτυχές του παρελθόντος που μας ήταν άγνωστες.

Με δεδομένο ότι η «ιστορική αλήθεια» είναι μια κατασκευή και μόνο κατά προσέγγιση μπορούμε να γνωρίζουμε τα γεγονότα του παρελθόντος, η προφορική ιστορία αποτελεί εκείνη την αφήγηση που αναδεικνύει όψεις της πραγματικότητας τις οποίες παραβλέπει η «από θέση» ιστορία.

Θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για «εκδημοκρατισμό» της ιστοριογραφίας, για πολύπλευρη προσέγγιση του παρελθόντος και κατά συνέπεια της πραγματικότητας που ζούμε, ειδικά σήμερα που οι «αντικειμενικές αλήθειες» έχουν διαψευσθεί ουκ ολίγες φορές.

«Αν βασιζόμασταν μόνο στα αρχεία για να μάθουμε για την περίοδο της αποικιοκρατίας, για παράδειγμα, θα γράφαμε την ιστορία των αποικιοκρατών και δεν θα γνωρίζαμε τίποτα για τους αγώνες των αποικιοκρατούμενων για ανεξαρτησία» δηλώνει στην «Εφ.Συν.» η Τασούλα Βερβενιώτη, ιστορικός και επιστημονική υπεύθυνη των ΟΠΙ.

Οπως μας εξηγεί, η προφορική ιστορία καταγράφει το παρελθόν φέρνοντας στο προσκήνιο τις κοινωνικές ομάδες που έχουν μείνει στο σκοτάδι καθώς ούτε πρόσβαση στην εξουσία έχουν ούτε και κρατούν αρχεία.

«Δεν γράφουμε την ιστορία των βασιλιάδων. Αντικείμενο μελέτης της προφορικής ιστορίας αποτελούν οι καθημερινοί άνθρωποι, ενώ το ζήτημα που μας απασχολεί είναι η μνήμη. Πώς κατασκευάζουμε τη μνήμη και πώς οριοθετούμε το μέλλον μας» μας λέει η Τ. Βερβενιώτη.

Η πορεία των ΟΠΙ

Οι Ομάδες Προφορικής Ιστορίας δημιουργήθηκαν «από τα κάτω».

Ανθρωποι από γειτονιές της χώρας, αφού παρακολούθησαν εκπαιδευτικό σεμινάριο, άρχισαν να εφαρμόζουν τη μεθοδολογία που διδάχθηκαν συλλέγοντας μαρτυρίες με σκοπό να διατηρήσουν τη μνήμη και να πληροφορηθούν για την ιστορία του τόπου και της γειτονιάς τους.

Η δημιουργία και η δράση των ΟΠΙ είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη συγκυρία της κρίσης.

Η ίδρυση της πρώτης ΟΠΙΚ (Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Κυψέλης) συνέπεσε με το «κίνημα των πλατειών» του 2011, αλλά και την ταυτόχρονη ύπαρξη μεγάλων κινημάτων εκτός Ελλάδος, όπως το κίνημα Occupy Wall Street και την «αραβική άνοιξη».

Η δεύτερη ομάδα ήταν αυτή της Αθήνας (ΟΠΙΑ), που δημιουργήθηκε το 2013, ενώ από το 2014 και μετά η δημιουργία ομάδων ακολουθεί γεωμετρική πρόοδο, με αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή να μετράμε 16 ομάδες σε ολόκληρη τη χώρα.

Οπως επισημαίνει η Τ. Βερβενιώτη:

«Είναι ένα πρωτόγνωρο φαινόμενο για την ελληνική κοινωνία, το οποίο όμως συνδέεται με την κρίση. Η κρίση άλλαξε το πλαίσιο αναφοράς των ανθρώπων.

Το κοινωνικό σώμα προσπαθεί να φτιάξει μια καινούργια ταυτότητα, ένα άλλο αφήγημα για το παρελθόν του. Κάποτε η κρίση θα τελειώσει.

Ποια είναι η πρόταση ζωής για το αύριο; Αυτό που κάνουν οι προφορικές ομάδες είναι ένα δείγμα για το πώς οι άνθρωποι προσπαθούν να κατανοήσουν την ιστορία.

Προκειμένου να μπορέσουν να οραματιστούν το μέλλον, χρειάζονται ένα πιο ρεαλιστικό αφήγημα για το παρελθόν.

Φτάνουν πια οι ήρωες! Θέλουμε να μάθουμε τι έκαναν οι απλοί άνθρωποι».

Θεματικές ενότητες

Οι εθελοντές των ΟΠΙ μελετούν θεματικές κυρίως από την περίοδο της Κατοχής, του Εμφυλίου, της δικτατορίας, μέχρι τη μεταπολίτευση και την οικονομική κρίση των τελευταίων ετών, με βασικούς άξονες Ιστορικά-Πολιτικά Γεγονότα, Καθημερινότητα, Εργασία, Εκπαίδευση, Κρίση και Προσφυγιά-Μετανάστευση.

Ο Πάνος Σαματάς, απόφοιτος του Πολιτικού της Νομικής και μέλος της Ερευνητικής Ομάδας για τη Μεταπολίτευση (ΕΟΜ-ΟΠΙ) του τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΕΚΠΑ, μας λέει ότι η ομάδα του μελετά κατά βάση τα πολιτικά κόμματα κατά τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης, ακολουθώντας έναν οδηγό συνέντευξης με ερωτήσεις σχετικά με τη δράση του αφηγητή μέσα στο κόμμα, τις σχέσεις που δημιούργησε, πώς έζησε τα πολιτικά γεγονότα της εποχής εκείνης και πώς βιώνει τα χρόνια της κρίσης.

«Θυμάμαι μια κυρία, που το παιδί της έχει φύγει στο εξωτερικό, της οποίας η αφήγηση ήταν έντονα συναισθηματικά φορτισμένη. Ηταν απολογητική γιατί ως μέλος του ΠΑΣΟΚ αισθανόταν άσχημα για την κατάσταση στη χώρα, καθώς θεωρεί ότι το κόμμα που υποστηρίζει έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης γι’ αυτό» μας λέει ο Π. Σαματάς.

Μια άγνωστη πτυχή του Μεγάλου Λιμού της Αθήνας φωτίζει η ΟΠΙΑ (Αθήνα) με μαρτυρίες ανθρώπων που την περίοδο 1941-1942, ως μικρά παιδιά, αναγκάστηκαν να φύγουν από την πρωτεύουσα και να ζητήσουν μια καλύτερη τύχη σε οικογένειες της Πελοποννήσου με τη βοήθεια ιδιωτικών κοινωνικών φορέων, όπως ο Ερυθρός Σταυρός.

«Αλλα παιδιά ήταν τυχερά, κάποια άλλα όμως δεν τα κατάφεραν. Για παράδειγμα, έχουμε τη μαρτυρία ενός συνταξιούχου -πλέον- που η οικογένεια που τον είχε αναλάβει τότε τον έδιωξε και βρέθηκε στον δρόμο, αναγκάστηκε να ψάξει δουλειά ως παραπαίδι, πέρασε δύσκολα χρόνια και επέστρεψε στην Αθήνα μετά την Απελευθέρωση.

»Αντίθετα, ένας άλλος αφηγητής μας είπε ότι η οικογένεια που τον πήρε στο σπίτι της τον είχε σαν παιδί της και ότι ύστερα από χρόνια που τους επισκέφτηκε έκλαιγαν όλοι μαζί συγκινημένοι» δηλώνει στην «Εφ.Συν.» η Μαρία Καββαδία, εκπαιδευτικός και μέλος της ΟΠΙΑ.

Από σήμερα Παρασκευή μέχρι και την Κυριακή 30 Απριλίου 2017, στο κτίριο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων (ΣΕΑ), στην οδό Ερμού 136 στο Θησείο, διοργανώνεται η 2η Γιορτή Προφορικής Ιστορίας με τίτλο «Διαδρομές… γιατί η ζωή είναι δρόμος».

Με σύνθημα «Ο πόλεμος της μνήμης ενάντια στη λήθη είναι ένας πόλεμος ανάμεσα στο φως και τη σκιά», δεκατέσσερις ομάδες απ’ όλη την Ελλάδα θα παρουσιάσουν τις προφορικές μαρτυρίες που συνέλεξαν τα μέλη τους.

Τέσσερις ενδεικτικές συνεντεύξεις

Σταχυολογούμε από την ιστοσελίδα των Ομάδων Προφορικής Ιστορίας ορισμένες μαρτυρίες της δουλειάς που κάνουν τα μέλη των ομάδων

 Θ.Σ. στους μαθητές του 54ου ΓΕΛ Αθηνών, 12/01/2013

Υπήρχε ένα καφενείο εκεί μπροστά στο Εθνικό Μουσείο και υπήρχε η οδηγία να πάμε, να κάτσουμε, να πιούμε έναν καφέ, μια πορτοκαλάδα, και ξαφνικά θα σηκωνόταν κάποιος και θα έλεγε «Κάτω η χούντα» και θα σηκωνόμασταν όλοι μαζί και θα ήταν σαν να ήταν το σύνθημα.

Πηγαίναμε λοιπόν και καθόμασταν 200-300 άτομα κάθε φορά και σηκωνόταν κάποιος και έλεγε: Τώρα, τώρα.

Σηκωνόμασταν όλοι όρθιοι, απ’ τις καρέκλες, ας πούμε φωνάζαμε «Ψωμί, Παιδεία Ελευθερία», «Κάτω η χούντα, Κάτω η χούντα!».

Ερχόντουσαν οι αστυνομικοί, τρέχαμε όσοι προλαβαίναμε και γλιτώναμε και δεν τους πιάνανε.

 Ν.Μ. στην Ομάδα Δεκαετία ’40, ΟΠΙΚΟ (Κολωνακίου), 05/06/2014

Πρωτάκουσα για αντίσταση στη Νομική. Ηρθαν τα παιδιά τα δικά μας, οι φίλοι μου -οι περισσότεροι είχαν γραφτεί στη Νομική- και μου είπαν… κάτι πρέπει να κάνουμε, να ’ρθεις μαζί μας, θα κάνουμε μια οργάνωση που θα αντιστέκεται στους Γερμανούς και Ιταλούς.

Ετσι πρωτογράφτηκα στην ΕΠΟΝ. Ημασταν οι 5 πρώτοι: Βίκτωρ Μελάς, Αδωνις Κύρου, Κώστας Αξελός, Αρης Νικολετόπουλος και Ναταλία Μελά.

Μας χώρισαν σε τομείς κι εγώ ανέλαβα τον οικονομικό τομέα γιατί γνώριζα κόσμο, πήγαινα σε διάφορους και μάζευα λεφτά.

Στη Σχολή Καλών Τεχνών φτιάχναμε αντίγραφα αγαλμάτων και τα πουλάγαμε στους Γερμανούς ως αυθεντικά για να ενισχύουμε τον ΕΛΑΣ.

 Ε.Φ., ΟΠΙΚΟ (Κολωνακίου), 31/05/2014

Στα Δεκεμβριανά είχαν γίνει πολλά εγκλήματα και πολλοί είχαν ταφεί στα πεζοδρόμια.

Αν κάνεις μια βόλτα στα Εξάρχεια προς τη λ. Αλεξάνδρας είναι ο ναός του Αγ. Βασιλείου.

Τα πεζοδρόμια γύρω γύρω από τον ναό ήταν σκαμμένα και ήταν όλο τάφοι. Πού να τους θάψεις στα Δεκεμβριανά…

Περνούσες στον δρόμο και τα πεζοδρόμια ήταν σκαμμένα, με πρόχειρους σταυρούς, τάφοι…

 Α.Σ., 06/06/2014, ΟΠΙΑ (Αθήνας)

Στο Γυμνάσιο που ήμουνα, στη Λίμνη, τα αδέλφια μου είχανε βγει στο αντάρτικο.

Και οι δύο ήτανε καπεταναίοι και βέβαια τους κυνηγούσαν. Ε, υπήρχαν καθηγητές στο Γυμνάσιο που βαθμολογούσαν φρονήματα και όχι αξία.

Γιατί ενώ ήμουνα καλή, πολύ καλή μαθήτρια, οι βαθμοί μου ήτανε μικροί.

Τέλος πάντων ρώτησε τον γυμνασιάρχη ο πατέρας μου και λέει: «Ε, είναι λόγω των αδελφών της. Που είσαστε οικογένεια κομμουνιστών και επομένως υπάρχουν καθηγητές οι οποίοι της δίνουν μικρούς βαθμούς».

Ο εμφύλιος και τα Δεκεμβριανά και με μια άλλη ματιά

Η Αννα Τρίγκατζη, φιλόλογος και μέλος της ΟΠΙΝΙ (Νέας Ιωνίας), μας λέει ότι η πρώτη συνέντευξη που πήρε ήταν από τον πατέρα της:

«Η αφήγησή του ξεκινάει από τη μικρασιατική καταγωγή της οικογένειας που θυμάται από τις αφηγήσεις των γονιών του.

Αποσπασματικά θυμάται την περίοδο των Δεκεμβριανών και τον Εμφύλιο. Μου αφηγείται τους βομβαρδισμούς στη λεωφόρο Ελευθερίου Βενιζέλου από τα εγγλέζικα αεροπλάνα.

Μια γυναίκα δέχτηκε βλήμα στην κοιλιά το οποίο δεν έβγαλε ποτέ γιατί φοβόταν το χειρουργείο, ενώ ένα παιδί που κρυβόταν πίσω από έναν πυροσβεστικό κρουνό σκοτώθηκε από το καπάκι που εκσφενδονίστηκε και το βρήκε στο κεφάλι.

Επίσης μου είπε ότι όταν οι Εγγλέζοι κυνηγούσαν με τα τανκς τους αντάρτες που έφευγαν μέσω Πάρνηθας, δυσκολεύονταν να περάσουν το ρέμα της Ν. Φιλαδέλφειας και ένας νεαρός γείτονας που γνώριζε λίγα αγγλικά, ανέβηκε πάνω σε ένα τανκς και τους κατηύθυνε μέσα από τον Κόκκινο Μύλο.

Ελειψε μια βδομάδα και, όπως λέει ο πατέρας μου, όταν γύρισε ήταν «καλοταϊσμένος».

Η αφήγησή του συνεχίζει με σχολικές αναμνήσεις από τη δεκαετία του ‘60, την περίοδο της ανεξαρτητοποίησης, το πρώτο αμάξι στην παρέα και το πώς κατάφερε να φτιάξει τη δική του επιχείρηση.

Βιδοποιία είχε, την οποία όμως αναγκάστηκε να κλείσει καθώς η παγκοσμιοποιημένη αγορά επέβαλε την αποβιομηχάνιση μιας ολόκληρης περιοχής όπως η Ν. Ιωνία που ήταν ανέκαθεν εργατούπολη».

Η Α. Τρίγκατζη μας μιλάει και για μια πρόσφατη συνέντευξη που πήρε η ομάδα της ΟΠΙΝΙ από τον ιδρυτή και σκηνοθέτη του Δημοτικού Θεάτρου Ν. Ιωνίας, Ιωσήφ Πολυκάρπου, για τη ζωή του ως μπογιατζή κοντά στον πατέρα του, τις σπουδές του στη σκηνογραφία, την ένταξή του στην ΕΔΑ και αργότερα στο ΚΚΕ, τη σύλληψή του από τη χούντα, αλλά και τον τραυματισμό του στο Πολυτεχνείο.

 Info

Για περισσότερες πληροφορίεςoralhistorygroups.gr - facebook.com/opiathinas

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Αγώνας δρόμου για το Μουσείο Μπελογιάννη
Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου αγωνιστή του ΚΚΕ Νίκου Μπελογιάννη. Στη γενέτειρά του, την Αμαλιάδα Ηλείας, ο δήμος φιλοδοξεί να το γιορτάσει με τη λειτουργία ενός μουσείου με την...
Αγώνας δρόμου για το Μουσείο Μπελογιάννη
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Οταν η μπάλα σήμαινε αντίσταση
Ενα εξαιρετικά ενδιαφέρον αφιέρωμα στο ποδόσφαιρο στα χρόνια της Κατοχής και της Απελευθέρωσης παρουσιάζεται σήμερα στο πλαίσιο των δράσεων ● Ειδική μνεία θα γίνει στους δύο αγωνιστές ποδοσφαιριστές Νίκο Γόδα...
Οταν η μπάλα σήμαινε αντίσταση
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Μαθητική κατάληψη με εθνικιστικό προσανατολισμό
Η στρατιωτικής εμπνεύσεως συμπεριφορά μικρής ομάδας μαθητών στην παρέλαση για την 28η θύμιζε ΛΟΚατζήδες ή και χρυσαυγίτες σε παροξυσμό. Ο ισχυρισμός τους περί «ιδεολογικής ανεξαρτησίας» δεν πείθει, η όλη δράση...
Μαθητική κατάληψη με εθνικιστικό προσανατολισμό
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Ο Μπελογιάννης στο Τορίνο!
Εκδηλώσεις, συζητήσεις, βραδιά με μουσική και χορό, προβολή της ταινίας «Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο» και παράλληλα μια έκθεση 180 ιστορικών φωτογραφιών για την πολιτική ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα...
Ο Μπελογιάννης στο Τορίνο!
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η δασκάλα που έκανε τα μαθηματικά ελκυστικά
Το δύσκολο έργο να δώσει στους μαθητές της στο 1ο Γυμνάσιο Σκάλας Ωρωπού να καταλάβουν την ομορφιά των μαθηματικών μέσα από εναλλακτική διδακτική μεθοδολογία έχει φέρει εις πέρας η Γεωργία Μαραγκού,...
Η δασκάλα που έκανε τα μαθηματικά ελκυστικά
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Ανοίγει ο φάκελος Μπουλούτα με εντολή Γαβρόγλου
Ο υπουργός ζήτησε από τους νομικούς συμβούλους του να υποβάλουν άμεσα πόρισμα μετά τη μελέτη όλων των στοιχείων της υπόθεσης, που ανακινήθηκε έπειτα από δημοσίευμα του στενού συνεργάτη του Αντώνη Σαμαρά,...
Ανοίγει ο φάκελος Μπουλούτα με εντολή Γαβρόγλου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας