Στη γραμμή του ορίζοντα

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Πόσο συχνά ένα έργο ερμηνευτικής καταφέρνει να ανασυνθέσει τον πυρήνα των κειμένων με τα οποία αναμετράται, καθιστώντας τον αναγνώστη συν-γραφέα των κειμένων, συν-ένοχο και συν-δημιουργό ετερόδοξων όψεων των κειμένων, απωθημένων από την κυρίαρχη αφήγηση;

Ο Φιλήμονας Πατσάκης επιχειρεί στο νέο του βιβλίο με τίτλο «Ας ξαναχτίσουμε τους ανεμόμυλους» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εξάρχεια», να ανιχνεύσει τις στιγμές που η ελευθερία και η ανθρώπινη αυτεξουσιότητα έγιναν συγκροτητικά στοιχεία του λόγου, διατρέχοντας την ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σε μια αναστοχαστική ιχνηλάτηση με οδοδείκτες τον Δον Κιχώτη, τον Αμλετ, τον Φάουστ καθώς και τους Ρεμπό και Ντοστογιέφσκι. Ποιος μπορεί άραγε να βγει μέσα από μια τέτοια περιπλάνηση αλώβητος;

Φιλήμονας Πατσάκης Ας ξαναχτίσουμε τους ανεμόμυλους Λογοτεχνία και αυτεξούσιο. Δον Κιχώτης, Αμλετ, Φάουστ, Ρεμπώ, Ντοστογιέφσκι, Εκδόσεις Εξάρχεια, Αθήνα 2016, σελ. 280 |
Ο Φ. Πατσάκης γίνεται ανα-μεταδότης των έργων και ανα-ποιητής του νοήματος των κειμένων. Η ανάγνωση συνεπώς παρουσιάζεται ως ένας sine que non όρος της γραφής μεταμορφώνοντας το έργο σε ζώσα πραγματικότητα αεί γραφόμενη.

«Θα σταθώ στην εκκωφαντική σιωπή των έργων, σε αυτά που δεν υπονοούνται», μας ομολογούν οι πρώτες σελίδες του βιβλίου εξοστρακίζοντας από κοντά μας διά παντός κάθε εγγύηση απέναντι στον τρικυμιώδη περίπλου που ακολουθεί. «Ετσι το ταξίδι τους στους αιώνες ήταν ένα δημιουργικό ταξίδι που συχνά τα ξανάγραφε, τα αναδημιουργούσε», μας αναφέρει προσκαλώντας μας σε μια αποστολή που δεν βολεύεται στον Δυτικό Κανόνα του Μπλουμ και τις έξωθεν κανοναρχήσεις.

Το «τι ξέρω» του Μοντένιου και το «ερεύνα» του Ραμπελέ αποκαλύπτουν μια αναστοχαστική ορμή ως αναγγέλλοντα ύμνο της νεωτερικότητας, το εγκαινιαστικό τραύμα της οποίας, όπως έξοχα αναφέρει στο εξαιρετικό επίμετρο του βιβλίου ο Σ. Ροζάνης, αποτελεί ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες. Ενας ήρωας που ξεπερνάει τον δημιουργό του και τον παρασέρνει σε ταξίδια που καθιδρύει η φαντασία. Η περιοδολόγηση της εποχής που μας προσφέρει ο συγγραφέας είναι διαφωτιστική για τη σύνθεση του Δον Κιχώτη.

Ο Μακιαβέλι, ο Χομπς, ο Ντεκάρτ είναι κάποιοι που δημιουργούν την ίδια εποχή. Τότε που συγκροτείται η ατομικότητα και επινοείται η σχέση της με τον κόσμο. Η κριτική του είναι απερίσταλτη. Αυτός ο αέναος περιπλανητής με τη λαλίστατη σιωπή, πυρήνας της αμφισημίας και της αβεβαιότητας διερωτάται, θα ’ταν άραγε καλύτερα αν είχε ζήσει διαφορετικά;

Η τρέλα του συμπλέκεται με εκείνη του Αμλετ. Αλλωστε η γέννησή τους είναι συνταρακτικά εγγύς. «Ο Αμλετ είμαστε εμείς», έγραφε το 1817 ο Ουίλιαμ Χάζλιτ ανοίγοντας τον τραγικό ήρωα στην τραγωδία των μελλούμενων καιρών. Γιατί άραγε ο Αμλετ και γιατί εμείς;

«Ο κόσμος διασαλεύτηκε. Κατάρα που έπρεπε να γεννηθώ για να τον στερεώσω τώρα εγώ», αναφωνεί ο Αμλετ και οι αγωνίες του αντηχούν σε εμάς. Κι αυτός όπως ο Πύρρος θα στέκει αναποφάσιστος ανάμεσα στη θέληση να δράσει και στη δράση. Ολα τα ερωτήματά του εκκινούν από το καθοριστικότερο, μιας αξιοβίωτης ζωής. «Τ’ άλλα είναι σιωπή», μας ψελλίζει για τελευταία φορά. Εκείνα που δεν είναι θα μας στοιχειώνουν για πάντα.

Η τραγικότητα της ύπαρξης κορυφώνεται στον Γκέτε. Εγκολπώνεται την αρχή της αμφιβολίας του Καρτέσιου, αλλά πάει πιο πέρα. Αποστρέφεται το όραμα μιας απόλυτης επιστήμης συναισθανόμενος το μάταιο μιας καθολικής γνώσης.

Στον Φάουστ συνωθούνται ετερογενείς προσεγγίσεις, Διαφωτισμός, Κλασικισμός, Ρομαντισμός. Ο Γκέτε, αν και κλασικιστής, ενδύει τον Φάουστ με τον μανδύα του ρομαντισμού και το δαιμονιακό στοιχείο του Φίχτε. Ο ρομαντικός μηδενισμός του εκρήγνυται στην ενορχήστρωση της αυτοκτονίας. Ο Φάουστ θέλει να γίνει θεός αλλιώς τίποτα!

Στη μεθόριο του Γκέτε και του Καμί συναντάμε τη λογική αυτοκτονία του Κιρίλοφ, το «όλα επιτρέπονται» του Ιβάν, τον ριζοσπαστικό πεσιμισμό του Σταυρόγκιν, τον μοναχικό αφανισμό του Ρασκόλνικοφ, την κραυγή του Μουνκ στο στόμα του ήρωα του Υπογείου. Ο Ντοστογιέφσκι σκηνοθέτησε τραγωδίες που εξεγείρονται στον μονολογισμό, αποκάλυψε την άβυσσο που χαίνει κάτω από τις λέξεις και τα πράγματα. «Ο διάβολος του ψιθύριζε τα πιο απόκρυφα μυστικά του στο αυτί», θα πει αργότερα ο Φρόιντ.

Και ιδού ο καιρός των δολοφόνων που προοικονόμησε τον 20ό αιώνα. Η ζωή του Ρεμπό είχε την ένταση ενός στροβίλου και το τέλος μιας μοίρας σακατεμένης. Η αυτοαναίρεσή του δεν συνάντησε όρια. Το «η πραγματική ζωή είναι απούσα» τροχίζει μέχρι σήμερα τα μαχαίρια του αυτεξούσιου μαζί με τον πλάνητα του Μποντλέρ και τη σύνθλιψη του ατόμου στα μητροπολιτικά κέντρα.

Τι μας κομίζει τελικά η περιπλάνηση στους τόπους όπου μας ξεναγεί ο Φ. Πατσάκης; Οι απαντήσεις επερωτούν. Μπορούν η γραφή και η ανάγνωση σήμερα να αρθρωθούν ως δυνατότητες της ελευθερίας καθιστώντας τα επιβεβλημένα όρια προσπελάσιμα; Η επιστημονικοποίηση της λογοτεχνίας και η κατηγοριοποίηση της χρησιμότητάς της μας κρατούν μακριά από την αναζήτηση.

Κι όμως, η λογοτεχνία σήμερα δύναται να ανακινήσει μαρτυρίες εξορισμένες μέχρι τώρα στη σιωπή και να φωτίσει δυνατότητες που κινητοποιούν την ανθρώπινη δημιουργικότητα και εισδύουν στην Ιστορία. Ας ξαναχτίσουμε τους ανεμόμυλους λοιπόν, με τη βαθιά επίγνωση των λόγων του Αντρές Νέουμαν πως οι ανεμόμυλοι είναι πάντα μακριά.

*Συντάκτης περιοδικού «Το Ερμα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας