Το θησαυροφυλάκιο της ζωής

Τι θα ήταν μια χώρα αν έχανε τους φυτογενετικούς της πόρους; Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι φυτά, λουλούδια, δέντρα που έχουν καταχωριστεί στα μάτια, στο μυαλό μας ως μέρη αδιάσπαστα της καθημερινότητάς μας, στην ουσία στον γενότυπό μας, μπορεί με τον χρόνο να εξαφανιστούν;

Να μη γνωρίσουν οι επόμενες γενιές τον φυτικό πλούτο που συντρόφεψε τη ζωή μας, που έδωσε μυρωδιές και ευωδιές στη μνήμη μας, που στόλισε λογοτεχνικά κείμενα και ποιήματα; Τον φυτικό πλούτο που ήταν η καθημερινή μας τροφή;

Γιατί οι σπόροι, τα φυτά, τα λουλούδια, τα δέντρα, οι καρποί τους, το φυτικό βασίλειο στο σύνολό του δηλαδή, είναι οι φυτογενετικοί μας πόροι.

Και φέρουν μέσα τους το αποτύπωμα της κάθε χώρας, που είναι μοναδικό όπως ακριβώς μοναδικό είναι και το δακτυλικό αποτύπωμά μας.

Στο «σώμα» τους είναι καταγεγραμμένα όλα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν την ιδιαιτερότητα του κάθε τόπου, τον αέρα, το μικροκλίμα, τη βιοποικιλότητά του.

Το καθένα είδος και η κάθε ποικιλία είναι ένας μικρός θησαυρός, που κάθε χώρα οφείλει να διαφυλάσσει ως κόρη οφθαλμού αφού είναι ένα κεφάλαιο το οποίο μπορεί να αξιοποιήσει και να επενδύσει με σιγουριά, δίνοντας έτσι προβάδισμα στην αγροτική ανάπτυξη.

Thymus spp Thymus spp |

Στη χώρα μας, το έργο της διατήρησης του πλούτου της ελληνικής φύσης και γεωργίας έχει αναλάβει η Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού, που έχει συσταθεί και λειτουργεί από το 1981, με τη συγχρηματοδότηση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) και του πρώην υπουργείου Γεωργίας.

Δεν έκλεισε μήνας από τα εγκαίνια του ανανεωμένου πλέον κτιρίου, που βρίσκεται στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων στο αγρόκτημα του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, στη Θέρμη Θεσσαλονίκης, από τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης.

Στις εγκαταστάσεις του, μπορεί πλέον η Τράπεζα Γενετικού Υλικού να συνεχίσει απρόσκοπτα τη λειτουργία της.

Χρειάστηκε βέβαια να διανυθεί μια δεκαετία -με ό,τι κόστος φέρει αυτό στην υπηρέτηση του σκοπού της-, για να αποκατασταθούν οι ζημιές από τη φθορά του χρόνου στο κτίριο που θεμελιώθηκε μεν χρόνια πριν για να φιλοξενήσει όλες τις δράσεις της, αλλά παρέμενε εν υπνώσει.

Πλέον όμως στελεχώθηκε με ερευνητές και τεχνικούς και ο μέχρι πρότινος αναξιοποίητος υπερσύγχρονος εξοπλισμός είναι σε πλήρη χρήση.

Τράπεζα Γενετικού Υλικού Η Τράπεζα Γενετικού Υλικού εποπτεύεται από τη Διεύθυνση Φυτογενετικών Πόρων και Πολλαπλασιαστικού Υλικού Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών του ΥπΑΑΤ και καλείται να αναλάβει και τη διατήρηση των ποικιλιών του Εθνικού Καταλόγου |

Ποιος όμως είναι ο λόγος ύπαρξης της τράπεζας; Απαντήσεις για τη λειτουργία, τους σκοπούς, τις συλλογές της ανέλαβαν να μας δώσουν οι:

  • Ελένη Μαλούπα, διευθύντρια στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ,
  • Φωτεινή Μυλωνά, αναπληρώτρια ερευνήτρια ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ-ex situ διατήρηση φυτογενετικών πόρων,
  • Παρθενόπη Ράλλη, εντεταλμένη ερευνήτρια ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ-on farm, in situ διατήρηση φυτογενετικών πόρων,
  • Κατερίνα Μαργαρίτα Κουκ, αναπληρώτρια ερευνήτρια ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ-αρωματικά φυτά, παραδοσιακές ποικιλίες, και
  • Παυλίνα Δρογούδη, τακτική ερευνήτρια ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ-διατήρηση φυλλοβόλων δέντρων.

● Ποιος είναι ο ρόλος της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού;

Είναι η ενίσχυση της προστασίας των φυτογενετικών πόρων, οι οποίοι απειλούνται από γενετική διάβρωση ή εξαφάνιση.

Οι φυτογενετικοί πόροι της Ελλάδας περιλαμβάνουν 6.600 αυτοφυή φυτικά είδη και υποείδη, τα οποία αποτελούν σχεδόν το 50% των αυτοφυών φυτών ολόκληρης της Ευρώπης και σχεδόν το 80% της αυτοφυούς χλωρίδας των Βαλκανίων, καθιστώντας την έτσι ένα από τα «θερμά σημεία» βιοποικιλότητας του πλανήτη.

Μεγάλο ποσοστό των διαφορετικών φυτών της Ελλάδας είναι ενδημικά (δεν απαντούν πουθενά αλλού στον πλανήτη) και χαρακτηρίζονται παγκοσμίως (IUCN) «σπάνια», «τρωτά», «κινδυνεύοντα» ή «απειλούμενα».

Η Ελλάδα όμως είναι διεθνώς αναγνωρισμένη και για την αγροτική της βιοποικιλότητα. Μάλιστα κατατάσσεται ανάμεσα στις πλουσιότερες για την αγροτική της ποικιλότητα, αφού διαθέτει πλήθος τοπικών παραδοσιακών ποικιλιών, πολλές από τις οποίες καλλιεργούνται από αρχαιοτάτων χρόνων.

Φακές, λαθούρια, λούπινα, κρεμμύδια, λαχανίδες και πολλά άλλα καθώς και πλήθος άγριων συγγενών των καλλιεργούμενων ειδών και αυτοφυών ειδών.

Αυτός ο πλούτος λοιπόν, με τέτοιο υψηλό ποσοστό ενδημισμού, φυτικών ειδών που απαντούν μόνο στην ελληνική γη, καταξιώνει περαιτέρω τον πλούτο που καλούμαστε αφ’ ενός να συνεχίσουμε να διατηρούμε με ασφάλεια για τις επόμενες γενιές, αφ’ ετέρου να αξιοποιήσουμε αειφορικά, για την ενίσχυση της επισιτιστικής ασφάλειας, τη μείωση των επιπτώσεων των κλιματικών αλλαγών και την υποστήριξη της γεωργίας.

● Τι σημαίνει αυτό πρακτικά;

Στη διάρκεια της λειτουργίας της η ΤΓΥ κατάφερε να συλλέξει και να διατηρεί περισσότερα από δεκαπέντε χιλιάδες δείγματα στις εγκαταστάσεις της, που αντιπροσωπεύουν σε μεγάλο βαθμό την αγροτική βιοποικιλότητα της χώρας μας.

Ταυτόχρονα, φροντίζει για τον χαρακτηρισμό και την αξιολόγηση του γενετικού υλικού, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί για την προαγωγή της έρευνας, της βελτίωσης και επανακαλλιέργειας των παραδοσιακών αβελτίωτων ποικιλιών στις περιοχές καταγωγής τους.

Tulipa praecox Tulipa praecox |

● Τι είδη συμπεριλαμβάνονται στις συλλογές της;

Στις συλλογές της ΤΓΥ συμπεριλαμβάνονται είδη και ποικιλίες σιτηρών, οσπρίων, ψυχανθών, κηπευτικών, αμπέλου, χορτοδοτικών, καπνού, αρωματικών-φαρμακευτικών κ.ά.

Διατηρούνται ακόμη διακόσιες πενήντα γηγενείς ποικιλίες αμπέλου, συλλογή που χρηματοδοτήθηκε από το ΥπΑΑΤ μέσω του έργου «Αμπελογραφικός Ατλας», για εκτός τόπου διατήρηση γηγενών ποικιλιών αμπέλου σε μητρικές φυτείες, στις εγκαταστάσεις της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού.

Στο αντίστοιχο Τμήμα του Ινστιτούτου Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων που λειτουργεί στη Νάουσα, διατηρούνται περισσότερες από οκτακόσιες εγχώριες και ξένες των κυριότερων ειδών φυλλοβόλων οπωροφόρων.

Μέχρι σήμερα η Τράπεζα Γενετικού Υλικού έχει καταφέρει να ολοκληρώσει τη συλλογή περισσότερων από επτά χιλιάδων δειγμάτων, τοπικών παραδοσιακών ποικιλιών και τεσσερισήμισι χιλιάδων δειγμάτων, άγριων συγγενών των καλλιεργούμενων ειδών καθώς και αυτοφυών ειδών, καταχωρίζοντάς τα σε εκτός τόπου διατήρηση, δηλαδή μακριά από το φυσικό περιβάλλον.

● Οι άμεσα ενδιαφερόμενοι του έργου της ΤΓΥ είναι ποιοι;

Το έργο της ΤΓΥ απευθύνεται σε ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα, απευθύνεται όμως σε αγρότες και παραγωγούς, σε φυτωριούχους, στους καταναλωτές αλλά και σε όσους ενδιαφέρονται και αναζητούν πιστοποιημένο γενετικό υλικό, το οποίο δημιουργείται μέσα από έρευνα και συνεχώς βελτιώνεται.

Ηδη η τράπεζα θα στεγάσει και θα διατηρεί υλικό, με πάνω από δέκα χιλιάδες δείγματα σπόρων, που διατηρούνταν σε διαφορετικούς χώρους και όχι κάτω από συνθήκες που απαιτούν οι ασφαλείς επιστημονικές απαιτήσεις.

Φιλοδοξούμε να παίξει εθνικό, συντονιστικό ρόλο στη διατήρηση των φυτογενετικών πόρων της χώρας.

Φασόλια

● Τα τελευταία χρόνια, πάρα πολλοί είναι οι πυρήνες συγκέντρωσης και διατήρησης σπόρων και το ενδιαφέρον πολλών παραγωγών για τις τοπικές ποικιλίες αυξάνεται. Υποστηρίζεται θεσμικά ο παραγωγός που επιλέγει να επενδύσει σε τοπικές ποικιλίες;

Προγράμματα για την ενίσχυση των τοπικών παραδοσιακών ποικιλιών έχουν ήδη υλοποιηθεί. Δόθηκε οικονομική ενίσχυση σε παραγωγούς/κατόχους γεωργικών εκμεταλλεύσεων για τη διατήρηση στον αγρό τοπικών ποικιλιών, για διάστημα πέντε ετών, γεγονός που εντάσσεται στο πλαίσιο του Γεωργοπεριβαλλοντικού Μέτρου «Διατήρηση εκτατικών καλλιεργειών που κινδυνεύουν από γενετική διάβρωση» του ΕΠΑΑ (2000-2006).

Οι τοπικές ποικιλίες και οι γεωγραφικές περιοχές, καθώς και οι εκτάσεις καλλιέργειας που επιλέχθηκαν, ήταν καταγεγραμμένες σε κατάλογο, ο οποίος είχε συνταχθεί με τη βοήθεια της Τράπεζας Γενετικού Υλικού και τον επεξεργάστηκε ομάδα εργασίας.

Μάλιστα, ο κατάλογος εμπλουτίστηκε και επικαιροποιήθηκε από τα μέλη της ομάδας εργασίας τοπικών ποικιλιών στο πλαίσιο της δράσης «Διατήρηση εκτατικών καλλιεργειών που κινδυνεύουν από γενετική διάβρωση» του μέτρου «Γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις» του ΕΠΑΑ 2007-2013 του ΥπΑΑΤ.

Τα οφέλη που απορρέουν από αυτές τις δράσεις είναι πολλαπλά. Τόσο για τη διατήρηση της γεωργικής βιοποικιλότητας και την προστασία των αγροτικών οικοσυστημάτων, όσο και για την αειφορική διαχείριση των φυτογενετικών πόρων και την προώθηση της καλλιέργειας τοπικών ποικιλιών.

Τώρα όσον αφορά την ύπαρξη δομών που επιτελούν παρόμοιο με εμάς έργο, είναι στη διάθεσή μας και δεσμευόμαστε να δημιουργήσουμε ένα πανελλαδικό δίκτυο, που θα συνδέει όλες τις δομές που επιτελούν αντίστοιχο έργο στην Ελλάδα, την Ευρώπη, τον κόσμο.

Η οργάνωση ενός τέτοιου δικτύου θα φέρει κοντά τις τράπεζες των βοτανικών κήπων της Ελλάδας, τις οργανώσεις που διατηρούν παραδοσιακούς σπόρους, τις σημαντικές κλωνικές συλλογές όπως αυτή της δικής μας των διακοσίων εβδομήντα ποικιλιών αμπέλου ή των οκτακοσίων ποικιλιών οπωροφόρων και ακρόδρυων της Νάουσας και των Βαρδατών, αλλά και πολλών άλλων που βρίσκονται στην Κρήτη, στην Αττική αλλά και αλλού.

Εργο του δικτύου αυτού θα είναι η συστηματική καταγραφή -με τρόπο που να είναι διεθνώς αποδεκτός- όλου του φυτικού γενετικού υλικού μας, η διατήρησή του και η αξιοποίησή του προς όφελος της ελληνικής κοινωνίας, και όχι μόνο, μια και είμαστε υπόχρεοι όχι μόνον απέναντι στα παιδιά μας, αλλά και στην παγκόσμια κοινότητα.

Στην αγορά κυριαρχούν ξένες ποικιλίες σπερμάτων και άλλου γενετικού υλικού που ανήκουν σε οίκους του εξωτερικού και φυσικά απαιτούν δικαιώματα, σύμφωνα με τις διεθνείς συμβάσεις. Αυτό δεν μπορεί να γίνει και με τις δικές μας ποικιλίες;

Η Τράπεζα Γενετικού Υλικού θα μπορούσε να αναπτύξει προγράμματα νέων ποικιλιών με βελτίωση του πρωτογενούς υλικού.

Αυτή η δραστηριότητα θα βοηθήσει και στην απεξάρτηση της χώρας και θα βοηθήσει και την ελληνική αγορά να παίξει έναν διεθνή ρόλο στην εμπορία γενετικού υλικού.

Τόσο στο παρελθόν όσο και σήμερα, τέτοιες προσπάθειες από τα ερευνητικά ινστιτούτα του υπουργείου κατάφεραν να λύσουν το πρόβλημα του επισιτισμού.

Η λύση βρίσκεται στη χρηματοδότηση προγραμμάτων που θα αξιολογήσουν τα χαρακτηριστικά των εγχώριων ποικιλιών και την επιλογή τους, για χρησιμοποίηση σε προγράμματα βελτιώσεων.

Διατηρητές ποικιλιών

Κεράσι

Η διατήρηση δενδρωδών του Εθνικού Καταλόγου γίνεται από τα ινστιτούτα του ΕΛΓΟ –ΔΗΜΗΤΡΑ, Νάουσας, Βαρδάτες, Καλαμάτας, Χανίων και από το ΥπΑΑΤ

Το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών αποποιήθηκε τη διατήρηση των ποικιλιών συκιάς και τη διατήρησή τους ανέλαβε το Ινστιτούτο Ελιάς Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου.

Η Ενωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου έχει ήδη ζητήσει να αναλάβει τη διατήρηση των τριών ποικιλιών μαστιχιάς του Εθνικού Καταλόγου, ενός ακόμη φυτικού είδους με σημαντική εθνική σημασία. Ηδη έχει ξεκινήσει τις περιγραφές των ποικιλιών που διατηρεί, ενώ σε προσωπική επαφή με το ΤΕΠΚΦ εκδήλωσε την επιθυμία και για εγγραφή νέων ποικιλιών.

Ο Ελαιοκομικός Συνεταιρισμός Μαρώνειας έχει αναλάβει τη διατήρηση της τοπικής ποικιλίας ελιάς Μαρώνεια και έχει ήδη ξεκινήσει τις εργασίες προκειμένου να μπορέσει να τηρήσει τις προϋποθέσεις διατήρησης και φυτοϋγείας.

Πέραν των σπερμάτων το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης είναι ο μεγαλύτερος διατηρητής και ζωντανού γενετικού υλικού (π.χ. ποικιλίες ελιάς, ακροδρύων, πυρηνόκαρπων, εσπεριδοειδών, αμπέλου κ.λπ.).

Δράσεις της ΤΓΥ

Πιπεριά

◼ Συλλογή, αναπολλαπλασιασμός, εκτός τόπου (ex situ) διατήρηση, χαρακτηρισμός, ταυτοποίηση και αξιολόγηση φυτογενετικών πόρων εγχώριων παραδοσιακών ποικιλιών και αυτοφυών συγγενών ειδών τους, για σημαντικά χαρακτηριστικά, καθώς και προ-βελτιωτικοί χειρισμοί για την περαιτέρω αξιοποίησή τους.

◼ Μελέτη της βιωσιμότητας και βλαστικής ικανότητας των διαφόρων ειδών σπόρων και των συνθηκών ασφαλούς μακροχρόνιας διατήρησής τους καθώς και μελέτη της διατήρησης κλωνικού πολλαπλασιαστικού υλικού.

◼ Εκτίμηση του βαθμού γενετικής διάβρωσης και καταγραφή της γεωργικής βιοποικιλότητας του φυτικού γενετικού υλικού.

◼ Επισήμανση περιοχών με σημαντικό γενετικό πλούτο και μελέτη συστημάτων για επιτόπου διατήρηση (in situ conservation) αυτοφυών ειδών και άγριων συγγενών των καλλιεργούμενων ειδών ή διατήρηση στον αγρό (οn-farm conservation) των απειλούμενων παραδοσιακών ποικιλιών.

◼ Συλλογή, διατήρηση, χαρακτηρισμός και αξιολόγηση ποικιλιών αμπέλου, πολλές από τις οποίες είναι σπάνιες γηγενείς.

◼ Τεκμηρίωση σε βάση δεδομένων όλων των σχετικών με τους φυτογενετικούς πόρους της χώρας πληροφοριών. Η ΤΓΥ αποτελεί τον υπεύθυνο φορέα για τη διαχείριση και την ανανέωση της ευρωπαϊκής βάσης δεδομένων της EURISCO στο διαδίκτυο, είναι ο εθνικός εκπρόσωπος στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης (Documentation and Information Network) και διατηρεί την εθνική βάση δεδομένων.

◼ Διάθεση φυτικού υλικού και πληροφοριών σε ερευνητικά ιδρύματα για την αξιολόγηση και την αξιοποίησή του στο πλαίσιο της γενετικής βελτίωσης των καλλιεργειών, καθώς και στις τοπικές κοινωνίες και στους αγρότες για την επανακαλλιέργεια και τη διάδοση τοπικών ποικιλιών στις περιοχές προέλευσης, από τις οποίες είχαν χαθεί. Για την προστασία της αγροτικής βιοποικιλότητας γενικότερα.

◼ Συμμετοχή σε διεθνή δίκτυα και ομάδες εργασίας, για την εκπόνηση σχεδίων προστασίας και αξιοποίησης των φυτογενετικών πόρων και για τη διαμόρφωση σημαντικών σχετικών διεθνών συνθηκών.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας