Ο Σαραντάπορος μετρά τα χωριά του

xoria_sarantaporou.jpg

Το παραδοσιακό χωριό Καστάνιανη Το παραδοσιακό χωριό Καστάνιανη | Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Θα ήταν ένας ακόμη μικρός και ασήμαντος ποταμός, από τους εκατοντάδες παραπόταμους της Ελλάδας που περνάνε εύκολα στα ψιλά γράμματα της γεωγραφίας αν δεν διέσχιζε μια τόσο συναρπαστική περιοχή όπου η φύση βάλθηκε να στήσει ένα σκηνικό απαράμιλλης ομορφιάς. Πάνω του οι κοινωνίες των ανθρώπων έπαιξαν τον δικό τους ξεχωριστό ρόλο στο πέρασμα του χρόνου.

Ο Σαραντάπορος γεννιέται από τα σπλάχνα των βουνών του Γράμμου, του Βόιου και του Σμόλικα.

Στη συνέχεια ανδρώνεται και θεριεύει από τα χιόνια, τις βροχές και από δεκάδες μικρότερα ρυάκια που ενώνουν τις δυνάμεις τους και του δίνουν ορμή, ώστε να κυλά βουίζοντας στα γκρεμοτόπια.

Στο πέρασμά του, δροσίζει τις ορεινές κοιλάδες και ξεδιψά τα χωριά σε μια πορεία προαιώνια, καθορισμένη από τις αρχέγονες διεργασίες της φύσης…

Μέχρι να σμίξει με τον ποταμό Αώο, του οποίου είναι παραπόταμος, διατρέχει τη γη της Ηπείρου για σαράντα περίπου χιλιόμετρα σχεδόν πάνω στη μεθοριακή γραμμή της Ελλάδας με την Αλβανία, στα όρια των νομών Καστοριάς και Ιωαννίνων.

Στα παρόχθια δάση του ζουν ο λύκος, η αρκούδα, το ζαρκάδι το αγριογούρουνο και η βίδρα. Παλιότερα, και πριν από τη διάνοιξη του δρόμου Κόνιτσας - Κοζάνης, στα νερά του ζούσαν ανάμεσα στα άλλα είδη της ιχθυοπανίδας και άφθονες πέστροφες.

Δυστυχώς μετά την καταστροφή των βιοτόπων τους από τα ανεξέλεγκτα μπαζώματα της κοίτης του και την εντατική λαθραλιεία, οι πληθυσμοί του εντυπωσιακού αυτού ψαριού των γλυκών νερών έχουν μειωθεί αισθητά.

Δρόμο παίρνω δρόμο αφήνω

Είτε έρχεστε από τη δυτική Μακεδονία χρησιμοποιώντας τον οδικό άξονα Κοζάνης - Κόνιτσας, είτε από τα Γιάννενα πηγαίνοντας προς Καστοριά ή τη Σιάτιστα (μέσω Βοΐου), η πορεία σας θα διασταυρωθεί με την κοίτη του Σαραντάπορου.

Με σχετικά σύντομες παρακάμψεις από την αρχική διαδρομή ο επισκέπτης της περιοχής μπορεί να επισκεφθεί τα χωριά Επταχώρι, Δροσοπηγή, Λαγκάδα, Καστάνιανη, Πληκάτι, να σκαρφαλώσει ώς την Αετοφωλιά της Αετομηλίτσας, να «χαθεί» σε δάση μυστικά που αγκαλιάζουν από παντού τις πλαγιές του Γράμμου και να αναζητήσει τις λιμνούλες Μοτσάλια που ποζάρουν στα υψίπεδα του βουνού κάτω από τις κορφές Αρένες, σ’ ένα εξωπραγματικό για τα ελληνικά δεδομένα τοπίο.

Αετομηλίτσα: 1.550 μέτρα ψηλά

Τριάντα πέντε χιλιόμετρα μετά την Κόνιτσα και αφού έχουμε προσπεράσει τις διασταυρώσεις που οδηγούν στα γνωστά μαστοροχώρια της Κόνιτσας Μόλιστα, Πυρσόγιαννη, θα δούμε αριστερά μας τον δρόμο που ανηφορίζει προς την Αετομηλίτσα.

Αφήνουμε, λοιπόν, πίσω την κοιλάδα του Σαραντάπορου και με γερή ανάβαση σε ασφαλτοστρωμένο οδόστρωμα ανηφορίζουμε για 15 χιλιόμετρα, ώσπου να συναντήσουμε την Αετομηλίτσα (παλαιότερη ονομασία Ντένισκο).

Το χωριό βρίσκεται χτισμένο σε ύψος 1550 μέτρων σε απότομη πλαγιά του βουνού και το χειμώνα ερημώνει όπως και τα περισσότερα βλάχικα χωριά της Πίνδου.

Το καλοκαίρι οι νομάδες κτηνοτρόφοι ανεβάζουν τα κοπάδια τους στα πλούσια βοσκοτόπια του Γράμμου και γεμίζουν οι γειτονιές και τα καφενεία από συνταξιούχους που αναπολούν τις παλιές εποχές.

Σήμερα το χωριό χειμώνα καλοκαίρι είναι αγαπημένος προορισμός των ορειβατών και πεζοπόρων που εξορμούν από εδώ για τις ψηλότερες κορφές του Γράμμου και τα απίστευτης ομορφιάς αλπικά υψίπεδα.

Με σύντομες παρακάμψεις και πάλι από τον οδικό άξονα Κόνιτσας - Κοζάνης και με αφετηρία το Κεφαλοχώρι θα προσεγγίσετε τα εγκαταλειμμένα από την εποχή του Εμφυλίου Πολέμου χωριά Λυκοράχη και Πλαγιά (Ζέρμα).

Εδώ η ερήμωση είναι απόλυτη. Οσα σπίτια γλίτωσαν από τους βομβαρδισμούς των αμερικανικών αεροπλάνων και τις βόμβες ναπάλμ που πρώτη φορά δοκιμαστήκαν εδώ στις πλαγιές του Γράμμου με διαταγή του Αμερικανού στρατηγού Βαν Φλιτ, τα ρήμαξαν οι κατολισθήσεις, τα πλάκωσε η μοναξιά και ο ανελέητος χρόνος.

Μόνο μερικές εκκλησίες δείχνουν να έχουν δεχθεί τη φροντίδα του ανθρώπου. Οι λιγοστοί κάτοικοι που απόμειναν στην περιοχή και δεν μεταναστεύσαν μετοίκησαν στο Κεφαλοχώρι που βρίσκεται χαμηλότερα κοντά στις όχθες του Σαραντάπορου.

Αξιόλογη είναι η μονή Ζέρμας (τρίκλιτη βασιλική με τρεις τρούλους) αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, που βρίσκεται ανάμεσα στο Κεφαλοχώρι και το χωριό Πλαγιά.

Δυστυχώς το μοναστήρι, έρημο και αφύλακτο, κυριολεκτικά λεηλατείται από βάνδαλους. Τελευταία (2009) έκλεψαν το περίτεχνο λιθανάγλυφο που κοσμούσε την είσοδο!

Από τις Αρένες στο Επταχώρι και την Καστάνιανη

Ψηλότερα από το χωριό Πευκόφυτο θα συναντήσουμε τις κυριότερες πήγες που τροφοδοτούν τον ποταμό Σαραντάπορο Ψηλότερα από το χωριό Πευκόφυτο θα συναντήσουμε τις κυριότερες πήγες που τροφοδοτούν τον ποταμό Σαραντάπορο | Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.gr

Το Επταχώρι (παλιότερα Βουρβουτσικό) που διοικητικά υπάγεται στον Νομό Καστοριάς βρίσκεται πάνω στον εθνικό δρόμο Κόνιτσας - Κοζάνης (48 χλμ. από Κόνιτσα και 110 από Κοζάνη), με υψόμετρο 900 μ., σε κατάφυτο σημείο όπου οι δυτικές παρυφές του Γράμμου συναντούν τις απολήξεις του Βόιου όρους.

Ανάμεσα στα γεροδεμένα πέτρινα σπίτια τους ξεχωρίζουν η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής (1914) και το αρχοντικό του Γιαννούλη. Είναι η γενέτειρα του λαϊκού ζωγράφου Ηλία που αγιογράφησε σπουδαίες εκκλησίες της Ηπείρου και της Μακεδονίας.

Στη νότια πλευρά της κοίτης του Σαραντάπορου και στις παρυφές του Σμόλικα εύκολα προσβάσιμα από τον δρόμο Κόνιτσας – Κοζάνης είναι τα χωριά Δροσοπηγή και Λαγκάδα.

Η Δροσοπηγή ή Κάντσικο βρίσκεται σε ύψος 1.050 μέτρων στις πλαγιές του υψώματος Ταμπούρι στου Σμόλικα όπου τον Νοέμβριο του 1940 κατά την ιταλική εισβολή έγιναν σκληρές μάχες. Στην είσοδο του χωριού ξεχωρίζει το λιθόκτιστο Καντσιώτικο γεφύρι (κτίσμα του 1747, όπως αναφέρει η εντοιχισμένη πλάκα) που δρασκελίζει την κοίτη του Σαραντάπορου. Οι κάτοικοι του χωριού ήταν βαρελάδες, κτηνοτρόφοι, αλλά κυρίως κτιστάδες.

Μάλιστα, πολλοί από αυτούς μετανάστευσαν για δουλειά στην Αμερική, στο Σουδάν, στην Περσία και δούλεψαν εκεί σε δημόσια έργα. Στην καλοδιατηρημένη πλατεία με τον πλάτανο που φυτεύτηκε το 1886, ξεχωρίζει ο ναός της Αγίας Παρασκευής (1930).

Λίγο νοτιότερα από τη Δροσοπηγή αναπτύσσεται το όμορφο χωριό της Λαγκάδας – παλιότερα Μπλήσγ(δ)ιανη– που απέχει μόλις 4 χιλιόμετρα από τον οδικό άξονα Κόνιτσας - Κοζάνης.

Οι ντόπιοι ήταν ανέκαθεν υλοτόμοι, ρετσινάδες, μα κυρίως τεχνίτες της πέτρας. Λαγκαδιώτικα μπουλούκια είναι αυτά που έκτισαν τα περίφημα αρχοντικά της Σιάτιστας.

Την Καστανιά ή Καστάνιανη τη συναντάμε αντίκρι από το πασίγνωστο μαστοροχώρι της Πυρσόγιαννης, χτισμένη σε ύψος 900 μέτρων σε πυκνοδασωμένη ράχη του βουνού Γύφτισσα (παρακλάδι του Σμόλικα). Θεωρείται από τις παλαιότερες κοινότητες της επαρχίας Κόνιτσας, καθώς κτίσθηκε στις αρχές του 10ου αι.

Αν και σήμερα δεν είναι τόσο γνωστή όσο η γειτονική της Πυρσόγιαννη, στο παρελθόν ωστόσο φημιζόταν για τους άρτια καταρτισμένους κτιστάδες – εργολάβους που μάλιστα είχαν τέτοια οργάνωση και ποιότητα στη δουλειά τους ώστε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας αναλάμβαναν δημόσια έργα.

Το αποτύπωμα της τέχνης τους είναι εμφανές σήμερα στον οικισμό, που, παρ’ όλη την εγκατάλειψη, διατηρεί την αρχοντιά και τη μεγαλοπρέπειά του.

Οι ναοί του Αγίου Δημητρίου (1670) του Αγίου Νικολάου (1926) καθώς και τα τέσσερα μονότοξα πέτρινα γεφύρια, θεωρούνται τα στολίδια του χωριού. Επίσης το χωριό ήταν φημισμένο για τα εξαιρετικά κρασιά που παρέρχονταν από τους ντόπιους αμπελώνες.

Φύση και ιστορικές μνήμες

◽ Το μνημείο του Εμφυλίου: απίστευτης ομορφιάς είναι η δασική, και αδιάβατη τον χειμώνα, διαδρομή που συνδέει την Αετομηλίτσα με το χωριό Πληκάτι (23 χλμ.).

Ο χωμάτινος δρόμος καθώς κινείται σε ύψος 1500-1700 μέτρων, είναι βατός μόνο το καλοκαίρι και μόνο με 4χ4. Με σύντομη παράκαμψη (3 χλμ.) θα επισκεφθείτε το μνημείο του Εμφυλίου που βρίσκεται σε ύψος 2.160 μέτρων σε μια από τις αιματοβαμμένες κορφές του Γράμμου.

Από το Πληκάτι θα επιστρέψετε εύκολα στην Κόνιτσα (45 χλμ.) ακολουθώντας ασφάλτινο δρόμο που περνά από το Μαστοροχώρια, Ασημοχώρι, Βούρπιανη, Πυρσόγιαννη.

◽ Αγρια ομορφιά: Ακολουθώντας τον δρόμο για Καστοριά αξίζει να κατευθυνθείτε προς τα χωριά Χρυσή, Πευκόφυτο.

Λίγο έξω από το Πευκόφυτο ξεκινά ο δύσκολος ανηφορικός δρόμος που καταλήγει μετά από 18 χιλιόμετρα γερής ανάβασης στις λιμνούλες Μουτσάλια που βρίσκονται σε υψόμετρο 1730, ακριβώς κάτω από τις κορφές Ανω Αρένα (2196 μ.) και Κάτω Αρένα (2075μ.) του Γράμμου.

Στην πορεία σας θα δείτε και ένα από τα πιο εντυπωσιακά κεφαλάρια νερού που εμπλουτίζουν με το νερό τους τον ποταμό Σαραντάπορο.

Οι λιμνούλες το χειμώνα και μέχρι αργά την άνοιξη είναι θαμμένες στο χιόνι και η πρόσβαση με αυτοκίνητο (ακόμη και 4 x 4) είναι αδύνατη.

Ομως αν βρεθείτε εδώ τον Μάιο ή μέχρι τον Νοέμβρη πριν πέσουν τα πολλά χιόνια, θα σας συνεπάρει η ομορφιά του τοπίου, η απόλυτη ησυχία, η διαύγεια των νερών.

Στη λίμνη δεν ζουν ψάρια, όμως συναντάμε τους σπάνιους αλπικούς τρίτωνες σε τρεις παραλλαγές. Ο δασικός δρόμος από εδώ συνεχίζει με πολλές στροφές για την Αετομηλίτσα.

Για τις πεζοπορικές περιηγήσεις στην περιοχή ακριβείς πληροφορίες θα σας δώσουν οι ξενώνες «Ξενώνας και Καταφύγιο Αετομηλίτσας» και «Αγριολούλουδο του Γράμμου».

 Διαμονή

• Αετομηλίτσα

Στις παρυφές του χωριού βρίσκεται ο «Ξενώνας και Καταφύγιο Αετομηλίτσας» που είναι ανοιχτός όλο τον χρόνο, τηλ. 26550-31345 & 6974-389788 

• Πληκάτι

«Αγριολούλουδο του Γράμμου», πρόκειται για συγκρότημα αυτόνομων πέτρινων οικιών χτισμένων έξω από το χωριό σε ύψος 1350 μέτρων τηλ.: 2655031550, 6946206863 & 6971536320

• Κεφαλοχώρι

Πάνω στο δρόμο Κοζάνης - Κόνιτσας ενοικιαζόμενα δωμάτια και εστιατόριο «Φασουλής», τηλ.: 26550 81481.

• Καστάνιανη

Λειτουργεί ο κοινοτικός ξενώνας, ενώ για φαγητό στο ισόγειο του κτηρίου υπάρχει καφενείο-ψησταριά τηλ. 6986148700 (πρέπει οπωσδήποτε να υπάρξει συνεννόηση πριν ξεκινήσετε).

 Κείμενο - φωτογραφίες: Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.gr

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας