« Ο λαός! Λέξη μισητή»…

konstantinos_apodra_oikogeneiakos_sto_exoteriko.jpg

Το βασιλικό αντιπραξικόπημα απέτυχε. Ο Κωνσταντίνος αποδρά οικογενειακώς στο εξωτερικό Το βασιλικό αντιπραξικόπημα απέτυχε. Ο Κωνσταντίνος αποδρά οικογενειακώς στο εξωτερικό

Μοναρχική λογοκρισία κατά «Ατρειδών» και Χατζιδάκι

Πενήντα χρόνια από το χουντικό πραξικόπημα, πενήντα παρά κάτι (13 Δεκεμβρίου 1967) αφ’ ότου ο τότε βασιλιάς Κωνσταντίνος, με καθυστέρηση εννέα μηνών, από τότε που το νομιμοποίησε, αποφάσισε να του εναντιωθεί.

Τόσο ερασιτεχνικά όμως, ώστε προτίμησε διωκόμενος να αποδράσει οικογενειακώς στο εξωτερικό, γράφοντας έτσι την αρχή του τέλους των βασιλιάδων σ’ αυτόν τον τόπο. Τι θα του έκαναν αν τον έπιαναν; Το πιθανότερο: θα τον ηρωοποιούσαν, με επακόλουθο να παγίωνε τον θρόνο του. Ευτυχώς, το μυαλό του δεν έφτανε έως εκεί.

Το γεγονός είναι γνωστό, οπότε εδώ θα θυμίσω, με την ευκαιρία, δύο πολιτιστικά συμβάντα, που δηλώνουν την ισχύ, όσο βρισκόταν στα πράγματα, του βασιλικού θεσμού και των υποστηρικτών του.

«Ατρείδες»

Το καλοκαίρι του 1964 (πριν από 53 χρόνια), επί κυβερνήσεως Ενώσεως Κέντρου, είχε εγκριθεί από την αρμόδια επιτροπή του Φεστιβάλ Αθηνών να παιχθεί στο Ηρώδειο το έργο ενός νέου συγγραφέα, του Βαγγέλη Κατσάνη «Οταν οι Ατρείδες…», που τελικά δεν παίχτηκε.

Ο λόγος: έθιγε τον θεσμό της βασιλείας – τι Ατρείδες, δηλαδή, τι Γλίξμπουργκ. Και πώς να μη θιγούν, για λογαριασμό των Α.Μ. οι Ηρακλείς του, όταν στο εν λόγω έργο υπήρχαν καίριες αντιμοναρχικές αιχμές. Ιδού μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το έργο (δημοσιεύθηκε ολόκληρο στο περιοδικό «Θέατρο» του Κώστα Νίτσου, τεύχος 15, Μάης – Ιούνης 1964):

ΟΔΥΣΣΕΑΣ […] Ληστές είμαστε όλοι, Αγαμέμνονα. Κι η εκστρατεία θα γίνει. Κι όσους τριγύρω μαζέψαμε, καθώς ληστές τους κάναμε κι αυτούς να βλέπουν. Κι η εκστρατεία θα γίνει. Ξέρεις καλά τα κέρδη μας, ξέρεις περίκαλα και τις ζημιές μας […] Μια φάρα είμαστε.

ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑΣ […] Οι βασιλιάδες μόνε βασιλιάδες είναι. Τίποτ’ άλλο. Μ’ αίμα και δάκρυο, όσο χρειαστεί των άλλων, τι δικό μας, όποιο, οι θρόνοι μας βαστιούνται.

ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ Ο λαός! Λέξη μισητή κ’ εφεύρεση ανόσια. Ο λαός. Ποιοι είναι αυτοί που θα ζητήσουν από μένα; Οι βασιλιάδες ορίζουν. Κι ο λαός υπακούει. Οι βασιλιάδες προσφέρουνε κι ο λαός δέχεται […]

Στο παλάτι του πατέρα μου διδάχτηκα πως πρέπει οι βασιλιάδες ναν’ σκληροί και μόνο όσο βαστούν τα κότσια τους, με το σπαθί και το μαστίγιο τον θρόνο να διαφεντεύουν και λεύτεροι απ’ του λαού τις γνώμες να ορίζουν […] Μπροστά σ’ ένα νεκρό βασιλιά, όρθιο έναν άλλο χρειάζεται να βρει να τον ζητωκραυγάσει.

Το έργο θα ανέβαινε στο Ηρώδειο αρχικά σε σκηνοθεσία Μίνου Βολανάκη, με πρωταγωνιστή τον Μάνο Κατράκη. Η συνεργασία όμως κάπου σκάλωσε και τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Πέλος Κατσέλης, για να ναυαγήσει με την απαγόρευση. Τελικά ανέβηκε τον επόμενο χειμώνα στο Θέατρο «Κοτοπούλη - Ρεξ», σε σκηνοθεσία και με πρωταγωνιστή τον Δημήτρη Μυράτ, που ήταν και μέλος της κριτικής επιτροπής του Φεστιβάλ που το είχε επιλέξει.

…και Χατζιδάκις

Οι «Ατρείδες» δεν ήταν το μόνο έργο που ενεργοποίησε τους Ηρακλείς του στέμματος. Δεν γλίτωσε ούτε ο Μάνος Χατζιδάκις, του οποίου το προλογικό τραγούδι «Κι ήταν που λέτε μια φορά», από το θεατρικό έργο «Παραμύθι χωρίς όνομα» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, από το ομότιτλο μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα, το 1965 (επί κυβερνήσεως αποστατών), κατακρεουργήθηκε από τη λογοκρισία κι έτσι κυκλοφορεί έκτοτε.

Ερμηνευτής του τραγουδιού ο Λάκης Παππάς, που αρχίζει με τους στίχους: «Κι ήταν που λέτε μια φορά / οπού’ χαμ’ ένα βασιλιά / καλό ανθρωπάκι». Για να συνεχίσει και να κλείσει με τους στίχους:

«Ετσι μας άφησε η χαρά / κι έτσι μας βρήκε η συμφορά και το φαρμάκι». Παραλείπονται δηλαδή οι ενδιάμεσοι «επιλήψιμοι» στίχοι: «Βαριά του ‘ρχόταν η δουλειά / κι ήταν τα ζώα μου αργά / καλό ανθρωπάκι. / Από το βράδυ ώς το πρωί / κάλλιο είχε μάσα και πιοτί / κι ένα υπνάκι / καλό ανθρωπάκι»…

Το τραγούδι όμως ακουγόταν αλογόκριτο, μαζί με άλλα απαγορευμένα, στις μπουάτ της Πλάκας - από τις σθεναρές εστίες αντίστασης της εποχής.

Στο πλαίσιο

Στον Βασίλη Βασιλικό –επιτέλους–, τον πλέον αναγνωρισμένο διεθνώς Ελληνα συγγραφέα, μαζί με τον Καζαντζάκη και τον Καβάφη, δόθηκε το κρατικό Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων, για –όπως αναφέρεται– «τη συνολική προσφορά του έργου του στο ευρύτερο πολιτιστικό επίπεδο».

Και ακόμα, επειδή «εκτός από το καθαυτό συγγραφικό του έργο, που εξακολουθεί έως σήμερα να είναι δραστικό, ανέπτυξε και έντονη πολιτισμική δράση από δημόσιες θέσεις που κατά καιρούς είχε: στην ελληνική τηλεόραση, εκπρόσωπος [πρεσβευτής] της Ελλάδας στην Unesco, πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων και δημιουργός της πολύχρονης τηλεοπτικής εκπομπής “Αξιον Εστί”». Και ας προστεθεί -ως δημοσιογράφος- εκλεγμένο μέλος στο Δ.Σ. του Μορφωτικού Ιδρύματος της ΕΣΗΕΑ.

Γιάννης Ξανθούλης, με ακόμη ένα μυθιστόρημα: «Εγώ, ο Σίμος Σιμεών» (εκδ. Διόπτρα), με δικό του εξώφυλλο. Με ήρωα ένα εκ Μακεδονίας χαρισματικό αγόρι στη δεκαετία του ’60, στα βιώματα του οποίου αναφέρθηκε γλαφυρότατα στον «Ιανό» ο Ξανθούλης, με τη χάρη που διαθέτει να κρατάει καθηλωμένο το κοινό – ως συγγραφέας και ως προφορικός αφηγητής.

Συμπληρώνοντας τη διπλανή αναφορά στον Βαγγέλη Κατσάνη, να προσθέσω ότι λίγες ημέρες αργότερα μετά από σχετικό δημοσίευμά μου στην «Ελευθεροτυπία» (12 Δεκεμβρίου 2009), παίρνω ένα τηλεφώνημα από τη σύζυγο του Κατσάνη: «Ηταν η τελευταία χαρά που δοκίμασε, γιατί την επομένη, 13 Δεκεμβρίου, πέθανε».

Εμεινα άναυδος για το ξαφνικό τέλος –στα 74, από ανακοπή– του σημαντικού αυτού συγγραφέα, όχι μόνο των «Ατρειδών», αλλά και άλλων έργων (θεατρικών, σεναρίων, λογοτεχνικών, μεταφράσεων), που έφυγε όπως έζησε: διακριτικά και αθόρυβα (ούτε καν μια αναφορά στα ΜΜΕ). Από τα οδυνηρά αναπάντεχα της δουλειάς μας.

ΚΑΙ… Υπό το βλέμμα του Ερντογάν.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας