Η εκκλησιά του Μακρυγιάννη

Το εκκλησάκι, με τα χαρακτηριστικά βυζαντινά συμπαγή τούβλα, μαζί με την πλατεία των τεσσάρων στρεμμάτων που το περιβάλλει, είναι μια όαση στην ανατολική πλευρά της Πλάκας.

Στην αρχαιότητα, σύμφωνα με τον πολεοδόμο Ιωάννη Τραυλό, ήταν έξω από την ιστορική πόλη και φιλοξενούσε ένα από τα ιερά που ήταν αφιερωμένα στη θεά Αρτέμιδα.

Τα αποτυπώματα της εισόδου του αρχαίου ναού της θεάς του κυνηγιού και της αγνότητας διατηρούνται πίσω από την περίφραξη της εκκλησίας και ορατές είναι μόνον μερικές κολόνες.

Η ανάπτυξη της ιστορικής συνοικίας στην ουσία ξεκινά στους ρωμαϊκούς χρόνους, όταν δίπλα στον αρχαίο ναό κατασκευάστηκαν λουτρά, που αποτελούσαν μέρος της γενναιόδωρης προσφοράς του αυτοκράτορα Αδριανού προς τους Αθηναίους.

Ανακόπηκε όμως κατά τη βυζαντινή περίοδο, λόγω των εχθρικών σχέσεων που είχαν αναπτυχθεί ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη και την Αθήνα, γιατί η τελευταία είχε θεωρηθεί κέντρο της ειδωλολατρίας.

Τουρκοκρατία

Αρχαίος ναός Αρτέμιδος- Μακρυγιάννη

Η εικόνα της Πλάκας άλλαξε κατά την οθωμανική κατοχή. Στις αρχές του 16ου αιώνα η Αθήνα έγινε έδρα του Βοϊβόνδα, του Τούρκου διοικητή της πόλης που διοριζόταν από τον σουλτάνο.

Σύντομα, λόγω της Βασιλικής, της Αθηναίας ευνοούμενης του Ιμπραήμ του Α', η πόλη απέκτησε σημαντικά προνόμια που της επέτρεψαν να αναπτυχθεί.

Δημιουργήθηκαν 36 ενορίες, που ανήκαν σε 8 πλατώματα, από τα οποία το σπουδαιότερο ήταν αυτό της Πλάκας.

Από τότε εμφανίζεται και το σχετικό τοπωνύμιο, που χαρακτήριζε όλη τη ζώνη γύρω από το Φανάρι του Διογένη.

Ο Δ. Καμπούρογλου, στο έργο του «Αι Παλαιαί Αθήναι», το αποδίδει στην ύπαρξη μιας μεγάλης λευκής πλάκας που υπήρχε στην οδό Θέσπιδος. Διαφορετική εκδοχή παρουσιάζει ο Κ. Μπίρης στο βιβλίο του «Τοπωνύμια των Αθηνών».

Υποστηρίζει ότι η λέξη «πλακ» είναι αρβανίτικη και σημαίνει παλιά. Επικαλείται μάλιστα το γεγονός ότι πολλοί κάτοικοι της περιοχής ήταν Αρβανίτες και αυτοαποκαλούνταν «γκάγκαροι».

Ηταν άλλος ένας διφορούμενος χαρακτηρισμός, αφού ορισμένοι τον χρησιμοποιούν για να προσδιορίσουν τους γηγενείς κατοίκους της Αθήνας. Για άλλους όμως ο όρος είναι υποτιμητικός που παραπέμπει σε μισθοφόρους και νταήδες.

Μία από τις ενορίες της Πλάκας ήταν το Κουντίτο, που είναι λατινική λέξη που σημαίνει βρύση. Ηταν «περιορισμένη, αλλά μνημειοβριθής», όπως επισημαίνει ο Δ. Καμπούρογλου, με ενοριακή εκκλησία τον Αγιο Νικόλαο, που δεν διασώθηκε.

Το εκκλησάκι, που βρίσκεται μεταξύ των οδών Χαιρεφώντος, Λυσικράτους, Γαλανού και Γκούρα, εκτιμάται ότι κατασκευάστηκε μεταξύ των ετών 1025-1050, εποχή της αυτοκρατορίας των Κομνηνών.

Στην αρχή ήταν αφιερωμένος στη μνήμη των Αγίων Θεοδώρων, αλλά το 1727 ο τότε μητροπολίτης Αθηνών και οι δημογέροντες αποδέχτηκαν το αίτημα μοναχών του Σινά και τους το παραχώρησαν.

Από τότε πήρε το όνομα της Αγίας Αικατερίνης, που τιμάται στο Ιερό Ορος.

Οι Σιναΐτες μοναχοί αγόρασαν μικρές εκτάσεις γύρω από το εκκλησάκι όπου δημιούργησαν πλατεία και φύτεψαν συμβολικά φοίνικες.

Κατασκεύασαν και μια κρήνη, που αναφέρεται από ξένους περιηγητές της εποχής ως «Βρύση του Σιναΐτη».

Η παρουσία των μοναχών διήρκεσε ώς το 1889, οπότε το πούλησαν στη Μητρόπολη Αθηνών, λέγεται με συμβολικό τίμημα και με παραχώρηση μετοχίου σε άλλο χώρο, με σκοπό να μετατραπεί σε ενοριακό ναό.

Ο βασικός λόγος της μεταβίβασης ήταν οι μεγάλες ζημιές που είχε υποστεί η Αγία Αικατερίνη κατά τη διάρκεια της Επανάστασης κατά των Τούρκων και κυρίως στις μάχες που είχαν δοθεί γύρω από την Ακρόπολη για την απελευθέρωση της Αθήνας, η οποία ολοκληρώθηκε μόλις το 1832.

Μεγάλες ζημιές στο εσωτερικό είχαν προκληθεί και από κεραυνό τον Μάιο του 1849.

Το αρχικό εκκλησάκι, όπως και το γειτονικό της Σωτείρας του Κοττάκη, ακολουθούν τις αρχές του βυζαντινού σταυροειδούς ρυθμού, με τρούλο που εδράζεται σε τέσσερις κίονες.

Ανάμεσα στα χαρακτηριστικά κόκκινα, συμπαγή του τούβλα παρεμβάλλονται λευκά μάρμαρα από τις αρχαιότητες που υπήρχαν στον χώρο.

Το πιο εντυπωσιακό σημάδι της αρχαιότητας είναι το μαρμάρινο κομμάτι στο οποίο εδράζεται η Αγία Τράπεζα.

Οι παρεμβάσεις

Εκκλησία Αγ. Αικατερίνης στου Μακρυγιάννη

Οι ανίερες παρεμβάσεις χρονολογούνται στο 1927 και συνδέονται με την πρώτη εκτεταμένη ανακαίνιση του ναΐσκου.

Τότε ψήλωσε ο τρούλος και έγιναν προσθήκες με αντιαισθητικά επιχρίσματα για να εναρμονίζονται τα βυζαντινά κτίσματα με τα νεοκλασικά που έκαναν δυναμική εμφάνιση στην Αθήνα!

Ηταν η εποχή που απομακρύνθηκε ο Νικόλαος Μπαλάνος από την Υπηρεσία Αναστηλώσεων Αρχαίων και Ιστορικών Μνημείων και εκδηλώθηκαν παρεμβάσεις σε διάφορα μνημεία της βυζαντινής περιόδου.

Η Αγία Αικατερίνη δεν ήταν η μόνη που έζησε τις αρνητικές συνέπειες αυτής της επιλογής, αφού ανάλογες παρεμβάσεις έγιναν στη Μεταμόρφωση Σωτήρος και το «Ειρηνάκι» στην οδό Νικοδήμου, στην Αγία Κυριακή στην οδό Αθηνάς και τους Αγίους Αναργύρους στου Ψυρρή...

Στο εσωτερικό του ναΐσκου υπάρχουν σπουδαίες φορητές εικόνες, που είναι έργα του αγιογράφου Δημήτριου Κάφη (1887-1985), ο οποίος είχε ενσωματώσει στην τέχνη του πολλά στοιχεία της βυζαντινής και επτανησιακής σχολής.

Η αρχαιότερη εικόνα είναι αυτή της Αγίας Αικατερίνης, που βρίσκεται στο ξύλινο προσκυνητάρι και θεωρείται έξοχο δείγμα της λαϊκής τέχνης κατά την τουρκοκρατία.

1. Οι εικόνες

Στην Αγία Αικατερίνη εκκλησιαζόταν ο στρατηγός Μακρυγιάννης, που είχε το σπίτι του σε κοντινή απόσταση, στην περιοχή που φέρει το όνομά του. Στο τέμπλο της είχε τοποθετήσει τρεις εικόνες που τις προόριζε για το εκκλησάκι που σκόπευε να χτίσει στην αυλή του.

2. Οι απειλές

Η περιοχή, όπως και ολόκληρη η Πλάκα, έζησε τη χρυσή εποχή των μπουάτ στη δεκαετία του 1960, αλλά στη δικτατορία άρχισαν να λειτουργούν τα πρώτα ξενυχτάδικα, με όλα τα χαρακτηριστικά αυτών της παραλιακής.

Το 1979 ο τότε υφυπουργός Οικισμού Στέφανος Μάνος δημιούργησε την ομάδα ειδικών υπό τον καθηγητή Διονύση Ζήβα για την αναμόρφωση της περιοχής. Οι αλλαγές στις χρήσεις γης, οι αυστηροί όροι δόμησης και οι εκτεταμένες πεζοδρομήσεις έγιναν τη δεκαετία του 1980 από τον Αντώνη Τρίτση.

Παρά τα θετικά μέτρα, όμως, οι απειλές στο δομημένο περιβάλλον στην πιο αναγνωρίσιμη γειτονιά της πρωτεύουσας παραμένουν ώς σήμερα.

3. Υπόγειο δίκτυο

Η περιοχή είναι η μόνη της πρωτεύουσας που εφαρμόστηκε η... λογική! Τα έργα πεζοδρόμησης συνδέθηκαν με την τοποθέτηση υπόγειων αγωγών μεγάλων διαστάσεων μέσα στους οποίους έχουν τοποθετηθεί όλα τα δίκτυα κοινής ωφέλειας.

Αυτό σημαίνει ότι οι βλάβες επισκευάζονται και τα δίκτυα εκσυγχρονίζονται υπόγεια, χωρίς τα ράβε-ξήλωνε που παρατηρείται στους υπόλοιπους δρόμους της πρωτεύουσας, ακόμη και σε κεντρικές λεωφόρους.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας