«Ο Ρίτσος σήμερα βρίσκεται στις σιωπές μας»

Φθινοπωριάτικο βράδυ. Σ’ ένα μισογκρεμισμένο αρχοντικό, στους πρόποδες ενός ψηλού βουνού, μια γυναίκα αφηγείται στην τροφό της, που είναι εκατό χρόνων, ίσως και διακοσίων. Είναι η Ηλέκτρα που, μόνη και ηλικιωμένη πια, θυμάται όλα αυτά που έζησε και δεν έζησε...

Το ελάχιστα παιγμένο κείμενο του Γιάννη Ρίτσου «Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού» ανεβαίνει στη Β΄ Σκηνή του Θεάτρου Αργώ (Α Small Argo full of Art) σε σκηνοθεσία και ερμηνεία της Νάνας Παπαδάκη. Το έργο ανήκει στους πολύστιχους ποιητικούς μονολόγους της «Τέταρτης Διάστασης» του Γιάννη Ρίτσου, προορισμένο για τη θεατρική σκηνή.

Γράφτηκε το 1960 και παρ’ όλο που δεν φέρει το όνομα της Ηλέκτρας, αναφέρεται στον κύκλο των Ατρειδών, όπως και η «Επιστροφή της Ιφιγένειας», ο «Ορέστης», η «Χρυσόθεμις», ο «Αγαμέμνονας». Τη συναντούμε στα εβδομήντα της να κατοικεί σ' ένα ερειπωμένο σπίτι στους πρόποδες ενός ψηλού βουνού και να εξομολογείται στη σιωπηλή τροφό της. Το νήμα της μνήμης ξετυλίγεται, ατομικά και συλλογικά πάθη αποχωρίζονται το μυθικό παρελθόν, διατρέχουν την Iστορία και φτάνουν στο σήμερα.

«Ο Ρίτσος, ο οποίος έχει εργαστεί και ως ηθοποιός, στήνει σταδιακά γύρω του τον σκηνικό χώρο που θα του χαρίσει την ελευθερία που αποζητά», λέει η Νάνα Παπαδάκη. «Στο τέλος όμως ο χώρος αυτός φέρνει στο φως κάτι βαθιά κρυμμένο κι αμετακίνητο. Σαν ο άνθρωπος να ανακαλύπτει στην άκρη του ψυχισμού του έναν παραδεδομένο μύθο, ο μύθος να ακολουθεί την αντίθετη πορεία και να ανακαλύπτει τον άνθρωπο.

Σαν το σήμερα να φτάνει στα βάθη του χρόνου και τα βάθη του χρόνου στο σήμερα. Δεν με απασχολεί η σκηνική απόδοση της ηλικίας της ηρωίδας, ούτε και το φύλο του προσώπου που μιλά. Χαίρομαι που ο λόγος αυτός πηγάζει από μια γυναίκα, όπου ο συγγραφέας δεν βάζει σε πρώτο πλάνο μια σαρκική, δική της ή κάποιου άλλου, ανάγκη, αλλά μια ανάγκη βαθιά πνευματική».

• Οπως προδίδει και ο τίτλος της συλλογής («Τέταρτη Διάσταση»), ο Ρίτσος τοποθετεί τους ήρωές του σ’ έναν άλλο χρόνο, ιστορικό με την πιο οντολογική του έννοια.

Ολόκληρη η σύνθεση της «Τέταρτης Διάστασης» μπορεί να ιδωθεί ως ο μονόλογος του ίδιου ανθρώπου που επανεπισκέπτεται με άλλη μορφή κάθε φορά την Iστορία και την κατασκευή μιας ταυτότητας, προσωπικής και συλλογικής. Είδα στο κείμενο τη δυνατότητα να μιλήσω για κάτι που με αφορά βαθιά: τη σιωπή που έχει καρφωθεί μέσα μας, ολόκληρες περιοχές του ψυχισμού και του δυναμικού μας φυλακισμένες σχεδόν, έτοιμες να ξεχειλίσουν από ένα μεγάλο αίσθημα, ένα αίσθημα που σκέπτεται κι έχει ανάγκη τις λέξεις, φράσεις κι ανάσες μεγάλες, ακόμη κι αν γνωρίζει πως οι λέξεις είναι μάταιες.

Η ηρωίδα είχε κάτι απροσδιόριστο. Εμοιαζε να είναι ταυτόχρονα πολλοί άνθρωποι, πολλοί χαρακτήρες μαζί, όχι όμως σε σύγκρουση μεταξύ τους, αλλά σε μια ανάγκη για συμπόρευση. Δεν αντιμάχονταν ο ένας τον άλλον, αλλά ζητούσαν να τους δοθεί ο κατάλληλος χώρος και χρόνος να υπάρξουν.

• Πού μπορούμε να συναντήσουμε την ποίηση του Ρίτσου στην εποχή μας;

Ισως στις σιωπές μας. Σε μια ζωή που ψάχνει να βρει λέξεις να χωρέσει. Περπατώ στην πόλη και βλέπω πρόσωπα με χαμένο βλέμμα, σιωπηλά. Αν μπορούσα να αρπάξω τη σκέψη τους εκείνη την ώρα και να την κάνω λέξεις, νομίζω ότι κάπως έτσι θα έμοιαζε ο λόγος τους. Η ποίηση απευθύνεται σε ελάχιστους, μόνο που καθένας μας έχει μέσα του έναν ελάχιστο εαυτό. Δεν ξέρω τι θα επέλεγε ο Ρίτσος σήμερα ή τι θα τον επέλεγε.

• Οι συνθήκες δουλειάς για τη γυναίκα καλλιτέχνιδα είναι σήμερα περισσότερο δύσκολες;

Ισχύει ό,τι και για κάθε γυναίκα εργαζόμενη σε οποιονδήποτε άλλον χώρο. Το θέατρο δεν λειτουργεί ξεχωριστά απ’ την υπόλοιπη κοινωνία, τα προβλήματα, τις αγκυλώσεις ή τις δυνατότητές της. Οφείλει όμως κατά τη γνώμη μου να βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση και να είναι ανοιχτό σε νέες ζυμώσεις, καθώς και στην κριτική αντιμετώπιση των εξουσιαστικών μηχανισμών που διέπουν την κοινωνία, ενδεχομένως και το ίδιο.

Θεωρώ ότι υπάρχουν κυρίαρχα στερεότυπα βαθιά ριζωμένα στη σκέψη μας για το πώς πρέπει να ασκείται η εξουσία, τι σημαίνει να είναι κανείς άντρας, γυναίκα, τι σημαίνει γνώση, ομορφιά, δύναμη. Ομως αυτά τα στηρίζουμε καμιά φορά κι οι γυναίκες με τις δικές μας επιλογές. Απ’ την άλλη, αν με ρωτήσετε, δεν θεωρώ ότι αυτά τα στερεότυπα εξυπηρετούν και τους ίδιους τους άντρες, εν τέλει. Δεν θέλω να διαχωρίζω τα φύλα, ούτε να εξιδανικεύω οποιονδήποτε μόνο για βιολογικούς λόγους. Ισως μάλιστα η κάθε εξιδανίκευση να κρύβει μέσα της βία.

Στη χώρα μας έχουμε γυναίκες δημιουργούς, που ανήκουν στη νέα και σε παλιότερες γενιές, με σημαντικό έργο, προτάσεις, σκέψη, ιδιαίτερη ματιά, προσωπικό στίγμα. Αν υποθέσουμε ότι φέρουμε μέσα μας και αρσενικά και θηλυκά στοιχεία κι αν λειτουργούμε εις βάρος ενός απ’τα δύο, ή κάποιο αδικούμε, αυτό δεν είναι ένδειξη δύναμης, αλλά αδυναμίας. Αν προσπαθήσουμε να εξελιχθούμε, κάτι που δεν έχει σχέση μόνο με το μορφωτικό μας επίπεδο, αλλά κυρίως με την εσωτερική μας καλλιέργεια, τότε ίσως μπορέσουμε να μιλήσουμε και για τη μεγαλύτερη μορφή τέχνης που είναι η ίδια η ζωή.

INFO: Θέατρο Αργώ -Β΄ Σκηνή (Eλευσινίων 15, Μεταξουργείο, τηλ.:210-5201684). «Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού» του Γιάννη Ρίτσου. Σκηνοθεσία-Ερμηνεία: Νάνα Παπαδάκη. Καλλιτεχνική επιμέλεια: Γιώργος Ζορμπάς. Σκηνικά- Κοστούμια: Αση Δημητρολοπούλου. Μουσική: Βασίλης Τζαβάρας. Φωτισμοί: Γιώργος Ζορμπάς, Σεμίνα Παπαλεξανδροπούλου. Σάββατο, Κυριακή 21.15

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας