Ο Ρουμάνος φίλος

34-manea_roth.jpg

Ο Νόρμαν Μάνεα με τον Φίλιπ Ροθ το 1992 Ο Νόρμαν Μάνεα με τον Φίλιπ Ροθ το 1992

Μια 30χρονη φιλία μεταξύ συγγραφέων (πρόκειται για το επάγγελμα της ματαιοδοξίας, λέει κάπου ο Καμί) δεν είναι κάτι συνηθισμένο.

Κι όμως ο Φίλιπ Ροθ θέλησε να την καλλιεργήσει ακόμα και μετά τον θάνατό του, καθώς ζήτησε από τον πρόεδρο του Κολεγίου Bard να του βρει έναν τάφο δίπλα σε εκείνον που είχε κρατημένο ο Ρουμάνος φίλος και ομότεχνός του, Νόρμαν Μάνεα, «ώστε να μη βαριέται, είπε, στο ατέλειωτο επέκεινα».

Ογδόντα δύο χρονώ σήμερα, ο στοχαστικός Μάνεα που υπέστη στην πατρίδα του τις φροντίδες τόσο του Χίτλερ όσο και του Τσαουσέσκου, κατέφυγε αυτοεξόριστος στις ΗΠΑ το 1988, μαζί με τη γυναίκα του Σέλα, και τότε γνώρισε τον Ροθ που έγινε «ο Αμερικανός αδελφός μας».

Χάρη στις δικές του γενναιόψυχες συστάσεις, ο Ρουμάνος συγγραφέας της αυτοβιογραφικής Επιστροφής του χούλιγκαν, του Μαύρου φακέλου (Καστανιώτης), της Υποχρεωτικής ευδαιμονίας, του Περί γελωτοποιών (Αγρα) κ.ά., εντάχτηκε στο διδακτικό δυναμικό αυτού του Κολεγίου της υψηλής διανόησης όπου δίδαξαν συγγραφείς όπως η Μέρι Μακ Κάρθι ή ο Νιγηριανός Τσίνουα Ατσέμπε, και όπου είναι θαμμένη η φιλόσοφος Χάνα Αρεντ.

Οι δύο φίλοι δεν έπαψαν να ανταλλάσσουν κείμενα και ιδέες, και αργότερα ανταγωνίζονταν ποιος θα κάνει περισσότερες αγγειοπλαστικές επεμβάσεις. «Tελικά κέρδισε ο Φίλιπ με 13 “στεντ”».

Για τον θάνατο αυτού του συγγραφέα με τα τόσο πολλά λογοτεχνικά έργα «που θα αντέξουν στον χρόνο» (Ζούκερμαν δεσμώτης, Αμερικανικό Ειδύλλιο, Καθένας, Το ανθρώπινο στίγμα, Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής, Το ζώο που ξεψυχά, εκδ. Πόλις), ο Ρουμάνος φίλος δημοσίευσε ένα αποχαιρετιστήριο άρθρο στο ρουμανικό «Observator Cultural» και στην αντισυμβατική «Επιθεώρηση Βιβλίου του Λος Αντζελες» (LARB,«Nearby and Together»).

Εκεί καταρρίπτει όλα τα δηλητηριώδη σχόλια που τύλιξαν τον φίλο του για την απόρριψη της εβραϊκότητάς του, τον ξινό χαρακτήρα του και τον υποτιθέμενο μισογυνισμό του.

Με την άδειά του δημοσιεύουμε ένα επεισόδιο, όπου ο Μάνεα ζωντανεύει ανάγλυφα έναν άγνωστο Ροθ: ευάλωτο, ταπεινό, με σπάνια ανθρωπιά.

Μια ιστορία για τον άγνωστο Ροθ

«Ο Φίλιπ Ροθ ήταν ο πρώτος προσκεκλημένος μου στη σειρά μαθημάτων για τους “Σύγχρονους Δασκάλους” που έκανα στο Κολέγιο Bard.

Τον ακολούθησαν οι: Μπέλοου, Σαραμάγκου, Κούντερα, Κανταρέ, Σύνθια Οουζικ, Εντνα Ο’ Μπράιεν, Τίσμα, Ταμπούκι, Μάγκρις, Παμούκ, Βάργκας Λιόσα, Μουνιόθ Μολίνα και Ταχάρ Μπεν Τζελούν.

Εδινα στο μάθημα μια επιλογή από το έργο του εκάστοτε συγγραφέα, προχωρούσαμε με τους φοιτητές στην κριτική προσέγγισή του και την επόμενη ημέρα συζητούσαμε όλοι μαζί το έργο με τον ίδιο τον συγγραφέα.

Είχα κανονίσει να μιλήσουμε με τον Φίλιπ έπειτα από τη δευτεριάτικη συνάντησή μου με τους φοιτητές, για να είναι προετοιμασμένος.

Και όλα εξελίχθηκαν άψογα τη Δευτέρα, ακόμα και με το αδέξιο Θέατρο του Σάμπαθ, για το οποίο οι φοιτητές συμφώνησαν πως οι αντρικοί όσο και οι γυναικείοι χαρακτήρες είχαν τις αδυναμίες τους και ήσαν εξίσου παθιασμένοι και δυναμικοί.

Αναπάντεχα, σε σχέση με το Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή, ο Φίλιπ δεν ήταν σίγουρος όπως εγώ ότι όλα κύλησαν καλά.

Οπότε την Τρίτη εμφανίστηκε με έναν ογκώδη χαρτοφύλακα που περιείχε έναν τόμο του Ραμπελέ και έναν άλλο για τη δίκη των Ντάνιελ και Σινιάφσκι, στην οποία οι δύο Σοβιετικοί διαφωνούντες είχαν καταδικαστεί.

Η εκδήλωση -ένα “ανοικτό σεμινάριο” για ολόκληρο το Κολέγιο- ξεκίνησε ειρηνικά, όμως την ώρα της συζήτησης ορισμένες φοιτήτριες κατηγόρησαν τον συγγραφέα ότι είχε δημιουργήσει απλουστευτικές και χυδαίες καρικατούρες των γυναικείων χαρακτήρων.

Να τος πάλι ο αιώνιος αντρικός σοβινισμός! Ολοι οι γυναικείοι χαρακτήρες ήσαν ξύλινοι χωρίς νεύρο και χωρίς πολυπλοκότητα!

Ο Φίλιπ άκουγε σιωπηλός χωρίς να διακόπτει, και στη συνέχεια άνοιξε τον τόμο του Ραμπελέ απ’ όπου διάβασε ένα σαρδόνιο απόσπασμα για την ανθρώπινη φύση κι έπειτα διάβασε τον διάλογο του Ντάνιελ με τον Σοβιετικό εισαγγελέα.

Ο εισαγγελέας σημειώνει πως παρότι ο διαφωνών έχει μεταμφιέσει τις προθέσεις του, είναι ηλίου φαεινότερο για οποιονδήποτε προσεκτικό αναγνώστη και ακόμα περισσότερο για έναν επίσημο λογοκριτή ότι το ψυχιατρείο στο πεζογραφικό έργο του είναι μια ωμή μεταφορά για τον σοβιετικό λαό και για το κομμουνιστικό καθεστώς.

“Σίγουρα όχι! Πώς μπορείτε να υποστηρίζετε κάτι τέτοιο; Δεν είναι παρά ένα νοσοκομείο, όπου αυτοί νοσηλεύονται, είναι άρρωστοι άνθρωποι”, απαντά ο κατηγορούμενος. “Ξέρουμε πολύ καλά. Δεν είμαστε τόσο ηλίθιοι όσο νομίζετε, έχουμε διαβάσει κι εμείς βιβλία, δεν είμαστε αγράμματοι!”

Σ’ εκείνο το σημείο ο Ντάνιελ βγάζει από την τσέπη του ένα βιβλιαράκι με τη σφραγίδα της Ενωσης Σοβιετικών Συγγραφέων.

“Έχω εδώ το σύνταγμα των συγγραφέων, είμαι μέλος της Ενωσης, και δεν υπάρχει κανένα άρθρο που να απαιτεί από τον Σοβιετικό συγγραφέα να περιγράφει μονάχα τέλειους ανθρώπους, άμωμους πολίτες”.

Ομως η παρέμβαση του Φίλιπ δεν έπεισε τους εξεγερμένους, αντίθετα τους προκάλεσε. “Τι είναι αυτά που λέτε; Μας συγκρίνετε με τους Σοβιετικούς λογοκριτές; Με την τυραννία; Μόνο και μόνο επειδή εκφράσαμε ενστάσεις σε ένα μάθημα λογοτεχνίας; Αυτή, απ’ όσο ξέρουμε, είναι μια ελεύθερη χώρα, μια δημοκρατία!”

Καθώς μαζεύαμε τα χαρτιά και τα βιβλία μας για να φύγουμε, ένα όμορφο κορίτσι από την πρώτη σειρά, που δεν το γνωρίζαμε, πλησίασε την έδρα. “Είμαι από την Πράγα. Ακουσα γι’ αυτό το μάθημα και ήρθα με τον καθηγητή μου της Αμερικανικής Λογοτεχνίας”. Ενας άντρας με κοστούμι και γραβάτα σηκώθηκε και μας χαμογέλασε.

Το κορίτσι έκανε μεταβολή για να αντικρίσει τους Αμερικανούς συμφοιτητές της. “Κι εσείς… τίποτα δεν καταλαβαίνετε! Τίποτα για τα συναισθηματικά και σεξουαλικά δεσμά ανάμεσα σε έναν άντρα και μια γυναίκα, τίποτα για το φλερτ, τη συστολή, τη σφοδρότητά τους. Τίποτα για τη Λογοτεχνία – για τον κώδικα της Λογοτεχνίας!”

Οι Αμερικανίδες είχαν μείνει άφωνες, τρομαγμένες μπροστά στην άγρια “Ανατολικο-Ευρωπαία”, ώσπου μια απ’ αυτές σηκώθηκε.

“Ώστε λοιπόν έρχεσαι από την Πράγα; Αν εσείς εκεί πίσω στην Πράγα λειτουργείτε με αυτόν τον τρόπο, τόσο το καλύτερο για σας. Είμαι σίγουρη ότι όλα πάνε θαυμάσια εκεί. Εδώ όμως είναι η δική μας πατρίδα!”».

Αντίθετα, ο Ροθ από το Νιούαρκ και ο Μάνεα από την Μπουκοβίνα, έγιναν αχώριστοι. Αφορμή ήταν η σειρά «Συγγραφείς από την Αλλη Ευρώπη» που συγκρότησε με οξυδέρκεια ο Ροθ, για τον εκδοτικό κολοσσό Penguin.

Ο Μάνεα, στο Βερολίνο τότε με γερμανική υποτροφία, του έγραψε το 1987 προτείνοντάς του για μετάφραση μια ανθολογία όπου συμπεριλαμβάνονταν και Ρουμάνοι, οπότε ο Ροθ ζήτησε αμέσως να διαβάσει οτιδήποτε δικό του.

Οταν πρωτοσυναντήθηκαν στη Νέα Υόρκη πια, ο Μάνεα δεν μιλούσε ακόμα αγγλικά.

«Δεν πειράζει» του είχε πει ο Αμερικανός, «έχουμε χέρια, έχουμε μάτια, θα καταλάβουμε ο ένας τον άλλον».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας