Θύτες και θύματα, τότε και τώρα

87-akrivos-vivlio.jpg

Κώστας Ακρίβος, «Γάλα Μαγνησίας», Μυθιστόρημα, Μεταίχμιο, 2018, Σελ. 308 Κώστας Ακρίβος, «Γάλα Μαγνησίας», Μυθιστόρημα, Μεταίχμιο, 2018, Σελ. 308

Το βιβλίο του Κώστα Ακρίβου είναι ένα τίμιο βιβλίο. Ξέρω καλά ότι ο όρος αυτός δεν είναι ούτε κριτικός ούτε φιλολογικός, αλλά νομίζω ότι αντικατοπτρίζει αυτό που εισπράττει κανείς όταν διαβάζει το μυθιστόρημα. Και μιλώ για τιμιότητα, γιατί, παρόλο που ο πεζογράφος χρησιμοποιεί πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία, τα οποία δεν κρύβει, συνάμα τα μετουσιώνει σε μυθοπλασία με έναν απλό κι ανεπιτήδευτο τρόπο, χωρίς τεχνάσματα κι αφηγηματικές αλχημείες.

Το βιβλίο σε κερδίζει σιγά σιγά, καθώς ξεκινά με μια στατική γραφή, αυτήν της αφήγησης για τη ζωή σε οικοτροφείο του Βόλου, όπου έχουν μαζευτεί έφηβοι φτωχών οικογενειών, υπό τη σκέπη της τοπικής Εκκλησίας. Ο αφηγητής με το παρωνύμιο Ζερβής και τρεις φίλοι του, ο Μικ, ο Μπράσκας κι ο Αχιλλάκος, είναι στην προτελευταία τάξη του εξατάξιου γυμνασίου εν έτει 1975. Δεν είναι κι οι καλύτεροι μαθητές, ούτε η διαγωγή τους ταιριάζει με την εκκλησιαστική παιδεία που δέχονται, αλλά είναι έφηβοι που θέλουν να ανοίξουν τα φτερά τους, να πετύχουν τους στόχους τους, να ζήσουν εμπειρίες τις οποίες το ασφυκτικό περιβάλλον, με τον παραδοσιακό διευθυντή και τον καταπιεστικό διάκο, δεν επιτρέπει.

Αυτήν την ανατομία της παιδικοεφηβικής ηλικίας και του μικρόκοσμου του οικοτροφείου τέμνει η ιστορία με τον πνιγμό του Σώτου, ενός συμμαθητή τους, ο οποίος ήταν αχώνευτος, κόλακας, μια πέμπτη φάλαγγα στη νεανική τους πορεία, και πάνω απ’ όλα είχε «ανώμαλες» τάσεις, που ξεκινούσαν από το bullying κι έφταναν στα όρια της αρσενοκοιτίας. Στη ζωντανή πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Ζερβή, που αργότερα έγινε λογοτέχνης, παρεμβάλλονται μικρά τριτοπρόσωπα κεφάλαια, τα οποία αναφέρονται στις έρευνες μετά τον θάνατο του Σώτου, κεφάλαια που είναι γραμμένα με μια ουδέτερη απρόσωπη γλώσσα. Η «σύγκρουση» της προσωπικής αφήγησης και της υποκειμενικότητάς της με τη γραφειοκρατική μέχρις ενός σημείου εξιστόρηση των γεγονότων μετά το τραγικό συμβάν δίνει στο έργο τη δυναμική να ξεπεράσει το βίωμα και να το μετατρέψει σε κοινωνικό προβληματισμό.

Το πρώτο νήμα, λοιπόν, της λογοτεχνικής ύφανσης αποτελείται από κλωστές αυτοβιογραφικών εμπειριών, μυθιστορήματος μαθητείας και του εφηβικού μικρόκοσμου ο οποίος αντανακλά την κοινωνία της δεκαετίας του 1970. Τα παιδιά μεγαλώνουν στο κλειστό περιβάλλον του οικοτροφείου, του σχολείου και της επαρχιακής πόλης, αδημονούν να απελευθερωθούν σεξουαλικά, ζουν τα γεγονότα της Μεταπολίτευσης, συναντάνε τον πολλά υποσχόμενο επίσκοπο Δημητριάδος Χριστόδουλο, έρχονται σε επαφή με τις πολιτικές ιδέες της μεταδιδακτορικής Ελλάδας, από την κομμουνιστική ιδεολογία μέχρι τις καραμανλικές υποσχέσεις. Η εφηβεία είναι ένα πεδίο δύσκολης ωρίμασης, εσωτερικών κι εξωτερικών συγκρούσεων, αρένα διλημμάτων κι αποφάσεων. Το πανόραμα της νεανικής ιδιοσυγκρασίας, που θέλει να σπάσει τα πάντα, και της κοινωνίας, που κρατιέται ακόμα στο συντηρητικό παρελθόν της, δίνεται έξοχα από τον συγγραφέα. Κι αυτό επιτυγχάνεται με μια αγαστή ισορροπία των συγκεκριμένων χαρακτήρων και της εφηβικής ηλικίας ευρύτερα, έξω από πρόσωπα και ειδικές περιπτώσεις.

Το δεύτερο, ωστόσο, νήμα ξεφεύγει από την αναγνωστική ανέμη, που χωνεύει ακόμα το πρώτο, και πλέκει ένα ευρύτερο και ουσιαστικότερο πλεχτό. Ο θάνατος του Σώτου αποκαλύπτει ένα είδος νεανικής βίας, όχι μόνο αυτής που προέρχεται απ’ αυτόν και απευθύνεται προς τον αδύναμο Βαγγελάκη αλλά κι αντίστροφα, από την ομάδα των τεσσάρων προς τον γλοιώδη συμμαθητή τους. Ο θύτης, όσο αχώνευτος κι αν είναι, γίνεται θύμα, κι η τελική έκβαση της υπόθεσης ενοχοποιεί τόσο τον Μπράσκα, τον Μικ και τον Αχιλλάκο, οι οποίοι κουβαλούν τις τύψεις σε όλη τη ζωή τους, όσο (κυρίως) και τον αφηγητή Ζερβή, που ξυπνά από έναν λήθαργο ωραιοποίησης και συνειδητοποιεί τη δική του απηνή ενοχή.

Τελικά, το έργο του Κ. Ακρίβου μετεξελίσσεται από μυθιστόρημα νοσταλγίας και νεανικής ωρίμασης, από μυθιστόρημα μαθητείας του συλλογικού κι όχι τόσο του ατομικού, σε μεστό κείμενο για τους μηχανισμούς του εγώ, που καλύπτουν, ωραιοποιούν, απωθούν την αλήθεια –με τη βοήθεια και της μνήμης– κι εντέλει θολώνουν τα όρια μεταξύ θύτη και θύματος. Η παιδικοεφηβική συνείδηση δεν είναι πάντα καθαρή, πολλές φορές, επειδή είναι ακόμα αδιαμόρφωτη, δεν συνειδητοποιεί τι κάνει κι έτσι φτιάχνει τα δικά της σενάρια που δεν άπτονται ακριβώς της πραγματικότητας.

Ο Κ. Ακρίβος γράφει ένα από τα πιο ώριμα έργα του. Είναι απλό αλλά και στερεό, είναι ανεπιτήδευτο αλλά φτάνει με σταδιακά βήματα ώς την κορύφωση, είναι βιωματικό αλλά ταυτόχρονα δουλεμένο, ώστε να πάψει να αναφέρεται σε ένα παρελθοντικό εγώ και να πάρει συλλογικότερες διαστάσεις, για τη μνήμη, την ενοχή, την ενηλικίωση.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας