Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο τρόπος που διδάσκονται τα Θρησκευτικά θυμίζει Μεσαίωνα»
MOTIONTEAM/ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΕΡΒΕΡΙΔΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Ο τρόπος που διδάσκονται τα Θρησκευτικά θυμίζει Μεσαίωνα»

  • A-
  • A+

Προ ημερών, η Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου διοργάνωσε ανοιχτή εκδήλωση για τη θρησκευτική ελευθερία στο σχολείο. Η αίθουσα ήταν κατάμεστη από κόσμο. Οχι τυχαία, αφού το ζήτημα έρχεται στο προσκήνιο συχνά πυκνά: προσφυγές στο Συμβούλιο της Επικρατείας, ανακοινώσεις από εκκλησιαστικά σωματεία αλλά και την ίδια την Ιερά Σύνοδο, συναντήσεις επί συναντήσεων της ηγεσίας της Εκκλησίας με πολιτειακούς παράγοντες, μέχρι και απομάκρυνση υπουργού Παιδείας είχαμε λόγω των αλλαγών στο περιεχόμενο του μαθήματος των Θρησκευτικών που επέσυρε την μήνι της Εκκλησίας.

Την ίδια ώρα, ανακοινώνονται οι αλλαγές στο σύστημα εισαγωγής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση αλλά και η αναδιαμόρφωση της Γ΄ Λυκείου, όπου στον μικρό εναπομείναντα κορμό των μαθημάτων της γενικής παιδείας παραμένουν τα Θρησκευτικά.

Απαλλαγή

Λίγες μέρες μετά, τα σχολεία ξεκινούν με τον καθιερωμένο αγιασμό και την καθημερινή προσευχή. Η θρησκεία είναι πανταχού παρούσα σε κάθε έκφανση της σχολικής ζωής.

Από το Ατομικό Δελτίο Μαθητή/Μαθήτριας, όπου αναγράφεται το θρήσκευμα των παιδιών, μέχρι την υπεύθυνη δήλωση που υπογράφουν οι γονείς των μαθητών που επιθυμούν να απαλλαγούν από το μάθημα των Θρησκευτικών, στην οποία όμως είναι υποχρεωμένοι να δηλώσουν πως το παιδί τους «δεν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος».

Η Κατερίνα είναι μαθήτρια της Α΄ Λυκείου σε σχολείο των Βριλησσίων. Εχει πάρει απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών γιατί θεωρεί πως είναι λάθος να διδάσκονται, με δεδομένο ότι έχουν αφαιρεθεί βασικά άλλα μαθήματα από το πρόγραμμα σπουδών:

«Τα Θρησκευτικά τα διδασκόμαστε από το Δημοτικό. Φτάνοντας στο Λύκειο έχουμε σχηματίσει ήδη άποψη. Αν κάποιον τον ενδιαφέρει το θέμα, μπορεί να το ψάξει μόνος του. Είναι λάθος να διδάσκονται κανονικά και να τρώνε χρόνο από τα άλλα μαθήματα, ειδικά στην Γ΄ Λυκείου που οι μαθητές ασχολούνται κυρίως με τις Πανελλαδικές», μας λέει τονίζοντας ότι οι μαθητές που έχουν πάρει απαλλαγή από το μάθημα δυστυχώς αντιμετωπίζονται διαφορετικά από τους καθηγητές:

«Επηρεάζεται η στάση τους απέναντί μας, μας μιλούν ειρωνικά, περιφρονητικά, μας αγνοούν μέσα στην τάξη και μας βάζουν χαμηλότερους βαθμούς χωρίς προφανή λόγο. Θα μπορούσε κανείς να το πει και μπούλινγκ».

Η Αντωνία, από την πλευρά της, θεωρεί ότι το μάθημα των Θρησκευτικών θα έπρεπε να είναι μάθημα επιλογής στο οποίο μάλιστα οι μαθητές δεν θα εξετάζονται:

«Ο τρόπος που διδάσκονται τα Θρησκευτικά δεν καλύπτει κάποιον εκπαιδευτικό στόχο. Είναι πραγματικά απαράδεκτο να μαθαίνουμε μόνο για τον χριστιανισμό και να εξετάζουμε ελάχιστα –αν όχι καθόλου– τις άλλες θρησκείες. Πιστεύω ότι τα Θρησκευτικά έπρεπε να είναι μάθημα επιλογής, χωρίς εξετάσεις, και μάλιστα να διδάσκεται συνδυαστικά με άλλα μαθήματα: η θρησκεία μέσα στη λογοτεχνία ή θρησκεία και τέχνη. Τόσο ο τρόπος που διδάσκονται τώρα όσο και τα σχολικά εγχειρίδια μού βγάζουν κάτι σκοτεινό, κάτι από Μεσαίωνα. Θα έπρεπε να είναι ένα ευχάριστο μάθημα. Σαν να διαβάζεις ένα ωραίο βιβλίο» μας λέει η νεαρή μαθήτρια.

Κατήχηση

Eurokinissi-ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

Δυστυχώς, παρά την προσπάθεια αλλαγής του περιεχομένου του μαθήματος, τα Θρησκευτικά εξακολουθούν –στα περισσότερα σχολεία– να έχουν κατηχητικό χαρακτήρα.

«Την ώρα που το Λύκειο χάνει τη μορφωτική του αυτοδυναμία, μου προκαλεί έκπληξη ότι τα Θρησκευτικά παραμένουν στο πρόγραμμα και μάλιστα με υποχρεωτικό χαρακτήρα. Είναι τόσο σημαντικό μάθημα; Είναι πιο σημαντικά από την Ιστορία, για παράδειγμα; Το σχολείο δεν πρέπει να έχει κατηχητικό και φρονηματικό χαρακτήρα. Αν κάποιος γονέας επιθυμεί να κατηχηθεί το παιδί του, μπορεί να απευθυνθεί στην Εκκλησία ή στο ιερατείο της εκάστοτε θρησκείας. Το μάθημα θα έπρεπε να έχει καταργηθεί προ πολλού σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης. Τα ζητήματα αλληλεπίδρασης των θρησκειών, η θρησκειολογία, η ανοχή, ο σεβασμός προς το διαφορετικό και η θρησκευτική ελευθερία θα μπορούσαν να έχουν διαχυθεί διαθεματικά, σε άλλα μαθήματα. Δυστυχώς, το υπουργείο Παιδείας υπέκυψε στις πιέσεις της Εκκλησίας και ενός κομματιού της κοινωνίας και δείλιασε ακόμη μια φορά να κάνει το αυτονόητο. Να προχωρήσει δηλαδή σε διαχωρισμό των ρόλων της Εκκλησίας και του κράτους» δηλώνει στην «Εφ.Συν.» ο Δημήτρης Πολυχρονιάδης, δάσκαλος, φιλόλογος και πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Αμαρουσίου.

Στο Συμβούλιο της Επικρατείας συζητήθηκε προ ημερών η προσφυγή γονέων και μαθητών σχετικά με τον τρόπο διδασκαλίας των Θρησκευτικών.

Οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι το μάθημα εξακολουθεί να διδάσκεται ως ομολογιακό μάθημα και κατά συνέπεια θα έπρεπε η διαδικασία απαλλαγής να μην αποκαλύπτει δεδομένα θρησκευτικής συνείδησης και να μην οδηγεί σε απώλεια διδακτικών ωρών, αλλά σε ένα εναλλακτικό μάθημα, πλουραλιστικό, κριτικό και αντικειμενικό, όπως ορίζει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.

«Δυσκολεύομαι να αντιληφθώ γιατί πρέπει να ζητήσω εξαίρεση του παιδιού μου από τα Θρησκευτικά, δηλαδή να φαίνεται ότι στερώ εγώ το παιδί μου από τη μαθησιακή διαδικασία και να πρέπει να επιχειρηματολογήσω κιόλας για την απόφασή μου, όταν κανέναν παιδαγωγικό ή εκπαιδευτικό λόγο δεν βλέπω που να δικαιολογεί τη διδασκαλία των Θρησκευτικών στα ελληνικά σχολεία. Χρήσιμη θα θεωρούσα την αναφορά στη μυθολογία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, ως παράδοση του ελληνικού και του ευρωπαϊκού κόσμου, όπως αντίστοιχα γίνεται με την αρχαία ελληνική μυθολογία. Ως εκεί, όμως. Η δε επιλογή της διδασκαλίας των Θρησκευτικών στην Γ΄ Λυκείου μού ακούγεται ως κατάντια. Τα επιχειρήματά μου: Βιολογία, Ιστορία, Φυσική, Μαθηματικά, Χημεία και άλλα πολλά που δεν κρίθηκαν άξια να κοσμούν τη βασική παιδεία των τελειόφοιτων του ελληνικού λυκείου» μας λέει η Σωτηρία Παπαδοπούλου, εκπαιδευτικός και μητέρα.

«Ως φιλοσοφικά άθεος θίγομαι γιατί αναγκάζομαι καθημερινά να οργανώνω και να συμμετέχω σε λατρευτικές τελετουργίες» τονίζει ο Κλεάνθης Βουλαλάς, υποδιευθυντής του 132ου Δημοτικού Σχολείου Αθήνας, θέτοντας το ζήτημα και από την πλευρά των εκπαιδευτικών, που είναι από τους ελάχιστους κλάδους εργαζομένων που υποχρεούνται σε τέτοιες πρακτικές στο πλαίσιο της εργασίας τους.

Στο 132ο Δημοτικό Σχολείο, πάνω από το 80% των μαθητών είναι παιδιά μεταναστών και άρα μη ορθόδοξα. «Το πρόβλημα στο σχολείο είναι ορατό, κραυγαλέο έως και αστείο. Εκπαιδευτικοί, οι οποίοι ούτε οι ίδιοι είναι πιστοί χριστιανοί, καλούνται να κάνουν μάθημα κατήχησης σε μη ορθόδοξα παιδιά. Και αφού είναι ετερόθρησκα τα παιδιά, γιατί δεν παίρνουν απαλλαγή;» ρωτάμε. «Η πρόβλεψη απαλλαγής είναι πολύ προβληματική. Αν πάρουν απαλλαγή, πρέπει να βγουν από την τάξη. Παιδαγωγικά αυτό δημιουργεί πρόβλημα στη διπλανή τάξη και δεν είναι ωραίο και για τα ίδια τα παιδιά, που αναγκάζονται να αφήσουν το θρανίο τους και την παρέα τους. Προσωπικά έχω επιλέξει μία διαφορετική προσέγγιση. Μέσα στην τάξη έχουμε βιβλιοθήκη, οπότε λέω στα παιδιά να κάτσουν εκεί και να διαβάσουν κάτι που τους ενδιαφέρει» μας λέει ο Κ. Βουλαλάς.

Ουδετεροποίηση

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η προσπάθεια του εν λόγω σχολείου να ουδετεροποιήσει τόσο το μάθημα των Θρησκευτικών όσο και την πρωινή προσευχή:

«Τα τελευταία χρόνια, αντί για προσευχή, ζητάμε από τα παιδιά να παραμείνουν σιωπηλά για ένα λεπτό. Ετσι, όποιος μαθητής θέλει μπορεί να προσευχηθεί, ανεξάρτητα από το πού πιστεύει. Αν πάλι δεν πιστεύει, μπορεί απλά το ένα αυτό λεπτό να ησυχάσει. Οσο για το μάθημα των Θρησκευτικών, μιλάμε γενικά για τις ανθρώπινες αξίες και για την έννοια του θείου, χωρίς να θίγουμε άλλες θρησκείες και δόγματα» εξηγεί ο Κ. Βουλαλάς.

Το ερώτημα παραμένει. Γιατί επί μίας κυβέρνησης με υπουργούς της Αριστεράς, η Εκκλησία εξακολουθεί να λύνει και να δένει σε ζητήματα του κοσμικού κράτους;

Για ποιο λόγο επιβάλλονται ο αγιασμός, η πρωινή προσευχή και οι θρησκευτικές εικόνες εντός των τάξεων του δημόσιου σχολείου όπου φοιτούν θεϊστές, άθεοι αλλά και αλλόθρησκοι μαθητές και μαθήτριες;

Γιατί ορισμένα παιδιά αναγκάζονται να φεύγουν από την τάξη την ώρα του μαθήματος και σταμπάρονται, ενάντια σε κάθε έννοια σεβασμού προς τις αρχές της ουδετερότητας, του πλουραλισμού και της αμεροληψίας;

«Μάθημα γνώσης και όχι πίστης»

Του Νίκου Φίλη*

Το ουδετερόθρησκο σχολείο αποτελεί μέρος της αναγκαίας μεταρρύθμισης για ένα δημοκρατικό, σύγχρονο και ανοιχτό σχολείο. Οι συνταγματικές διατάξεις όχι μόνο δεν εμποδίζουν, αλλά επιτάσσουν να αναλάβει η Πολιτεία ανάλογες δράσεις. Με την επικείμενη συνταγματική αναθεώρηση πρέπει να προωθηθεί ο χωρισμός Εκκλησίας - κράτους. Το πλέγμα των θεσμικών αλλά και των συμβολικών παρεμβάσεων της Εκκλησίας στην εκπαίδευση είναι ισχυρό. Παρότι η νομοθεσία αναγνωρίζει ότι η εκπαιδευτική πολιτική είναι αποκλειστική αρμοδιότητα της Πολιτείας, η Ιεραρχία έχει επιβάλει, ουσιαστικά, την αρχή της συναπόφασης.

Η πρόσφατη παρέμβασή της για τα νέα προγράμματα των Θρησκευτικών είναι άλλη μία απόδειξη της τάσης για εκκλησιαστική επιβολή στον χώρο της εκπαίδευσης. Το μάθημα των Θρησκευτικών πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μάθημα γνώσης και όχι πίστης. Είναι τουλάχιστον περίεργο ότι στο προτεινόμενο σύστημα εισαγωγής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, στην Γ΄ Λυκείου, τα Θρησκευτικά παραμένουν υποχρεωτικό μάθημα σε όλες τις κατευθύνσεις, ενώ αφαιρείται η Ιστορία. Η μετατροπή του μαθήματος των Θρησκευτικών σε μάθημα γνώσης και όχι πίστης αλλάζει το πολιτισμικό κλίμα μέσα στο σχολείο καθώς και ξεπερασμένες νοοτροπίες και βοηθά στη συνολική αλλαγή του τρόπου κατανόησης του θρησκευτικού φαινομένου. Μέσα σε αυτή την προοπτική, είναι ακατανόητη η επιβίωση της δήλωσης θρησκευτικών φρονημάτων προκειμένου να υπάρξει απαλλαγή από το μάθημα, που καθιερώθηκε επί κυβερνήσεως Σαμαρά και υπουργίας Λοβέρδου.

Σε ό,τι αφορά τον εκκλησιασμό, με το νέο Προεδρικό Διάταγμα για τη λειτουργία των σχολείων, αποσυμφορείται η εκπαίδευση από την καταχρηστική εφαρμογή του μέτρου. Αντίθετα, παραμένει η καθημερινή υποχρεωτική προσευχή στα δημοτικά σχολεία. Πολλοί εκπαιδευτικοί αλλά και εκκλησιαστικοί παράγοντες έχουν διερωτηθεί ποια είναι η σκοπιμότητα της καθημερινής υποχρεωτικής προσευχής, ένα μέτρο που έχει καταντήσει ρουτίνα. Γνωρίζω, βέβαια, ότι το θέμα της προσευχής χρειάζεται εξαντλητική συζήτηση και αναζήτηση συναινέσεων. Στα ανεπίλυτα ζητήματα συμπεριλαμβάνεται και η αναγραφή του θρησκεύματος στους τίτλους σπουδών. Πρόκειται για μέτρο που παραβιάζει τη νομοθεσία για την προστασία των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων και επιβιώνει περίπου 20 χρόνια από την κατάργηση της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες.

Στα αρχεία του υπουργείου Παιδείας απόκειται τροπολογία που είχαμε ετοιμάσει για την κατάργηση αυτού του αναχρονισμού, ενόψει μάλιστα της επαπειλούμενης παραπομπής της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Η γνωστή εξέλιξη με την απομάκρυνσή μου από το υπουργείο Παιδείας είχε ως συνέπεια να μην προωθηθεί τελικώς η τροπολογία.

Η απόφαση για τις αλλαγές στο σχολείο, για όλες τις αλλαγές και για όλα ανεξαιρέτως τα μαθήματα είναι πολιτική απόφαση και ευθύνη της Πολιτείας. Η υπαγωγή των θεμάτων αυτών στη δικαστική κρίση μετατρέπει το ΣτΕ σε κάτι μεταξύ Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και Οικουμενικής Συνόδου.

* Βουλευτής Α' Αθήνας με τον ΣΥΡΙΖΑ και τέως υπουργός Παιδείας

Λατρευτική πρακτική η προσευχή

Ο Γιάννης Ιωαννίδης εκπροσώπησε την Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, έναν εκπαιδευτικό και δύο γονείς στην Ολομέλεια του Συμβουλίου Επικρατείας, όπου συζητήθηκε την περασμένη εβδομάδα η αίτηση ακύρωσης που αφορά τον υποχρεωτικό εκκλησιασμό και την προσευχή στο σχολείο.

Στην αγόρευσή του επισήμανε ότι ο εκκλησιασμός και η προσευχή αποτελούν λατρευτικές πρακτικές, από τις οποίες μάλιστα, ιδιαίτερα από την καθημερινή προσευχή, είναι πρακτικά ανέφικτη η εξαίρεση, ενώ η απαίτηση να δηλώσουν οι γονείς ότι δεν είναι οι ίδιοι ή το παιδί τους χριστιανοί ορθόδοξοι, προκειμένου να μη συμμετέχει σε αυτές, προσβάλλει τη θρησκευτική ελευθερία.

Αναφέρθηκε σε μία αντίστοιχη περίπτωση που εξέτασε το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ το 1962, παραθέτοντας αυτούσιο απόσπασμα από τη διδακτορική διατριβή του Αναστάσιου Μαρίνου, τέως αντιπροέδρου του ΣτΕ, με τίτλο «Η θρησκευτική ελευθερία»:

«Χαρακτηριστική είναι εν προκειμένω η υπόθεση η οποία απασχόλησε το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Εις τα σχολεία της Νέας Υόρκης απηγγέλλετο καθ’ εκάστην υπό των μαθητών μία προσευχή αποτελουμένη εξ είκοσι δύο λέξεων και τελείως άχρους εξ απόψεως δόγματος ή θρησκείας, έχουσα δε επί λέξει ως ακολούθως: “Πανίσχυρε Θεέ, γνωρίζουμε ότι εξαρτώμεθα από εσέ, σε παρακαλούμε ευλόγησον ημάς, τους γονείς μας, τους διδασκάλους μας και την χώρα μας”. Η απαγγελία της προσευχής διήρκει περίπου 10 δευτερόλεπτα, δεν ήτο δε υποχρεωτική η παρουσία των μαθητών κατ’ αυτήν. Το Ανώτατο Δικαστήριο, επιληφθέν (1962) της υποθέσεως επί τη προσφυγή της μητρός ενός των μαθητών, ισχυριζομένης ότι ούτω κατεπιέζετο η θρησκευτική συνείδησις του υιού της μη έχοντος την πνευματική ωριμότητα και το θάρρος να απόσχη της προσευχής, απηγόρευσε, μειοψηφούντος ενός μόνο δικαστού, την απαγγελία της προσευχής ταύτης ως παραβιαζούσης το 1ον Amendment του Συντάγματος (βλ. την απόφαση Engel v. Vitale 370 U.S. 421(1962)».

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Το σκοτάδι... επέστρεψε
Η Πανελλήνια Ενωση Θεολόγων με επιστολή της καλεί τους εκπαιδευτικούς που διδάσκουν το μάθημα των Θρησκευτικών να μην ακολουθούν τις οδηγίες του υπουργείου. Τους επισημαίνουν μάλιστα ότι δεν θα υπάρξει καμία...
Το σκοτάδι... επέστρεψε
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Η Ιεραρχία «ευλόγησε» τις προτάσεις του υπουργείου
Η Εκκλησία αποδέχεται τελικά τα νέα Προγράμματα Σπουδών και το υπουργείο δέχεται ορισμένες αλλαγές, επισημαίνοντας πως δεν πρόκειται για παραχώρηση έναντι του πνεύματος των νέων προγραμμάτων ● Δυσαρεστημένη η...
Η Ιεραρχία «ευλόγησε» τις προτάσεις του υπουργείου
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Τα των παιδαγωγικών τω υπουργείω, τα του δόγματος τη Εκκλησία
Μια συμφωνία, όπως λένε οι καλά γνωρίζοντες, η οποία αφορούσε τον διαχωρισμό αρμοδιοτήτων ανάμεσα σε υπουργείο Παιδείας και Εκκλησία οδήγησε στα νέα αναλυτικά προγράμματα για τα Θρησκευτικά. Τα μεν παιδαγωγικά...
Τα των παιδαγωγικών τω υπουργείω, τα του δόγματος τη Εκκλησία
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Και τα θρησκευτικά θέλουν τον... Γερμανό τους
Ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος, στη χθεσινή εισήγησή του προς το σώμα της Ιεραρχίας της Ελλάδας, έθιξε όλα τα θέματα που απασχολούν την Εκκλησία, όπως η σχέση της με το ελληνικό κράτος και η εκκλησιαστική...
Και τα θρησκευτικά θέλουν τον... Γερμανό τους
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Τι δεν καταλαβαίνει ο Ιερώνυμος;
​Πώς γίνεται να έχουν ικανοποιηθεί όλοι οι όροι που έχει ζητήσει η Διαρκής Ιερά Σύνοδος στο πλαίσιο της αναβάθμισης του μαθήματος των Θρησκευτικών και ξαφνικά ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος να χαρακτηρίζει...
Τι δεν καταλαβαίνει ο Ιερώνυμος;
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Οι ριζικές αλλαγές στα Θρησκευτικά που εισάγονται από φέτος
Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών (Π.Σ.) όλων των σχολικών βαθμίδων που εφαρμόζει φέτος το υπουργείο Παιδείας φέρνει ριζικές αλλαγές στα Θρησκευτικά, με τους διδάσκοντες να αναλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη...
Οι ριζικές αλλαγές στα Θρησκευτικά που εισάγονται από φέτος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας