Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Οι παράγοντες που πληγώνουν τη Φύση διαφοροποιούνται κοινωνικά»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Οι παράγοντες που πληγώνουν τη Φύση διαφοροποιούνται κοινωνικά»

  • A-
  • A+
«Τα κράτη εξωθούνται να υιοθετήσουν νομοθετικά ανέλεγκτες μορφές περιβαλλοντικού dumping, ώστε οι οικονομίες τους να αντέξουν τον αδυσώπητο διεθνή ανταγωνισμό» ● «Αυτοί που κατά κύριο λόγο είτε εκμεταλλεύονται τη Φύση άμεσα είτε προσβάλλουν σταθερά το φυσικό περιβάλλον της ζωής είναι, περισσότερο ή λιγότερο, οι ίδιοι που εκμεταλλεύονται την εργατική δύναμη των ανθρώπων, δρέποντας υπεραξία από αυτήν».

Το οικολογικό ζήτημα συνδέεται ευθέως με τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής και ανταλλαγής, ενώ είναι «επικίνδυνη αυταπάτη» να πιστεύουν κάποιοι ότι μπορεί η ανθρώπινη ζωή να αναπαραχθεί κανονικά σε τεχνητό περιβάλλον ή σε άλλον πλανήτη.

Είναι η άποψη του κ. Κώστα Σταμάτη, καθηγητή Φιλοσοφίας του Δικαίου στη Νομική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ο οποίος μεταξύ άλλων έχει συγγράψει το επίκαιρο βιβλίο «Φιλοσοφία και οικολογική ηθική», εκδόσεις Νήσος. Και είναι μια καλή αφορμή για να μιλήσουμε με τον φιλόσοφο.

● Φιλοσοφικά τι σημαίνει η έννοια Φύση;

Η Φύση της υδρογείου αποτελεί μια απαράμιλλη σύνθεση ανόργανης και οργανικής ύλης, με πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Χάρη σ’ αυτήν, το ανθρώπινο είδος κατάφερε στη μακραίωνη διαδρομή του να επιβιώσει και να εξελιχθεί μέχρι σήμερα, δημιουργώντας αξιόλογο πολιτισμό. Είναι επικίνδυνη αυταπάτη ότι η ανθρώπινη ζωή μπορεί να υπάρξει και να αναπαραχθεί κανονικά σε τεχνητό περιβάλλον ζωής, όπως στο Διάστημα ή σε άλλον πλανήτη.

● Πώς συνδέεται κατά τη γνώμη σας το οικολογικό ζήτημα με ό,τι έχει αποκληθεί στον 20ό αιώνα «κοινωνικό ζήτημα»;

Τόσο το κοινωνικό ζήτημα όσο και το οικολογικό συνέχονται αιτιωδώς με ιστορικά προκύπτουσες σχέσεις παραγωγής και ανταλλαγής, αλλά και με αντίστοιχα πρότυπα κατανάλωσης. Στον βαθμό που η αναπαραγωγή της κοινωνικής ζωής θίγει καίρια τις οικολογικές αντοχές της Φύσης, τότε θίγεται και ο φυσικός όρος για τη διαιώνιση του ανθρώπινου γένους.

Πηγή του κοινωνικού πλούτου εξακολουθεί να είναι βασικά η ανάλωση εργατικής δύναμης. Υπό έναν απροσπέραστο όρο, όμως, ο οποίος δεν είναι πλέον αυτονόητος. Οτι η βιόσφαιρα θα συνεχίσει να παρέχει και στο μέλλον αφθονία φυσικών πόρων, καθώς και ένα περιβάλλον αειφορικό για την ανθρωπότητα.

● Γιατί ο καπιταλισμός υποσκάπτει την ευστάθεια του οικοσυστήματος, την οποία χρειάζεται εξάπαντος το ανθρώπινο είδος προκειμένου να αναπτύσσεται ομαλά;

Η αναπαραγωγή του ώριμου καπιταλισμού –από τη βιομηχανική επανάσταση και δώθε– διενεργείται με ζημιογόνους τρόπους. Οχι μόνον εις βάρος των εργαζομένων, αλλά και για ολόκληρο τον ανθρώπινο πληθυσμό, παρόντα και μέλλοντα. Διότι ρυπαίνει τον αέρα, την ξηρά, τη θάλασσα, τα ύδατα και συνάμα εξαντλεί τα αποθέματα φυσικών πόρων στην υφήλιο. Πλήττει την υγεία των ανθρώπων, με ολοένα περισσότερο μολυσμένα ύδατα, εδάφη και αέρα, άρα και με μέσα κακής διατροφής. Κατά συνέπεια, τίθενται σε διακινδύνευση ακόμη και οι όροι ζωής αυτών που εκμεταλλεύονται την εργατική δύναμη, προκειμένου να επιδιώκουν κέρδη για τον εαυτό τους από την υπεραξία που παράγουν άλλοι, οι εργαζόμενοι.

Συγχρόνως όμως καταφαίνεται ότι η μανιακή επιδίωξη κερδοφορίας για τους κατόχους κεφαλαίου δεν μπορεί να ικανοποιείται επ’ άπειρον με περιβαλλοντική ασυδοσία. Λόγου χάρη, για την αντιμετώπιση των συνεπειών από το φαινόμενο του θερμοκηπίου τις αμέσως προσεχείς δεκαετίες θα απαιτηθούν ανυπολόγιστες δαπάνες, δημόσιες και ιδιωτικές.

Αυτές όμως, εκτός των άλλων, θα επηρεάσουν δυσμενώς την κερδοφορία πολλών επιχειρηματικών κλάδων, όπως και τα δημόσια οικονομικά των χωρών. Θα πλήξουν παντού πλείστα ατομικά κεφάλαια, όπως βεβαίως και το εισόδημα δισεκατομμυρίων καταναλωτών.

● Από την αμέσως προηγούμενη θέση σας μπορεί κανείς να συναγάγει ότι το οικολογικό ζήτημα είναι πρόβλημα υπερταξικό;

Οχι ακριβώς. Ας κάνουμε μια κρίσιμη διάκριση ως προς αυτό. α) Από την άποψη των επιπτώσεών του, το οικολογικό πρόβλημα παρουσιάζει οπωσδήποτε μια διάσταση διαταξική. Αιτία είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία τίθεται σοβαρά εν αμφιβόλω η φυσική διαβίωση της ανθρωπότητας ως είδους του ζωικού βασιλείου.

Η Φύση όμως είναι κάτι απείρως πλουσιότερο και σπουδαιότερο από ακόμη μια προϋπόθεση, πλάι σε άλλες, μόνο και μόνο προκειμένου να παράγονται και να ανταλλάσσονται εμπορεύσιμα πράγματα με σκοπό το κέρδος! β) Εντούτοις, από την άποψη των γενεσιουργών αιτίων του, το οικολογικό πρόβλημα καθόλου δεν είναι κοινωνικά ουδέτερο. Διότι οι ανθρωπογενείς παράγοντες που πληγώνουν τη Φύση διαφοροποιούνται κοινωνικά.

Το οικολογικό ζήτημα διαπλέκεται στενά με κύριους όρους αναπαραγωγής των ανθρώπινων κοινωνιών μέσα στον φυσικό κόσμο. Τέτοιοι είναι ο καταμερισμός κοινωνικής εργασίας, η ανάπτυξη δυνάμεων παραγωγής, η κατανομή μέσων παραγωγής, η δικαιοπολιτική βαθμίδα ρύθμισης της κοινωνίας, η δημόσια σφαίρα επικοινωνίας των ανθρώπων. Δεν πρόκειται επομένως για ζήτημα υπερταξικό, κατά ακριβολογία, παρότι, περισσότερο ή λιγότερο, περίπου οι πάντες συντελούμε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, στην εμφάνισή του, π.χ. ως απλοί καταναλωτές προϊόντων και ενέργειας.

● Ποιοι είναι λοιπόν οι κυρίως υπαίτιοι για τα διογκούμενα περιβαλλοντικά προβλήματα;

Οι ευθύνες ως προς τα περιβαλλοντικά προβλήματα επιμερίζονται ανισομερώς. Εξάλλου, άνισα κατανέμονται επίσης τόσο ο κοινωνικός πλούτος όσο και η συμπαρομαρτούσα κοινωνική ισχύς, υπέρ των κατόχων επενδυμένου κεφαλαίου. Κατεξοχήν αυτοί είναι που διαπράττουν καθημερινά οικολογική επιβάρυνση. Κατά κανόνα μάλιστα, χωρίς να νοιάζονται καν να την αποτρέψουν ή έστω να τη σμικρύνουν.

Σοβαρότατα οικολογικά προβλήματα ξεπηδούν πρωτίστως από ρυπογόνες κοινωνικές και οικονομικές δραστηριότητες, σύμφυτες σε συγκεκριμένες μορφές παραγωγής και κατανάλωσης εμπορευμάτων και υπηρεσιών, αγροτικών καλλιεργειών και κτηνοτροφικών ασχολιών. Οικολογική υποβάθμιση προξενείται επίσης από την κάρπωση ή την εκμετάλλευση φυσικών πόρων (όπως νερό) από επιχειρηματικούς ομίλους.

● Μπορείτε να επεξηγήσετε λίγο περισσότερο την τοποθέτησή σας, εστιάζοντας στο φλέγον θέμα της κλιματικής αλλαγής;

Παραδείγματος χάριν, εδώ και χρόνια έχει αναπτυχθεί διεθνώς μια χρηματιστηριακή αγορά δικαιωμάτων ως προς τους ρύπους, ιδίως για το διοξείδιο του άνθρακα που εξοικονομείται από τις καθ’ έκαστον χώρες. Αποδεικνύεται όμως ότι το μέτρο αυτό είναι τελείως αναποτελεσματικό ως προς τη συνολική μείωση των βλαβερών εκπομπών στην ατμόσφαιρα. Επιπροσθέτως, συντείνει σε ενδυνάμωση των ανισότιμων σχέσεων οικονομικής ισχύος και πολιτικής δύναμης ανάμεσα στις πλουσιότερες και τις φτωχότερες χώρες της Γης. Επομένως, καθαρή λύση είναι οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα να ελαττωθούν δραστικά και πρωτογενώς, ήδη στην πηγή τους.

● Υπάρχει κάποια αιτιώδης σύνδεση της κλιματικής αλλαγής με τους επικρατούντες τρόπους ζωής;

Ασφαλώς. Ο ξέφρενος ανταγωνισμός ανάμεσα στις επιχειρήσεις στον διεθνοποιημένο πλέον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής ευνοεί επίπεδα κατανάλωσης ολοένα διευρυνόμενα και ανάλογο ύφος ζωής (lifestyle), εξάπτοντας έτσι στα άτομα πνεύμα αμέριμνου καταναλωτισμού. Η κυριαρχία του κεφαλαίου απλώνεται πάνω στις ανάγκες των ανθρώπων, εμφυσώντας προτιμήσεις και επιθυμίες κατανάλωσης γύρω από πράγματα η παραγωγή των οποίων κρίνεται συμφέρουσα για τους κεφαλαιούχους.

Η ανάπτυξη του καπιταλισμού και η επέκτασή του παγκοσμίως στηρίχθηκε κι εξακολουθεί να βασίζεται σε εντατική χρήση ορυκτών καυσίμων, καθώς και σε ευρεία αποδάσωση κι εκτεταμένες αλλαγές χρήσεων γης. Αποζητά, δηλαδή, την εξάπλωση δραστηριοτήτων που ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για τις αυξημένες εκπομπές αερίων, οι οποίες προξενούν φαινόμενα θερμοκηπίου και υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Για τις εκπομπές αυτές την κύρια ευθύνη φέρουν οι αναπτυγμένες χώρες, που διεκδικούν τη μερίδα του λέοντος σε κατά κεφαλήν κατανάλωση ενέργειας, αλλά κι εκείνες από τις γοργά αναπτυσσόμενες και εκβιομηχανιζόμενες χώρες που ακολουθούν τα βήματα των προηγουμένων. Τα κράτη εξωθούνται να υιοθετήσουν νομοθετικά ανέλεγκτες μορφές περιβαλλοντικού dumping, ώστε οι οικονομίες τους να αντέξουν τον αδυσώπητο διεθνή ανταγωνισμό.

● Τι συνέπειες αναμένονται εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής;

Οι κλιματικές μεταβολές αναμένεται να επιφέρουν ακόμη πιο δυσβάστακτες επιπτώσεις στο εγγύς μέλλον, ορισμένες από τις οποίες μη αντιστρέψιμες. Το επίπεδο διαβίωσης όλης της ανθρωπότητας θα επηρεαστεί άσχημα. Και μόνο η άνοδος της στάθμης των θαλάσσιων υδάτων εξαιτίας της τήξης των πάγων προοιωνίζεται μέγιστα δεινά. Π.χ. τεράστιες πεδινές εκτάσεις κοντά στην ακτογραμμή θα καλυφθούν από τη θάλασσα και οι αντίστοιχες καλλιεργούμενες γαίες θα χαθούν. Εύκολα φαντάζεται κανείς το πελώριο πρόβλημα σπάνεως τροφίμων και επισιτισμού, το οποίο θα ανακύψει για ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Προβλέπεται ακόμη ότι θα προκληθούν ατελείωτες ροές περιβαλλοντικών προσφύγων, τόσο από χώρες με αφόρητη ξηρασία και ανυδρία όσο και από χώρες που θα δουν το θαλασσινό νερό να καταπίνει μεγάλες εκτάσεις τους. Ακόμη και στις ίδιες τις προηγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες μεγάλα τμήματα πληθυσμού θα δουν το επίπεδο ζωής τους να κατρακυλάει, ιδίως όσοι διαθέτουν πενιχρά οικονομικά μέσα.

● Ποια προοπτική θα μπορούσε να αποδειχθεί σωστική τόσο για τη Φύση όσο και για την ανθρωπότητα στον 21ο αιώνα;

Είπαμε προηγουμένως ότι αυτοί που κατά κύριο λόγο είτε εκμεταλλεύονται τη Φύση άμεσα είτε προσβάλλουν σταθερά το φυσικό περιβάλλον της ζωής είναι, περισσότερο ή λιγότερο, οι ίδιοι που εκμεταλλεύονται την εργατική δύναμη των ανθρώπων, δρέποντας υπεραξία από αυτήν. Επιχειρηματικές ενώσεις και πολιτικοί σχηματισμοί που νουθετούν με κυνισμό τους πολίτες να αρκούνται σε κατάσταση φτωχού εργαζομένου, παρά να περιέλθουν σε κατάσταση εξαθλιωμένου ανέργου, δεν είναι λιγότερο ασυνείδητοι ως προς τη διαφύλαξη του φυσικού κόσμου.

Σκέπτομαι λοιπόν ότι η διέξοδος στο καθολικό οικολογικό πρόβλημα συμβαδίζει αναγκαστικά με δραστική μετάπλαση των καθιδρυμένων σχέσεων παραγωγής και ιδιοκτησίας. Αλλά κι αυτό ακόμη δεν αρκεί από μόνο του. Αρμόζει να συνοδεύεται από ένα ευρέως εμπεδωμένο φρόνημα ολιγαρκούς αφθονίας.

Ηδη από τώρα, πάντως, απαιτείται κατεπειγόντως και αναπροσανατολισμός των εξελισσόμενων δυνάμεων παραγωγής, ιδίως της τεχνολογίας. Με προοπτική να αφήσουμε στις γενιές του μέλλοντος ένα περιβάλλον βιώσιμο, στο οποίο αξίζει να ζήσουν και να ευημερήσουν.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η Γκρέτα φτιάχνει... κλίμα
Την περασμένη Τετάρτη η Γκρέτα Τούνμπεργκ έφτασε με ιστιοφόρο μηδενικών εκπομπών άνθρακα στη Νέα Υόρκη, λαμβάνοντας τις ευλογίες του ίδιου του Πάπα, για να συνεχίσει την ακτιβιστική της δράση για το κλίμα.
Η Γκρέτα φτιάχνει... κλίμα
ΥΠΟΓΡΑΦΟΥΝ
Πόση πραγματικότητα αντέχουμε;
Οι πρωτόγνωρες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, η εξάντληση του πλανήτη και η κλιματική απειλή αποτελούν προβλήματα για τη λύση των οποίων υπάρχουν ήδη οι «υλικοί όροι». Πολιτική βούληση και μαζική...
Πόση πραγματικότητα αντέχουμε;
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Γεμάτα αντιβιοτικά και λύματα από φαρμακοβιομηχανίες πολλά ποτάμια
Η ρύπανση με αντιβιοτικά βοηθά τα μικρόβια να γίνουν πιο ανθεκτικά στα φάρμακα που προορίζονται για τους ανθρώπους. Η συνεχής αύξηση της ανθεκτικότητας τους αποτελεί ένα ολοένα σοβαρότερο πρόβλημα δημόσιας...
Γεμάτα αντιβιοτικά και λύματα από φαρμακοβιομηχανίες πολλά ποτάμια
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Μείωση εκπομπών CO2 κατά 2,5% στην Ε.Ε.
«Σημαντική» μείωση ύψους 2,5% στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από την καύση ορυκτών καυσίμων κατέγραψε το 2018 η EΕ, σύμφωνα με τις προκαταρκτικές εκτιμήσεις της Eurostat.
Μείωση εκπομπών CO2 κατά 2,5% στην Ε.Ε.
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Οι μεγάλοι χαμένοι από τις εξορύξεις υδρογονανθράκων
Οικονομοτεχνική μελέτη που παρουσίασε το WWF Ελλάς με τίτλο «Το πραγματικό κόστος του πετρελαίου» προειδοποιεί για σοβαρές επιπτώσεις στον τουρισμό και την αλιεία των περιοχών όπου έχουν ξεκινήσει έρευνες για...
Οι μεγάλοι χαμένοι από τις εξορύξεις υδρογονανθράκων
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Αλληλεγγύη στον ιχθυολόγο
Εντεκα αντιρατσιστικές οργανώσεις υπογράφουν ψήφισμα συμπαράστασης στον Λοβέρδο Χρήστο Στελακάτο που απολύθηκε από επιχείρηση ιχθυοκαλλιέργειας και την κατήγγειλε για περιβαλλοντικά επιζήμιες πρακτικές. Η...
Αλληλεγγύη στον ιχθυολόγο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας