«Ρόδο της μοίρας»

psyhopaidis.jpg

Ο ζωγράφος Γιάννης Ψυχοπαίδης Ο ζωγράφος Γιάννης Ψυχοπαίδης | ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Η νύχτα στενεύει και στέκει σαν ξένη
στο μαύρο μετάξι τα φώτα έχουν σβήσει
ψυχή μου γνωρίζεις ποιος νόμος σε δένει
και τι θα σου μείνει και τι θα σ’ αφήσει.

Γ. Σεφέρης

Κάθομαι μέσα στη νύχτα και συλλογίζομαι τον Σεφέρη. Πιο πολύ κάποιες εικόνες από την ποίησή του, εκείνη την ατμόσφαιρα που τις διαποτίζει, εκείνα τα αισθήματα που λες και η νύχτα είναι αυτή που τα γέννησε.

Σ’ αυτές τις εικόνες του η νύχτα είναι παρούσα μ’ έναν βαθύ εξομολογητικό τόνο, άλλοτε σαν ένα φανερό σκηνικό, άλλοτε σαν υπαινιγμός· πάντα όμως έντονη. Είναι μια ένταση που κάνει τη νύχτα ακόμα πιο νυχτερινή, γιατί γειτνιάζει φανερά με το φως της ημέρας και τα πράγματα φανερώνουν μέσα σε μια λάμψη τις ιδιότητές τους· μορφές και χειρονομίες αποκτούν τη δύναμη της κυριολεξίας, έστω και αν υποδηλώνονται.

Είναι ένα μάρμαρο στο φως, μα το κεφάλι του είναι στο σκοτάδι

Ο λόγος βρίσκει τη ροή του μέσα από συμπληρωματικές, αντίθετες εικόνες· ένας κερματισμένος κόσμος χάνεται μέσα στο όνειρο και εμφανίζεται πάλι ακέραιος. Μέσα σε σκοτεινά τοπία, «από του ήλιου το άλλο μέρος, το σκοτεινό», χάνεται και βρίσκεται το ανθρώπινο πρόσωπο, λες και η νύχτα είναι αυτή που διαφυλάει τη νοσταλγία για μια αρχέτυπη ακεραιότητα του ανθρώπου, τη «μνήμη μιας μεγάλης ευτυχίας».

Γιάννης Ψυχοπαίδης, Βιογραφίες, Γιώργος Σεφέρης Γιάννης Ψυχοπαίδης, Βιογραφίες, Γιώργος Σεφέρης |

Η νύχτα που, σαν κάτι απειλητικό και οικείο, είναι μαζί ο χρόνος και ο χώρος μέσα απ’ τον οποίο οδηγούμαστε στην άλλη ζωή, εκεί που το μαύρο φως, το μυστικό εσωτερικό φως της ψυχής, φωτίζει ερωτήματα χωρίς απάντηση για τον άνθρωπο και την ύπαρξή του.

Αλλοτε πάλι η νύχτα είναι παρούσα μέσα από τα κλειστά βλέφαρα και την απουσία φωτός. Στο μεταίχμιο ζωής και θανάτου, στην εκκωφαντική σιωπή του ύπνου, ανιχνεύουμε μέσα σε ανεξερεύνητους δρόμους νυχτερινούς την πίκρα, τον πόνο, την ηδονή αλλά και τις ακρωτηριασμένες ελπίδες. Σφαλισμένα τα μάτια αλλά σε εγρήγορση η ψυχή, βυθισμένη στο βουερό σκοτάδι, σ’ ένα νοητό πεδίο όπου νομιμοποιείται η αυθαιρεσία του ονείρου. Η νύχτα είναι ο χώρος της ανασφάλειας και του στοχασμού, της «ανάερης φρίκης» του θανάτου αλλά και της νοσταλγίας για μια ζωή πέρα από τις προσωπίδες. Το σκοτάδι προστατεύει αλλά και αποκαλύπτει.

Αποκαλύπτει μια γεμάτη μυστήριο απεραντοσύνη και επιτρέπει τη μεγάλη απόδραση στον μικρό έσω κόσμο. Ενα ξαφνικό φως, σαν σιωπηλή εκπυρσοκρότηση, φανερώνει αποσπάσματα ενός απόκοσμου σκηνικού, που αμέσως βυθίζεται πάλι στο σκοτάδι.

»Ξεχωρίζουν κάποια ανθρώπινα μέλη, κάποιο σχήμα προσώπου, κάποιες χειρονομίες –λες και πάγωσε ο χρόνος–, κάποια αντικείμενα που αποκτούν διαστάσεις εφιάλτη, κάποια «σκηνώματα ζωής». Ομως το φως της ημέρας που έρχεται αποκαθιστά μια άλλη αλήθεια· λειαίνει την οξύτητα των σκιών, ενώ μια ξαφνική λυρική ανάσα χαϊδεύει την πανάρχαια θλίψη.

Μένει στο τέλος μια «κουρασμένη λάμπα», μ’ ένα φως που σιγοκαίει, μάρτυρας κι αυτή ενός νυχτερινού δράματος, συνοδός στην αγρύπνια, σύντροφος στις παλιές πολεμίστρες της μοναξιάς, και κρατά ζωντανό το θαύμα μέσα στις φλέβες του ανθρώπου. Ο Σεφέρης ελπίζει στο ανθρώπινο θαύμα.

Στον Σεφέρη η εικόνα του κατακερματισμού του προσώπου και του ακρωτηριασμού του ανθρώπινου σώματος περιέχει μια νοητή συμφιλίωση με τον άνθρωπο και την αδυναμία του, μια μελαγχολική και τρυφερή εγκαρτέρηση.

Και αυτή η τρυφερότητα μέσα από τον έρωτα και την αγάπη φωτίζει κάπου μακριά και την ελπίδα για μια ακέραιη ζωή μέσα στη ζωή.

-------
Μετά από 24 χρόνια που ξαναδιαβάζω αυτό το απόσπασμα από ένα κείμενό μου για τον Σεφέρη (γραμμένο το 1993), βλέπω πόσο η σπουδαία σεφερική ποίηση παραμένει σταθερή αξία και αναφορά του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού και συστηματικά ανανεώνει τη σχέση της με τις νεότερες γενιές διαπερνώντας τον χρόνο.

Προκαλώντας διαρκώς νέες αναγνώσεις η σεφερική ποίηση –τέχνη παντός καιρού και στο πείσμα των καιρών– υποχρεώνει σε νέες στοχαστικές επεξεργασίες, σε διαρκή διάλογο με μια πραγματικότητα που διαρκώς αλλάζει.

Μένει όμως σταθερά το «υπομονετικό ζυμάρι ενός κόσμου που μας διώχνει και που μας πλάθει», ο άνθρωπος, που προχωρά στα σκοτεινά μέσα στην Ιστορία και αναζητά τη σχέση του μ’ αυτή.

«Επί το μέγα ερείπιον, η ελευθερία ορθή», γράφει ο Σεφέρης. Πόλεμος, εξορία, καταστροφή, διωγμοί, εμφύλια πάθη, συμφορές, παραμύθια και παραβολές της φρίκης έρχονται και επανέρχονται στην ανθρώπινη ιστορία και η ποίηση καταθέτει με τον μοναδικό τρόπο της τις δικές της πληγές και μνήμες που πονούν όπου τις αγγίζεις.

Και μιλά για ανθρώπους που «μοιράστηκαν το ψωμί και τον πόνο», γυρεύοντας «την άλλη ζωή πέρα από τ’ αγάλματα» σε μια αέναη πορεία ανάμεσα στα «τόσα κορμιά ριγμένα στα σαγόνια της θάλασσας, στα σαγόνια της γης. Τόσες ψυχές δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι».

Ομως ο δρόμος αυτός δεν έχει τέλος. Και ο ποιητής με τα χέρια βαριά από τις μεγάλες πέτρες ξαναμπαρκάρει με τα σπασμένα του κουπιά.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας