Εχει κάτοψη το γράμμα έψιλον

Η ιστορία του είναι άγνωστη ακόμη και για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης, παρʹ όλο που ο Ιωάννης Παπάφης (1792-1886) συγκαταλέγεται στους μεγάλους ευεργέτες, ο οποίος αθόρυβα είχε συμβάλει οικονομικά στην Επανάσταση του 1821 και στα πρώτα βήματα του νέου ελληνικού κράτους.

Γόνος εύπορης οικογένειας εμπόρων, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, αλλά πολύ νέος βρέθηκε στη Σμύρνη, κοντά στον πατέρα του, και δεν επέστρεψε ποτέ στη γενέτειρά του ούτε ως επισκέπτης.

Ορφάνεψε το 1810 και αναζήτησε στήριγμα στον θείο του, που είχε μεγάλο εμπορικό στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Λίγα χρόνια αργότερα, δημιούργησε τη δική του επιχείρηση στη Μάλτα και εγκαταστάθηκε στην πόλη Ραμπάτ, που έγινε η δεύτερη πατρίδα του.

Ασχολήθηκε με χρηματιστηριακές συναλλαγές και δημιούργησε τεράστια περιουσία, που του επέτρεψε να κάνει μεγάλες δωρεές στην Ελλάδα, οι οποίες ήθελε να μη γίνονται γνωστές.

Χρόνια μετά τον θάνατό του, ήρθαν στο φως στοιχεία που πιστοποιούν τη στήριξή του στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, το Πολυτεχνείο, αλλά και στα πρώτα βήματα της Εθνικής Τράπεζας.

Η ελληνική κοινότητα της υπό οθωμανική κατοχή Θεσσαλονίκης ήταν μέσα στους μόνιμους αποδέκτες της χρηματικής συμβολής του. Σε επιστολή του, που επέχει θέση διαθήκης, είχε προβλέψει «την κατάρτισιν ορφανοτροφείου διαρκούς».

Υπήρχε η παράκληση να πάρει την ονομασία Ορφανοτροφείο «Ο Μελιτεύς», προς τιμήν της Μάλτας, αλλά οι Αρχές της Θεσσαλονίκης θέλησαν να τιμήσουν τον μεγάλο ευεργέτη, δίνοντας το όνομά του στο ίδρυμα.

Το οικόπεδο και ο σουλτάνος

Το προνομιακό οικόπεδο των 53.880 τετραγωνικών πήχεων (περίπου 27 στρέμματα) ανήκε στον Τούρκο μεγαλοκτηματία Χαμντί μπέη και αγοράστηκε τον Σεπτέμβριο του 1893, με τίμημα 1.698 τουρκικες λίρες, που εξασφαλίστηκαν από την εν ζωή δωρεά του Ι. Παπάφη.

Ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε οκτώ μήνες αργότερα, αλλά οι εργασίες κατασκευής διήρκεσαν μια δεκαετία.

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Βασίλης Κολώνας, στο βιβλίο του «Η Θεσσαλονίκη εκτός των Τειχών», επικαλείται έγγραφα που βρέθηκαν στα Οθωμανικά Πρωθυπουργικά Αρχεία, σύμφωνα με τα οποία, το 1895, ο σουλτάνος είχε δώσει εντολή να σταματήσουν οι εργασίες ανέγερσης και καλούσε την ελληνική κοινότητα της Θεσσαλονίκης να αναζητήσει νέο οικόπεδο.

Παρεμβάσεις είχαν κάνει ο μητροπολίτης, αλλά και ο Οικουμενικός Πατριάρχης, που ενημέρωναν τις τουρκικές Αρχές ότι είχε ήδη κατασκευαστεί ο πρώτος όροφος του κτιρίου και είχαν αγοραστεί τα υλικά, ενώ τόνιζαν ότι στην πόλη υπήρχε μεγάλο θέμα με τη στέγαση των ορφανών.

Τόνιζαν ότι το ορφανοτροφείο είναι σε κατάλληλη θέση, αφού γειτονεύει με το Θεαγένειο και το τότε Ιταλικό Νοσοκομείο, υπενθύμιζαν μάλιστα ότι η θεμελίωση του κτιρίου είχε γίνει με την ενθάρρυνση των τοπικών Αρχών.

Τα αρχικά σχέδια, που σύμφωνα με τον Βασίλη Κολώνα, συνόδευαν τα υπομνήματα προς τον σουλτάνο, περιλάμβαναν ένα κτίριο μεγαλύτερης επιφάνειας από το τελικό και έφεραν την υπογραφή του αρχιτέκτονα Αντώνη Μητρέτζου, για τον οποίο δεν υπάρχουν περισσότερα στοιχεία.

Τα αρχιτεκτονικά σχέδια στην οικοδομική άδεια, που είχε εκδοθεί τον Ιούνιο του 1898, υπογράφονται πάντως από τον Ξενοφώντα Παιονίδη.

Ο αρχιτέκτονας

Γεννημένος το 1863 στη Φούρκα της Χαλκιδικής, ο Ξενοφών Παιονίδης σπούδασε στην Αθήνα και ανήκει στην πρώτη φουρνιά των αποφοίτων του Πολυτεχνείου.

Στη συνέχεια, έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πολυτεχνείο του Μονάχου και, το 1892, εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου διετέλεσε για πολλά χρόνια δημοτικός σύμβουλος και παράγοντας του αθλητικού συλλόγου «Ηρακλής». Εδωσε το «παρών» στον Μακεδονικό Αγώνα και πέθανε το 1933 από καρδιακή προσβολή.

Το Παπάφειο θεωρείται το σπουδαιότερο έργο του, αλλά έχει σχεδιάσει πολλά δημόσια και ιδιωτικά κτίρια, που του εξασφάλισαν τον επίζηλο τίτλο του αυθεντικού εκφραστή της νεοκλασικής ταυτότητας των ιστορικών κτιρίων της Θεσσαλονίκης.

Το μεγαλοπρεπές κτίριο του Ορφανοτροφείου καταλαμβάνει ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο επί των οδών Συμεωνίδη, Παπάφη, Λαμπράκη και Κατσιμίδη.

Εχει κάτοψη που σχηματίζει το κεφαλαίο γράμμα «Ε», που, σύμφωνα με ορισμένους μελετητές της Ιστορίας της Θεσσαλονίκης, παραπέμπει στο τρίπτυχο «Ελλάδα, Ελπίδα και Ελευθερία».

Το συγκρότημα των περίπου 7.000 τετραγωνικών, που κόστισε 11.000 τουρκικές λίρες, διαθέτει ισόγειο και δύο ορόφους.

Στο βασικό επίπεδο βρίσκονται η τραπεζαρία, οι χώροι αναψυχής και τα περίφημα εργαστήρια που συμβάλλουν στην εκπαίδευση των τροφίμων.

Στον πρώτο όροφο λειτουργούν οι αίθουσες διδασκαλίας και τα γραφεία του προσωπικού, ενώ οι κοιτώνες των παιδιών και η αίθουσα των τελετών αναπτύσσονται στο τελευταίο επίπεδο.

Αντιδράσεις είχε προκαλέσει η κατασκευή του μετρό (το ορφανοτροφείο βρίσκεται δίπλα στη βασική γραμμή του) Αντιδράσεις είχε προκαλέσει η κατασκευή του μετρό (το ορφανοτροφείο βρίσκεται δίπλα στη βασική γραμμή του) |

Η πρόσοψή του επί της οδού Παπάφη διακρίνεται από την απόλυτη συμμετρία των όγκων, με ανοίγματα σε ορθογώνιο και ημικυκλικό σχήμα, που εναλλάσσονται για να οριοθετήσουν τις διαφορετικές οριζόντιες ζώνες του. Κυριαρχούν, πάντως, η τριπλή σκάλα και το πρόπυλο με την τριγωνική απόληξη, που έχουν κατασκευαστεί από μάρμαρο και πιστοποιούν τη νεοκλασική αρχιτεκτονική ταυτότητα του οικοδομήματος.

Το κτίριο, πέρα από στέγη σε ορφανά, μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912 χρησιμοποιήθηκε ως στρατιωτικό νοσοκομείο και για ένα διάστημα στέγασε υγειονομικές υπηρεσίες του δήμου.

Στην Κατοχή, είχε καταληφθεί από τον ΕΛΑΣ και τον Δεκέμβριο του 1944 πέρασε στις αγγλικές δυνάμεις, που το χρησιμοποίησαν για τις ανάγκες περίθαλψης των στρατιωτών τους.

1. Η κριτική της εποχής

Η κατασκευή του Ορφανοτροφείου ολοκληρώθηκε το 1903, με βάση το φιρμάνι που είχε εκδώσει ο σουλτάνος. Η λειτουργία του, παρά την πρόβλεψη της διαθήκης του Παπάφη για μόνιμη ενίσχυση, συνάντησε πολλές οικονομικές δυσκολίες, λόγω των οποίων στις αρχές της δεκαετίας του 1930 και για μια τριετία δεν έγινε εισαγωγή νέων τροφίμων. Παρά την έλλειψη πόρων, το κτίριο διακρίνεται για την εκτεταμένη χρήση μαρμάρων. Θα ήταν προτιμότερο να υπήρχαν λιγότερα μάρμαρα και περισσότεροι τρόφιμοι, είχαν γράψει εφημερίδες την εποχή των εγκαινίων.

2. Εργα του Παιονίδη

Ο Ξ. Παιονίδης έχει υπογράψει σπουδαία κτίρια στην πόλη της Θεσσαλονίκης, μεταξύ των οποίων η βίλα Μορντόχ που στέγαζε για χρόνια τη δημοτική βιβλιοθήκη, η έπαυλη Σαλέμ που ήταν έδρα του ιταλικού προξενείου και η οικία Νεδέλκου που λειτουργεί έως σήμερα ως εστία της αγιορείτικης κοινότητας. Εχει επίσης σχεδιάσει τα σχολικά συγκροτήματα σε Πολύγυρο, Επανωμή, Ορμύλια, Νικήτη και το παλιό Παρθεναγωγείο Κοζάνης.

3. Συγκατάθεση με αποζημίωση

Το Ορφανοτροφείο βρίσκεται δίπλα στη βασική γραμμή του πολύπαθου μετρό της Θεσσαλονίκης, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 2006 και είχε προβλεφθεί η στάση «Παπάφη». Η συγκατάθεση του μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, που είναι πρόεδρος του ιδρύματος, εξασφαλίστηκε όμως έξι χρόνια αργότερα και με την καταβολή αποζημίωσης 1 εκατ. ευρώ από την πλευρά του Δημοσίου.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας