Η διανόηση πρέπει να παραμείνει μακριά από κάθε πολιτική δέσμευση

allanfat_pauln.jpg

Πολ Αντρέ Μπαλανφά Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι αποκάλυψαν το κρυφό πρόσωπο του καπιταλισμού

Ισως οι πιο ρηξικέλευθες και τολμηρές απαντήσεις που έχουν δοθεί από σύγχρονους φιλοσόφους για τα σύγχρονα προβλήματα.

Αυτές μάς έδωσε ο κορυφαίος Γάλλος φιλόσοφος Πολ Αντρέ Μπαλανφά, που από το 2009 κατέχει τη θέση του καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Γαλατά στην Κωνσταντινούπολη.

Πρόκειται για παγκοσμίου φήμης γαλλόφωνο εκπαιδευτικό ίδρυμα, όπου οι διαλέξεις του Μπαλανφά για τον Γερμανό φιλόσοφο Μάρτιν Χάιντεγκερ προκαλούν σχεδόν πάντα συνθήκες συνωστισμού όσον αφορά την προσέλευση φοιτητών.

Αυτή τη φορά ελπίζουμε να συμβεί το ίδιο, μα εδώ, στην Ελλάδα, καθώς ο Μπαλανφά έρχεται προσκαλεσμένος από το ΑΠΘ, για να μιλήσει στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης (Πέμπτη 8 Ιουνίου, στις 20.00 στην Αίθουσα Αιμίλιος Ριάδης, κτίριο Μ2, ισόγειο - ελεύθερη είσοδος), με θέμα «Η κρίση της νεωτερικότητας».

Σε μας δίνει σαφείς απαντήσεις για τα αίτια αυτής της κρίσης, καθώς και για μεγάλα προβλήματα που μαστίζουν τον δυτικό κόσμο, όπως η τρομοκρατία.

Αν και απέφυγε να απαντήσει με σαφήνεια για την κατάσταση κοινωνικής και πολιτικής ανελευθερίας στην Τουρκία, ωστόσο δεν μέτρησε τα λόγια του όσον αφορά την ελευθερία του πανεπιστημίου στην Κωνσταντινούπολη σε σχέση με τα αντίστοιχα στη Γαλλία.

● Ποια θεωρείτε τα κύρια αίτια και χαρακτηριστικά της κρίσης της νεωτερικότητας;

«Η άποψη που θα καταθέσω είναι καθαρά υποκειμενική: Η κρίση της νεωτερικότητας δεν μπορεί πλέον να λογιστεί καν ως κρίση. Την ονομάζουμε έτσι καθώς δεν ξέρουμε τι είναι αυτό που μας συμβαίνει.

Μια πραγματική κρίση είναι πάντοτε διαλεκτική και ενέχει μέσα της τα στοιχεία που μπορούν να τη σταματήσουν. Πολύ περισσότερο, ενέχει μια αισιόδοξη θέση που επιτρέπει στους πολίτες να πιστέψουν σε μια αντίστροφη πορεία.

Αυτό, όμως, δεν συμβαίνει στη σημερινή "κρίση" ή τουλάχιστον δεν συμβαίνει πλέον. Ολα τα σύγχρονα προβλήματα (κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, θρησκειολογικά, αισθητικά) μοιάζουν να είναι συμπτώματα μιας γενικότερης παθολογίας που χαρακτηρίζει την εποχή μας και είναι δύσκολο να διαγνωστεί.

Λέγοντας αυτό, θα περιγράψω το κύριο χαρακτηριστικό όσων ζούμε: η απόλυτη σχεδόν εξειδίκευση και η απόλυτη σχεδόν αδυναμία αυτή η εξειδίκευση να οδηγήσει σε οποιαδήποτε μορφή λύσης ή διεξόδου.

Οσο περισσότερο αναπτύσσουμε αυτή την τόσο εξειδικευμένη τεχνογνωσία τόσο λιγότερα μπορούμε να κάνουμε, λες και η κουλτούρα της νεωτερικότητας δεν είναι παρά αυτόματα μηχανήματα που παράγουν τρόπους σκέψης, σχεδόν μεταφυσικά αποξενωμένους από κάθε τι ζωντανό και ανθρώπινο.

Λες και αυτές οι "εννοιολογικές μηχανές" έχουν προγραμματιστεί ώστε να μην μπορούν να ξεφύγουν από τις ασάφειες και τις αμφισημίες που ξεπρόβαλαν μετά τους δύο παγκοσμίους πολέμους: μιλώ για την αυξανόμενη καταστροφή της παραγωγής και των ανθρώπινων αναγκών - αυτό ακριβώς που ο Πλάτων είχε ήδη καταδείξει στον "Τίμαιο"».

● Από τον Διαφωτισμό έως τη Νεωτερικότητα, ο άνθρωπος έγινε το κέντρο όλων. Ηταν η προσωποποίηση της δύναμης και κάθε λογής δυνατότητας. Πλέον, το παγκοσμιοποιημένο Κεφάλαιο είναι αυτό που αποτελεί την «προσωποποίηση» της δύναμης και... της δύναμης.

«Η Νεωτερικότητα ξεκινά βασιζόμενη στη ρήση του Ντεκάρτ "σκέφτομαι άρα υπάρχω". Πίστευαν πως ο μόνος τρόπος να υπάρχει κάποιος μέσα στον κόσμο είναι αν είναι κυρίαρχος του εαυτού του και της μοίρας του. Τι στ' αλήθεια, όμως, υποδηλώνει ο Ντεκάρτ; Πως η δύναμη του υποκειμένου να θέσει εαυτόν κυρίαρχο βασίζεται στο ότι μπορεί να καταστρέψει πραγματικά τα πάντα! Κάτι που είναι τόσο αληθινό όσο και τραγικό!

Και αυτό το τόσο αληθινά τραγικό (σ.σ. πως είμαστε κυρίαρχοι των πάντων επειδή ακριβώς μπορούμε να καταστρέψουμε τα πάντα) πραγματώθηκε κατ' αρχάς επί αποικιοκρατίας και αργότερα με τους δύο παγκόσμιους πολέμους.

Το ίδιο ζούμε και τώρα. Εχουμε ζήσει τόσο καλά για τόσο καιρό που σχεδόν "επιθυμούσαμε μια κρίση". Το ίδιο έγινε και με τους Βαλκανικούς πολέμους και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο με τις απίστευτες σφαγές. Το υποκείμενο, ψάχνοντας μια "κρίση" για να νιώσει κυρίαρχο, έχασε όλη του την υποκειμενικότητα, όπως πολύ σωστά έχει αναφέρει ο Β. Μπένγιαμιν.

Οσο για την παγκοσμιοποίηση, αυτή, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι παρά ένα τρικ, ώστε να μπορέσει ο άνθρωπος να κρύψει τη μέγιστη αδυναμία του να σταματήσει να καταστρέφει τα πάντα, τον εαυτό του και όσα θεωρεί ότι του ανήκουν. Μάλιστα, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι ήταν αυτοί που αποκάλυψαν το κρυφό πρόσωπο του καπιταλισμού, σε όλη του τη μεγαλειότητα.

Τι εννοώ: Ενώ ο καπιταλισμός ρευστοποιείται σε μια όλο πιο έντονη παραγωγή αγαθών, το ανθρώπινο υποκείμενο δεν δύναται να υπάρξει ούτε ως παραγωγός ούτε ως καταναλωτής. Με το που πάρουμε ένα νέο κινητό, έχουμε ήδη μετανιώσει με την αγορά του, καθώς ήδη ένα νέο μοντέλο έχει βγει στην αγορά. Πώς υπάρχεις μέσα σ' αυτό; Απλά δεν υπάρχεις.

Είναι αυτό που λέμε "ρευστοποίηση της ύπαρξης". Μιας ύπαρξης που ζει σε ένα αδιάλειπτο "μετα-" (μετανεωτερικότητα, μεταδημοκρατία, μετακαπιταλισμός κ.ά.), στο οποίο το μόνο που προσδοκούμε (καθώς καταστρέφουμε κάθε τι, αμέσως μετά τη δημιουργία του) είναι η "υπόσχεση" πως μπορούμε να δημιουργήσουμε το αδύνατο».

Η διανόηση πρέπει να παραμείνει μακριά από κάθε πολιτική δέσμευση

● Πώς θα ονομάζατε τη σημερινή εποχή;

«Ζούμε στην εποχή της μετανεωτερικότητας. Βέβαια αυτό το "μετά" καμία σχέση δεν έχει με το πραγματικό νόημα της πρόθεσης "μετά". Απλά τη χρησιμοποιούμε καταχρηστικά, γιατί δεν ξέρουμε τι άλλο να πούμε. Ζούμε κάτι άλλο... αλλά τι; Δεν μπορούμε να το αναγνωρίσουμε.

Και πώς να μπορούμε, όταν χάνουμε το παρόν, καθώς γίνεται αμέσως παρελθόν και δεν προλαβαίνουμε να το ζήσουμε (ούτε καν ως καταναλωτές, όπως προανέφερα). Δεν προλαβαίνουμε να ζήσουμε κάτι και έχει γίνει ήδη ανάμνηση.

Ουσιαστικά αυτό το "μετά" είναι κιόλας "πριν" και μάλιστα μη βιωμένο. Ως συνέπεια, είμαστε συνεχώς διχασμένοι σε δύο κατευθύνσεις. Η μία είναι το "αδύνατο" που προσδοκούμε για το μέλλον και η άλλη, το να γυρίσουμε πίσω, στην εποχή όπου οι εθνικισμοί κυριαρχούσαν.

Γι' αυτό και αναδύονται τόσα ακραία εθνικιστικά κινήματα: αφού οι μοντέρνες κοινωνίες καταστρέφουν τον εαυτό τους πριν καλά καλά προλάβουν να τον αναγνωρίσουν, έτσι και οι άνθρωποι μέσα σ' αυτές στρέφονται στην "άλλη" κατεύθυνση, αυτή της οπισθοδρόμησης στην αναβίωση της εθνικής ταυτότητας, που κατέστρεψε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος.

Αλλά και πάλι, μιλάμε για ταυτότητες-καρικατούρες (εδώ έγκειται η κοροϊδία)... Η εξαφάνιση του παρόντος, με ό,τι αυτό σημαίνει για το μέλλον: αυτό είναι το κύριο χαρακτηριστικό της εποχής μας».

● Πώς εξηγείται το γεγονός ότι αρκετοί νεαροί Δυτικοί ή Ευρωπαίοι ακολουθούν φονταμενταλιστικές ομάδες όπως το «Ισλαμικό κράτος» (ISIS);

«Φυσικά δεν θα μπορούσα να κάνω μια διάγνωση γι' αυτό. Πρέπει να υπενθυμίσω επίσης ότι δεν είναι μόνο νέοι Ευρωπαίοι ή Δυτικοί που εντάσσονται σε αυτές τις εγκληματικές ομάδες και θα επιμείνω στο να τις χαρακτηρίσω εγκληματικές και όχι τρομοκρατικές.

Η γεύση για το έγκλημα πιστεύω ότι είναι ένας από τους λόγους ένταξης σε αυτές τις ομάδες, καθώς και η ιδεολογία που "ντύνει" το έγκλημα με κάποιο είδος αθωότητας που δίνεται από τη θρησκεία. Είναι πολύ περίπλοκο, ωστόσο, υπάρχουν τουλάχιστον δύο σημαντικά στοιχεία σ' αυτό το φαινόμενο που πρέπει να συζητηθούν.

Το πρώτο συνίσταται στο ιστορικό υπόβαθρο μέσω του οποίου διαμορφώθηκε. Το δεύτερο συνδέεται με την εξέλιξη του σύγχρονου Ισλάμ και τις πολιτικές αποφάσεις, σημεία στα οποία πρέπει να επισημάνουμε και πολιτικές ευθύνες.

Οι πρώτοι παράγοντες έγκεινται στην ωμότητα του κόσμου κατά τη διάρκεια των δύο παγκοσμίων πολέμων στη Δύση, όπως ήδη ανέφερα. Ο αφανισμός αποτελεί παραδόξως το έδαφος αυτής της δυτικής κουλτούρας που έχει γίνει ο τρόπος ζωής του κόσμου.

Το πιο κοινό αγαθό που μοιράζεται στον κόσμο είναι αυτή η δύναμη αφανισμού που συνοδεύει συνεχώς το κάθε τι. Οι ομάδες αυτές δεν μπορούν να αποφασίσουν εάν επιθυμούν να δημιουργήσουν μια πολιτική δομή ή απλώς να οδηγήσουν τα μέλη τους στον θάνατο ως μάρτυρες. Αλλά η αυτοκτονία δεν είναι μόνο μια μέθοδος που ανήκει σε αυτές τις ομάδες, είναι επίσης η αρχή που υποβόσκει στις πράξεις της σύγχρονης ζωής σε όλα τα κράτη του κόσμου».

● Τι γίνεται, όμως, με το σύγχρονο Ισλάμ;

«Η αποκαλούμενη αναβίωση του ισλαμισμού στις αρχές του 20ού αιώνα προκλήθηκε από τις μεγάλες αποικιακές δυνάμεις εκείνης της εποχής, που δημιούργησαν τους νεο-μουσουλμάνους. Αυτοί δεν έχουν καμία σχέση με τους μουσουλμάνους των παλαιότερων εποχών.

Είναι καρικατούρες που δεν φέρουν πλέον τις παλιές αρετές του παλαιού μουσουλμανικού κόσμου που προωθούσε τον πολιτισμό, τη σκέψη, είχε κουλτούρα της φιλοξενίας. Σήμερα είναι αδύνατο να ταξιδέψει κανείς στον μουσουλμανικό κόσμο χωρίς πολλούς κινδύνους. Το νεοσύστατο Ισλάμ είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που ήταν το Ισλάμ παλαιότερα.

Αυτή η αλλαγή ευνοήθηκε με το σύμφωνο μεταξύ του βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας και του Ρούσβελτ, μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Επαναλήφθηκε από τον Ομπάμα, στην καταστροφική ομιλία του στο Κάιρο.

Στον αγώνα τους κατά των σοσιαλιστών, οι αμερικανικές κυβερνήσεις συστηματικά βοήθησαν και ενθάρρυναν όλους τους ισλαμιστές της Ανατολής, με αποτέλεσμα την κατάσταση που γνωρίζουμε, για την οποία φέρουν μεγάλη ευθύνη: Βοήθησαν αυτόν τον νεογέννητο ισλαμισμό, προωθώντας τη δική τους αντίληψη που βασίζεται στη συστηματική εκμετάλλευση των λαών, την πλήρη ελευθερία της οικονομίας, την καταστροφή της πολιτικής και την ενθάρρυνση των εμφύλιων ταραχών, που δικαιολογεί τον νόμο της βίας.

Αυτοί οι νέοι που πηγαίνουν σε αυτές τις ομάδες είναι, κατά την άποψή μου, ο ιδανικός σύγχρονος άνθρωπος με τον τρόπο που η αμερικανική πολιτική επιθυμεί να είναι και έτσι τους δημιουργεί».

● Εχετε κάποιο προσωπικό όραμα για το πώς μπορούμε να αντιπαλέψουμε την κρίση;

«Ισως με την αποκατάσταση μιας πραγματικής πολιτικής, στην οποία οι ηγέτες αναλαμβάνουν τις ευθύνες που τους αναλογούν, κάτι που απαιτεί να πάρουν ρίσκα για τους εαυτούς τους και να σταματήσουν να ακούν τους διανοούμενους. Δεν επιθυμώ να συμμετέχω με οποιονδήποτε τρόπο σε πολιτική διαμάχη και ως εκ τούτου να είμαι ένας διανοούμενος.

Πιστεύω ότι η σκέψη πρέπει να παραμείνει μακριά από κάθε πολιτική δέσμευση, αφήνοντας την πολιτική στο δικό της πεδίο ανεξάρτητη και επομένως ισχυρή. Ας κάνει ο καθένας τη δουλειά του. Πάντως, κατ' εμέ, η σύγχρονη "κρίση" είναι πέρα από την πολιτική και δεν έχει λύση. Το βλέπω να μετακινείται από σπασμούς σε σπασμούς».

Διδάσκετε στο πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. Πιστεύετε ότι όσα μάς λέτε μπορείτε να τα πείτε ελεύθερα και στους φοιτητές σας, δεδομένου του πολιτικού καθεστώτος της Τουρκίας;

«Δεν παίρνω πολιτική θέση για το κυρίαρχο πολιτικό καθεστώς στην Τουρκία, καθώς δεν με απασχολεί κάτι τέτοιο. Ισως και αυτή η ερώτηση να μην είναι τόσο σχετική με το θέμα μας.

Αυτό που μπορώ να πω είναι πως κάνω το μάθημά μου ελεύθερα και έχω καλή σχέση με τους Τούρκους συναδέλφους μου, κάτι που έχει χαθεί στη Γαλλία. Εκεί, οι καταστροφικές αλλαγές στα πανεπιστημιακά ιδρύματα έχουν δώσει περισσότερη ελευθερία στους τεχνοκράτες που διοικούν τα πανεπιστήμια και όχι στους καθηγητές που διδάσκουν».

 Ιnfo

Ποιος είναι

Πολ Αντρέ Μπαλανφά
Γεννημένος το 1960 στη Γαλλία, ο Πολ Αντρέ Μπαλανφά σπούδασε φιλοσοφία στη Λιόν και το Στρασβούργο, ενώ ακολούθως εκπόνησε τη διδακτορική διατριβή του στο Πανεπιστήμιο Παρίσι ΙΙΙ (Sorbonne Nouvelle) με αντικείμενο τις Ανατολικές Γλώσσες & Πολιτισμό (1995). Από το 2009 κατέχει τη θέση του καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Γαλατά στην Κωνσταντινούπολη.

Εκτός από τις εκτενείς έρευνες και διαλέξεις του στο Ιράν, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και την Απω Ανατολή, ο Γάλλος διανοητής έχει δημοσιεύσει πλήθος βιβλίων και μεταφράσεων με αντικείμενο την Ισλαμική Σκέψη και την Ιστορία του Μυστικισμού. Τα κύρια ερευνητικά ενδιαφέροντά του αφορούν τις κλασικές και ισλαμικές σπουδές, το Μυστικό Ισλάμ, τον περσικό και οθωμανικό πολιτισμό και άλλα.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ