The times they are a-changin’

«Χρησιμοποιώ όσο μπορώ λιγότερο τον όρο κρίση», γράφει ο ιστορικός Ζακ Λε Γκοφ, «γιατί συχνά σημαίνει ότι δεν καταβλήθηκε προσπάθεια να αναλυθούν οι μεταβολές σε μια κοινωνία» (Η Ευρώπη γεννήθηκε τον Μεσαίωνα;, Πόλις, 2006). Μα, θα πει κανείς, δεν είναι προφανές ότι ζούμε σε μια εποχή κρίσης;

Oχι μόνο οικονομικής, αλλά γενικευμένης· αρκεί να σκεφτούμε τα μείζονα πολιτικά γεγονότα του 2016, από το Brexit μέχρι την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ. Κρίση, ναι, που όμως κλονίζει τα νοητικά μας σχήματα και εργαλεία.

Οι εκλογές στις ΗΠΑ είναι ακόμη ένα συμβάν, το πιο πρόσφατο και πιο εντυπωσιακό, όπου αναδεικνύεται η ανεπάρκεια των μονοπαραγοντικών ερμηνειών και των μονολεκτικών απαντήσεων.

Αρκεί άραγε η επίκληση του φάσματος του λαϊκισμού, εξίσου και αδιαφοροποίητα για τον προφανώς δημαγωγό Τραμπ όσο και για τον Μπέρνι Σάντερς (ή τον Ομπάμα!), για τη Λεπέν όσο και τον Κόρμπιν, ή πρόκειται για μια πασπαρτού έννοια που μάλλον συσκοτίζει κρίσιμες διαβαθμίσεις και αντιφάσεις στις πολιτικές ταυτότητες και τις αξιακές ευαισθησίες;

Ή μήπως απαντά σε όλες τις ερωτήσεις η «εξέγερση ενάντια στις ελίτ», όταν η Χίλαρι απορρίπτεται ως ταυτισμένη με τη Γουόλ Στριτ και αντ’ αυτής επιλέγεται ο Τραμπ, οργανικό μέρος του οικονομικού και μιντιακού κατεστημένου;

Πόσο πειστική είναι μια ερμηνεία που εστιάζει στις αύξουσες οικονομικές ανισότητες όταν ο Τραμπ κερδίζει στις αποβιομηχανοποιημένες Πολιτείες της «Rust Belt» χάρη στον φόβο του λευκού πρώην φορντικού εργάτη για την υποβάθμιση της ταξικής του θέσης, αλλά τα κατεξοχήν θύματα της ανισότητας, οι μαύροι, οι Λατίνοι, οι Ασιάτες, ψηφίζουν ακόμη Δημοκρατικούς;

Κι αντίστροφα, η ανοιχτή ξενοφοβία και εθνική αναδίπλωση της «λευκής Αμερικής» είναι απλώς ζήτημα πολιτισμικής ανασφάλειας που δεν συνάπτεται καθόλου με τους υλικούς όρους του βίου;

Αντιφάσεις που συμπυκνώθηκαν στην κοινωνιολογία της ψήφου και στις οποίες θεμελιώθηκε η νίκη του Τραμπ, σημαίνοντας μια συντηρητική αντεπίθεση με υλικές και συμβολικές αιχμές που δεν χωράνε σε εύκολες ταξινομήσεις.

Μια συσπείρωση της βαθιάς Αμερικής πάνω στις ανασφάλειες που γεννά η δίχως «checks and balances» παγκοσμιοποίηση, ένα αίτημα προστατευτισμού και επιστροφής στην υλική ασφάλεια της βιομηχανικής φάσης αλλά και σε συντηρητικές αξίες, καταστατικά ξενοφοβικές ή ρατσιστικές.

Μίσος προς τις παγκοσμιοποιημένες, απεδαφικοποιημένες ελίτ της Ανατολικής και Δυτικής Ακτής και τις προοδευτικές μετα-υλιστικές μέριμνες που φέρουν (και όπου εν πολλοίς βασίστηκε η ηγεμονία του Ομπάμα), προερχόμενο από τη λευκή αρσενική Αμερική που τις βλέπει από όλο και μεγαλύτερη υλική και αξιακή απόσταση.

Μια εργατική ή μεσαία τάξη που στις συγκεντρώσεις του Τραμπ φώναζε «bring back coal», φέρτε μας πίσω το κάρβουνο, τα ορυχεία, τα εργοστάσια και το ατσάλι, αλλά και «build the wall», χτίστε τείχος στα σύνορα με το Μεξικό και στις πραγματικές ή φαντασιακές ροές Σύρων προσφύγων ή μουσουλμανικών ορδών.

Ενα «αντισυστημικό» μέτωπο του οποίου συνεκτικός αρμός δεν είναι μόνο η προστατευτική και συνάμα υπερφιλελεύθερη οικονομική ατζέντα του Τραμπ απέναντι στην ήπια κεϊνσιανή της Κλίντον, αλλά και η προτεραιότητα της ατομικής επιβίωσης σε βάρος της καθολικότητας του Obamacare, η κατάργηση του υπουργείου Περιβάλλοντος ως επιδεικτική απαξίωση της επιστημονικής αγωνίας για την παγκόσμια υπερθέρμανση, η προώθηση του Ευφυούς Σχεδιασμού στα σχολεία απέναντι στις «θεωρίες» του Δαρβίνου κ.ο.κ.

Ενα κλίμα που αλλού αναδύθηκε και ριζώνει (Βρετανία, ΗΠΑ, Ρωσία) κι αλλού ακούγεται σαν τη βοή πλησιαζόντων γεγονότων (Ιταλία, Αυστρία, Γαλλία, Γερμανία), υφαίνοντας από τις εθνικές βαριάντες ένα κοινό μοτίβο. Γι’ αυτό και ίσως δεν πρόκειται απλώς για μια εποχή κρίσης αλλά για μια κρίση εποχής, που ενδεχομένως οφείλουμε να την εντάξουμε στη μακρά ιστορική διάρκεια ως σημείο κατάρρευσης μιας ολόκληρης προηγούμενης διευθέτησης του κόσμου.

Με τον τρόπο, δηλαδή, που ο ιστορικός Εντσο Τραβέρσο έχει περιγράψει τον «ευρωπαϊκό εμφύλιο» του Μεσοπολέμου ως μια κατάρρευση (της εκατονταετούς ειρήνης που γεννήθηκε το 1815), της οποίας οι προϋποθέσεις συσσωρεύονταν έναν ολόκληρο αιώνα:

μαζική κοινωνία, εθνικισμοί, εκδημοκρατισμός της πολιτικής, μετάβαση από τον φιλελεύθερο στον μονοπωλιακό καπιταλισμό, κοινωνικό ζήτημα και επαναστατική Αριστερά, αντεπαναστατική Δεξιά και αντιδραστικός μοντερνισμός, εν τέλει μια διαλεκτική διαφωτισμού-αντιδιαφωτισμού μέσα στην οποία επαναπροσδιορίζονταν τα πάντα («Διά πυρός και σιδήρου. Περί του ευρω- παϊκού εμφυλίου πολέμου 1914-1945», εκδόσεις Εικοστού Πρώτου, 2013).

Ενα ερώτημα λοιπόν, πέρα από τον εν θερμώ σχολιασμό της συγκυρίας, θα ήταν μήπως άραγε βρισκόμαστε ενώπιον μιας στιγμής όπου συμπίπτει η κρίση μεγάλων ιστορικών κύκλων: η εποχή των ρεϊγκανικών-θατσερικών «trickle-down economics» και της βασικής υπόθεσης ότι στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία της γνώσης τα οφέλη για τους «από πάνω» διαχέονται αυτόματα στους «από κάτω», η εποχή των προοδευτικών μετα-υλιστικών αξιών που άρχισε στα «long 60’s» (πολιτικές ταυτότητας, δικαιώματα, οικολογία, φεμινισμός), το τέλος της Ιστορίας και ο υποτιθέμενος οικουμενικός θρίαμβος της φιλελεύθερης δημοκρατίας μετά το 1989, η κατασκευή της εξατομικευμένης βιογραφίας σε μια εποχή ευημερίας και διακινδύνευσης.

Και αν αυτό ισχύει, ας σκεφτούμε εάν (και γιατί) αναδύεται ένας νέος κύκλος όπου το αίτημα για έναν ρυθμιζόμενο και προστατευτικό υλικό πολιτισμό, που θα διαδεχθεί τον αποχαλινωμένο κοσμοπολιτικό χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, μοιάζει να επενδύεται με μια συλλογική συνείδηση και μια συμβολική τάξη πραγμάτων που έρχονται από τη σκοτεινή πλευρά της νεωτερικότητας.

*Πολιτικός επιστήμονας (gbalabanidis@hotmail.com). Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ευρωκομμουνισμός. Από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή Αριστερά»