«Ρέκβιεμ με κρεσέντο;»

Μόλις πριν από λίγες ημέρες έγινε η παρουσίαση του νέου βιβλίου του ομότιμου καθηγητή και τέως πρύτανη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Θεμιστοκλή Ξανθόπουλου, με τίτλο «Ρέκβιεμ με κρεσέντο;» και υπότιτλο «Homo Sapiens, ο τελευταίος του γένους των ανθρώπων». Ο πρώτος τόμος του έργου κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ.

Το βιβλίο, για τη συγγραφή του οποίου ο συγγραφέας χρειάστηκε επτά ολόκληρα χρόνια έρευνας, αποτελεί μιαν απόπειρα ανθρωπολογικής αυτογνωσίας μέσω της Ιστορίας.

Συνιστά μια προσπάθεια να ιχνηλατηθεί το μονοπάτι για το χτίσιμο της ανθρώπινης συνείδησης στην ιστορική της διάσταση, μέσα από αλλεπάλληλα στάδια:

α) Είμαι εγώ: η αυτοσυνείδηση ότι είμαι ένα διακριτό ον απέναντι στα άλλα.

β) Εγώ και αυτή είμαστε ένα: η υπέρβαση του εγωτισμού και η συνένωση με το άλλο φύλο, προκειμένου να διασφαλιστεί το νήμα της γενετικής συνέχειας.

γ) Εγώ και το ανθρώπινο γένος είμαστε ένα. Η κοινότητα της Ιστορίας, του είδους μας. Η συν-εργασία και ο αλτρουισμός είναι μακροπρόθεσμα πιο αποδοτικά από τον ανταγωνισμό και τον εγωισμό στην κούρσα για την επιβίωση.

δ) Εγώ και όλα τα πλάσματα αυτού του κόσμου είμαστε ένα: υπάρχει μια κοινή γενετική γλώσσα, όπως έχει δείξει η εξελικτική θεωρία. Και επιπλέον: η ποικιλομορφία είναι ο τρόπος ύπαρξης της ύλης.

ε) Εγώ και ο κόσμος είμαστε ένα, σε μια συμπαντική ενότητα. Παρατηρητής, αλλά και «συμμέτοχος» του κοσμικού σεναρίου.

Για το χθες ή για το αύριο;

Το βιβλίο είναι προσανατολισμένο όχι στο παρελθόν, όπως ίσως εκ πρώτης όψεως δείχνει, αλλά στο μέλλον, το οποίο παραμένει ένα ανοιχτό στοίχημα.

Μια βεντάλια δυνατοτήτων που ανοίγονται μπροστά μας. Τίποτα προκαθορισμένο, τίποτα το απολύτως ελέγξιμο. Σ’ αυτό το πλαίσιο οι αποφάσεις των ανθρώπων διαδραματίζουν έναν καθοριστικό ρόλο, ο οποίος πολλές φορές αλλάζει τον ρου της Ιστορίας.

Το «Ρέκβιεμ» αποτελεί μια συμβολή στην ικανοποίηση της ανάγκης να περάσουμε από τον απόλυτο κατακερματισμό της γνώσης στην ενοποίησή της, με στόχο την κατανόηση του κόσμου γύρω μας.

Χωρίς να αρνιόμαστε την ανάγκη της εξειδίκευσης, αναγνωρίζουμε ότι έχουμε ανάγκη μια «θεωρία των πάντων».

Η επιστήμη αντιλαμβάνεται όλο και περισσότερο ότι για να εξηγήσεις το κάθε τι, πρέπει να εξηγήσεις τα πάντα. Ξέρουμε σχεδόν τα πάντα για το μέρος, αγνοούμε βασικά πράγματα για το όλον.

Κομβικές έννοιες σ’ αυτό το γοητευτικό ταξίδι στην Ιστορία είναι, κατά τον συγγραφέα, «το κοινωνικό προπατορικό αμάρτημα», δηλαδή «η καταπάτηση του ταξικού απαραβίαστου των προϊστορικών κοινωνιών», η «ακηδεμόνευτη κοινοτική συνείδηση» σε συνδυασμό με το πλεονέκτημα του «διποδισμού» και της συνεπάγωγης εξοικονόμησης ενέργειας και η «ολιστική προσέγγιση» του θέματός του.

Οπως γράφει ο ίδιος, «οφείλουμε, τουλάχιστον στον εαυτό μας και στις νεότερες γενιές, να ξεφύγουμε από το θορυβώδες και αποπροσανατολιστικό παρόν, να εμβαθύνουμε –επιτέλους– στους λόγους που μας οδήγησαν στη σημερινή ζοφερή πραγματικότητα, προτού τολμήσουμε να διατυπώσουμε προτάσεις εξόδου από το σκεπασμένο με αιθαλομίχλη τέλμα».

Ο Θεμιστοκλής Ξανθόπουλος έχει διαρκώς ως γνωσιακή και μεθοδολογική αρχή το λεκτικό έμβλημα του Διαφωτισμού Sapere Aude: «τόλμησε να μάθεις», έχοντας το θάρρος να χρησιμοποιείς το δικό σου μυαλό. Κι αυτό, σε πείσμα των αλλοτριωτικών επιδράσεων και περισπάσεων μιας κοινωνίας δοσμένης στη μεθυστική ατμόσφαιρα της υπερπληροφόρησης, της σύγχυσης και, τελικά, της ημιμάθειας και της άγνοιας.

Γιατί κρεσέντο;

Η σταδιακή επιτάχυνση στην πορεία του ανθρώπου οδήγησε στους σημερινούς ξέφρενους ρυθμούς του δικού μας πολιτισμού. Εχει ενδιαφέρον η «εξίσωση» που διατυπώνει ο Μίλαν Κούντερα, όταν λέει ότι υπάρχει ένας μυστικός δεσμός ανάμεσα στην ταχύτητα και τη λήθη, στη βραδύτητα και τη μνήμη.

Δεν είναι τυχαίο, λέει, πως όταν θέλουμε να ξεχάσουμε ή να ξεφύγουμε από κάτι, ασυνείδητα βαδίζουμε γρήγορα, ενώ όταν κάτι έρθει στη μνήμη μας και θέλουμε να το επεξεργαστούμε, πάλι ασυνείδητα, επιβραδύνουμε το βήμα μας. Η ταχύτητα των ρυθμών σήμερα μας οδηγεί σε έναν «παροντισμό» και στη λήθη του παρελθόντος.

Αντίθετα, για να διατηρήσουμε τη μνήμη μας πρέπει –συλλογικά και ατομικά– να κατεβάσουμε ρυθμούς και να αναστοχαστούμε.

Ο παραγωγισμός, η αναπτυξιολαγνεία, η φρενήρης κατανάλωση λειτουργούν υπέρ της επιτάχυνσης και της λήθης, ακριβώς τη στιγμή που χρειαζόμαστε ένα είδος «αποανάπτυξης» και επανεφεύρεσης των ουσιωδών αξιών της ζωής: ανθρώπινες σχέσεις, αλληλεγγύη, συνεργασία, σεβασμός, καταπολέμηση της εμπορευματοποίησης.

Το «κρεσέντο» ισοδυναμεί (;) ίσως με την καταστροφή και τη συντριβή τόσο του φυσικού όσο και του πολιτιστικού περιβάλλοντος.

Χρειαζόμαστε ένα είδος «επαναμάγευσης» του κόσμου, όχι με τη μεταφυσική μορφή του ρομαντικού κινήματος του 18ου και του 19ου αιώνα, αλλά με την έννοια μιας νέας, πιο ολοκληρωμένης αφήγησης του κόσμου μας, με τη συνείδηση ότι υπάρχουν πράγματα για τα οποία ξέρουμε λίγα ή τίποτα. Με την έννοια ότι ο κόσμος δεν μπορεί να συμπυκνωθεί και τελικά να πνιγεί στα «παγωμένα νερά του εγωιστικού υπολογισμού» όπως έλεγε ο Κ. Μαρξ.

Μια «επαναμάγευση» με τους όρους του Γουίλιαμ Μπλέικ:

«Για να δεις τον κόσμο σε έναν κόκκο άμμου
Και τον παράδεισο σε ένα αγριολούλουδο
Κράτησε το άπειρο στην παλάμη του χεριού σου
Και την αιωνιότητα σε μία ώρα».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας