O Νικόλαος Βεντούρας και οι «λιτανείες» της τέχνης

ventouras-pinakas3.jpg

Νικόλαος Βεντούρας, Στον κάμπο του Σιδάρι [sic] / Τοπίον Ciel pomelée, 1973  Χαλκογραφία, 28 εκ. x 20,5 εκ. Νικόλαος Βεντούρας, Στον κάμπο του Σιδάρι [sic] / Τοπίον Ciel pomelée, 1973 Χαλκογραφία, 28 εκ. x 20,5 εκ.

Τι είναι αυτό που κάνει ένα σύγχρονο εικαστικό έργο ζωντανό και ενδιαφέρον; Να μας αγγίζει, να μας γοητεύει, να μας συγκινεί, να μας θίγει, να μας αφορά; 

Τι είναι αυτό που κάνει ένα έργο τέχνης να αποδρά ως διά μαγείας από τα κατά συνθήκη ψεύδη ενός προδιαγεγραμμένου και συμβατικού αισθητικού περιβάλλοντος και να χαράσσει μια πορεία στον χώρο και τον χρόνο κουβαλώντας τα σημάδια μιας προσωπικής βαθιά βιωμένης εμπειρίας; 

Είναι το βάθος και η ποιότητα μιας εσωτερικής ζωής που ξεχειλίζει στην επιφάνεια και μεταμορφώνει μια απλή εικόνα σε ένα αισθητικό γεγονός. Η έκφραση ενός ψυχισμού που κάνει μορφές και περιεχόμενα να συγκροτούν αδιαίρετα μια πλαστική φόρμα που νοσταλγεί και διεκδικεί το μέλλον, μαρτυρά για το παρόν και φανερώνει το γενεαλογικό δέντρο ενός παρελθόντος πανταχού παρόντος. 

Στις χαρακτικές εικόνες του Νικολάου Βεντούρα (1899-1990) υπάρχει με μοναδικό τρόπο αυτό το αδιαίρετο στοιχείο που συνδέει τον τοπογραφικό προσδιορισμό με την υπέρβασή του, την ακριβή αίσθηση της εντοπιότητας με τη λυρική της διάχυση, την πιστή καταγραφή του τόπου με την αφαιρετική του αποδόμηση και που οδηγεί σ' έναν κόσμο λαμπρής χρωματικής αλχημείας. 

Η συνειδητά παραστατική ταυτότητα του αστικού χώρου και του τοπίου, οι εικόνες της πόλης, των λιμανιών, των καραβιών, των δρόμων μεταπλάθονται σε χρωματικές εκλάμψεις πολύχρωμων κηλίδων και δυναμικών γραμμών σ' ένα νέο σύμπαν, εκρηκτικό και φαντασμαγορικό. 

Ολα είναι στη θέση τους, σχεδιασμένα με τη νηφαλιότητα και την ακρίβεια ενός ευαίσθητου παρατηρητή. Και όμως, αργά και σταθερά αρχίζουν να κινούνται, να αλλοιώνουν την προοπτική τους, να χάνουν τους σταθερούς τους άξονες τα σπίτια, τα καντούνια, οι συνοικίες, οι πλατείες, οι δρόμοι. 

Με μια φαινομενικά αυθαίρετη παραμόρφωση των φυσικών μορφών ο Βεντούρας επιχειρεί να δαμάσει με βίαιες χαράξεις έναν συμβατικό, ισορροπημένο αισθητικά κόσμο και να αναμετρηθεί με τη φυσική πραγματικότητα αποδομώντας την και ξαναδίνοντάς της καινούργια ψυχικά περιεχόμενα. Ενα πολύχρωμο, γλυκόπικρο όνειρο μεταμορφώνει τα πάντα σε μια λαμπερή πανδαισία της αφαίρεσης.

Ολα γύρω χάνουν την αντικειμενική τους υπόσταση και γίνονται αφορμή για ένα θαυμαστό ταξίδι της καρδιάς και του νου. Ενα ταξίδι κάπου μεταξύ «Νορβηγίας και φαντασίας», όπως θα 'λεγε ο μέγας ποιητικός γεωγράφος Χαλκιδαίος Γιάννης Σκαρίμπας.

Εδώ η ποιητική «Νορβηγία» του Βεντούρα δεν είναι άλλη από τη δική του Κέρκυρα. Και ο τόπος της φαντασίας του είναι ο τόπος της τέχνης του, που δεν είναι ου-τοπικός, αλλά εν-τόπιος· ένας τόπος που είναι φανταστικός και υπαρκτός, ακριβώς επειδή μπορεί κάθε στιγμή να μεταμορφώνεται -με τα μάτια του και την τέχνη του- σε μια εκθαμβωτική μαγική εικόνα. 

Εκφραστικότητα και απλότητα, τολμηρές τεχνικές επινοήσεις και ευφάνταστες ζωγραφικές καινοτομίες, αδυσώπητη μάχη με το υλικό, αλλά και νηφάλια, γερά δομημένη αισθητική ταυτότητα που επιτρέπει όμως, αλλά και επιβάλλει, τον πιο τολμηρό αυτοσχεδιασμό· ακριβής παρατήρηση και βαθιά γνώση του εαυτού και του κόσμου, βαθιά σχέση οικειότητας και αγάπης με ό,τι τον περιβάλλει και σπουδαία καλλιτεχνική συνείδηση και αυτογνωσία, αυτά είναι κάποια από τα εφόδια που κουβαλάει ο Βεντούρας στην καλλιτεχνική του οικοσκευή στα μακρινά ταξίδια του μέσα στον εαυτό του και μέσα στον τόπο του. Φορτωμένος επίσης με τις βαριές παρακαταθήκες της ιστορικής αφαίρεσης του αιώνα του, αναζητά ασταμάτητα νέα ταξίδια. 

Νικόλαος Βεντούρας, Στον Αστερισμό του Ταύρου, 1968, χαλκογραφία Νικόλαος Βεντούρας, Στον Αστερισμό του Ταύρου, 1968, χαλκογραφία |

Επίμονος ταξιδιώτης της λιτότητας αλλά και της φαντασμαγορίας του πλούτου της χρωματικής ματιέρας, αλλά και της καίριας και αποφασισμένης μαυρόασπρης γραμμής, της ονειρικής διάχυσης του χρωματικού φάσματος, αλλά και του λιγοστού και πολύτιμου ίχνους, της εξπρεσιονιστικής δυναμικής πολυχρωμίας, αλλά και του πυκνού, μεστού αφαιρετικού περιγράμματος.

Ενας πολύχρωμος και μαζί μαυρόασπρος εικαστικός κόσμος είναι ο κόσμος του Βεντούρα, που ισορροπεί και συμπληρώνει τα φαινομενικά αντίθετα και διεκδικεί μέσα από το υλικό που κατακτιέται και αντιστέκεται τις πιο χυμώδεις, ατμοσφαιρικές, δραματικές αλλά και ευφρόσυνες εικόνες. 

Εικόνες, εκχυλίσματα μιας αισθαντικής ψυχής που ονειρευόταν την πραγματικότητα και πραγματοποιούσε το όνειρο σε μυστηριακές μαγευτικές διαδρομές μέσα από την τέχνη του στους συμπαντικούς αστερισμούς του Τοξότη, του Αιγόκερω, της Παρθένου, του Ταύρου. 
Αλλά και μοναχικός περιπατητής ο Βεντούρας στους γήινους αστερισμούς του τόπου του, στις γειτονιές και τα σοκάκια της αγαπημένης πόλης.

Θυμόμαστε τον Καβάφη: 

Οικίας περιβάλλον, κέντρων, συνοικίας 
που βλέπω κι όπου περπατώ· χρόνια και χρόνια. 
Σε δημιούργησα μες σε χαρά και μες σε λύπες: 
με τόσα περιστατικά, με τόσα πράγματα. 
Κ' αισθηματοποιήθηκες ολόκληρο, για μένα. 

Αυτή η βαθιά οικειότητα με τα πράγματα, η αισθηματοποίηση του περιβάλλοντος χώρου γίνεται και στον Βεντούρα στοιχείο ζωής και τέχνης. Οι γνώριμες, συνηθισμένες εικόνες, οι συνήθειες μιας καθημερινής ζωής δεν μεταφράζονται ποτέ σε συμβατική διαχείριση του καλλιτεχνικού αισθήματος, αλλά είναι η αστείρευτη πηγή μιας έμπνευσης που διαρκώς αναζητά και πειραματίζεται σε νέους δρόμους γεμάτους φως, γραμμές και χρώματα. 

Πολυμήχανος τεχνίτης, οξυδερκής παρατηρητής, καινοτόμος χαράκτης ο Βεντούρας βίωσε με νηφάλιο, εσωτερικευμένο στοχασμό, αλλά και με το πείσμα και την επιμονή του νεωτεριστή καλλιτέχνη, τα μεγάλα ερωτήματα που έθεσε ο 20ός αιώνας. 

Πρωτοπορία-συντήρηση, καταστροφή-ανασυγκρότηση, νεωτερικότητα-παράδοση, αυτά τα δίπολα που γέννησε και κληροδότησε ο αιώνας με τις συγκλονιστικές αναταράξεις πέρασαν με ήρεμο πάθος, με σκεπτόμενη, ανήσυχη διαύγεια, με οργανωμένο πειραματισμό, ανατρεπτικότητα και ήπιο οίστρο στη γεμάτη αισθητικούς νεωτερικούς χυμούς τέχνη του Βεντούρα. 

Οι τραγικές μνήμες του αιώνα μεταφέρονται στο έργο του σαν μια δραματική χρωματική συμφωνία ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, οι μάζες της τυπωμένης ύλης, οι κηλίδες και τα βαθιά σκούρα νεφελώματα θυμίζουν τραύματα και ανοιχτές πληγές. Κυριαρχούν τα κόκκινα σκούρα, τα βαθιά μπλε, τα μαύρα και τα δραματικά πορτοκαλί και καφέ. 

Η γαλήνια αυστηρότητα που χαρακτηρίζει την καλλιτεχνική πράξη τον συνοδεύει υπόγεια ακόμη και εκεί που χάνεται βαθιά στις ενεργειακές πηγές της χρωματικής ύλης, δημιουργώντας χρωματικές ηφαιστειακές εκρήξεις μέσα από την καρδιά της δημιουργίας. 

Στη σειρά των έργων του «λιτανείες» ο Βεντούρας ξαναβρίσκει αυτό που δεν εγκατέλειψε ποτέ, την Κέρκυρά του, τον γενέθλιο τόπο.

Ξαναβρίσκει την εσωτερική ζωή, τις τελετουργίες, την οργανωμένη κοινότητα των ανθρώπων της μικρής πόλης, τις ιεροτελεστίες τους, τα αρχέτυπα μυστήρια των ανθρώπινων συναθροίσεων, το ιερό αίσθημα του συλλογικού ανήκειν. 

Τη μνήμη της χαμένης ανθρώπινης ενότητας, που ζωγραφικά αποτυπώνεται εδώ σαν ένα απαύγασμα φωτός και χρωμάτων, τη διαφυλά ο Βεντούρας σαν πολύτιμη παρακαταθήκη ενός κόσμου που κινδυνεύει να χαθεί στον βάρβαρο αιώνα του. 

Μέσα από τη βασανισμένη χρωματική ύλη και τις υπαρξιακά πυρετώδεις χαράξεις, ο Βεντούρας διασώζει εικαστικά με μοναδικό τρόπο το θρησκευτικό-ιερατικό αίσθημα που συνδέει και ενοποιεί πνευματικά τις ανθρώπινες κοινωνίες.

Η κοινή πνευματική ζωή της κοινότητας και οι γιορτές της αποκτούν εδώ την πολυτιμότητα μιας εικαστικής αποθέωσης.

Ενα βαθύ λυρικό, κατανυκτικό πανηγύρι των χρωμάτων, ένας εκθαμβωτικός ρυθμός σχημάτων, μια μουσική φαντασμαγορία που μετασχηματίζει την τελετή των καθημερινών ανθρώπων σε πολύχρωμη, συμφωνική αποκάλυψη. 

Γράφει ο Βεντούρας για την τέχνη του: «Το ασυνείδητον εις το οποίον παραδίδω το χέρι μου, τελικά έκανε αυτό που εκείνο επέμενε να κάμει». 

Φαίνεται σαν να πιστεύει πως μια τυφλή δύναμη οδηγεί το χέρι του καλλιτέχνη. Σαν ένα υποσυνείδητο να ορίζει πλήρως τους κανόνες της τέχνης του και ο ίδιος να αφήνεται αυτοβούλως στις προσταγές του. 

Και όμως δεν είναι ακριβώς έτσι. Αυτό που ο Βεντούρας χρεώνει στο ασυνείδητο, αυτό που συντελείται σ' αυτές τις λαμπρές χαρακτικές εικόνες, είναι κάτι που έχει να κάνει τελικά με τη συνειδητότητα και καθόλου με την τυχαιότητα ενός ανεξέλεγκτου ασυνείδητου.

Εν τέλει η ακέραια και δομημένη συνείδηση του δημιουργού είναι αυτή που έχει τον τελευταίο λόγο, αυτή που απελευθερώνει, που κατευθύνει αλλά και που ελέγχει τα παραστρατήματα ενός ατίθασου εσωτερικού ψυχισμού. 

Η χάραξη, οι χαρακιές που φανερώνουν τα χαρακτηριστικά του έργου και τον χαρακτήρα του δημιουργού είναι τα καλλιτεχνικά και τα ηθικά εφόδια μιας πλαστικής διαλέκτου που μεταμορφώνει το συμβατικό και πεζό σε αισθητικές εικόνες πρωτογενούς δύναμης. 

Αυτό που εκτίθεται εδώ είναι η βαθιά αίσθηση αλλά και η συνείδηση του δημιουργού πως ο κόσμος του -ο κόσμος μας- στην τωρινή του μορφή δεν είναι ο μόνος δυνατός κόσμος. Και αυτόν τον κόσμο θα μπορούσε να απεικονίσει η τέχνη όχι όπως είναι, αλλά όπως θα μπορούσε να είναι (Κλέε). 

Οι λιτανείες και τα λάβαρα στην τέχνη του Βεντούρα είναι τελικά μια πομπή λατρευτική, φόρος τιμής και πίστης στην ίδια τη ζωγραφική πράξη, μια λιτανεία και ένα προσκύνημα, μια μαγική τελετουργία μέσω των εικόνων της χαρακτικής γλώσσας, που αναστοχάζεται τον κόσμο «αλλιώς», πολύχρωμο, δημιουργικό και ελεύθερο. 

 Info:

«Νικόλαος Βεντούρας - Μισός αιώνας πρωτοπορίας», Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138. Μέχρι 25/2

*Ζωγράφος, ομ. καθητητής Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας