Από την καταστολή της Ανοιξης της Πράγας στην καπιταλιστική παλινόρθωση

Η αίσθηση της αμηχανίας είναι διάχυτη στα πολλαπλά αφιερώματα των τσεχικών και σλοβακικών ΜΜΕ για τα γεγονότα του ‘68. Αντίστοιχα με αντιφατικές και αλλοπρόσαλλες εκδηλώσεις η πολιτική ελίτ των δύο διάδοχων κρατών της Τσεχοσλοβακίας επιχειρεί να αντλήσει πολιτικά οφέλη από τους εορτασμούς της επετείου.

Στις επίσημες εκδηλώσεις επικρατεί ο αντιρωσισμός ενίοτε και ο αντικομμουνισμός. Κατά κανόνα αποσιωπάται το γεγονός ότι η επέμβαση του Συμφώνου της Βαρσοβίας αποσκοπούσε πρωτίστως στο πνίξιμο μιας μεταρρυθμιστικής προσπάθειας για έναν σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο.

Εμπνευστής και πρωταγωνιστής αυτής της προσπάθειας ήταν η ηγεσία του Κ.Κ. Τσεχοσλοβακίας με επικεφαλής τον Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ. Η τσεχοσλοβακική τότε ηγεσία, στο πλευρό της οποίας τάχθηκε η πλειονότητα της τσεχοσλοβακικής κοινωνίας, χάραξε από τις αρχές του ‘68 ένα πρόγραμμα πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων, επιχειρώντας να αποδείξει ότι το σχήμα «δημοκρατικός σοσιαλισμός» δεν είναι ουτοπικό, δεν αποτελεί contrictio in adjectio.

Οι Τσεχοσλοβάκοι το πρώτο οκτάμηνο του ‘68 βγήκαν από την γκρίζα μπρεζνιεφική πραγματικότητα, άρχισαν να ενδιαφέρονται για τα κοινά, μέθυσαν από την έκρηξη της ελευθερίας. Το νέο μοντέλο σοσιαλισμού, στο οποίο λόγια και πράξεις συμβάδιζαν, ηγεσία και λαός συμπορεύονταν, θορύβησε τη Μόσχα και τους δορυφόρους της.

Η επέμβαση του Κρεμλίνου δεν εμπόδισε την εκδήλωση καμίας αντεπανάστασης. Οι ηγέτες της Πράγας δεν απέβλεπαν σε καμία αλλαγή συστήματος, αλλά στον «εξανθρωπισμό» του. Δεν απέβλεπαν σε αλλαγή στρατοπέδου, αλλά σε μια ισότιμη συνεργασία με τη Μόσχα και τους εταίρους της στο πλαίσιο του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της ΚΟΜΕΚΟΝ.

Ο Ντούμπτσεκ τη βραδιά της εισβολής αντιμέτωπος με τους πάνοπλους Σοβιετικούς αλεξιπτωτιστές που είχαν εισβάλει στην έδρα του Κ.Κ. Τσεχοσλοβακίας μονολογούσε έκπληκτος: «Αυτό δεν μπορείτε να το κάνετε σ’ εμένα». Για τον ίδιο λόγο οι Τσεχοσλοβάκοι, που μέχρι τότε αντιμετώπιζαν τους Σοβιετικούς φιλικά, δεν μπορούσαν να πιστέψουν ότι τα σοβιετικά τανκς αυτή τη φορά δεν ήρθαν για να τους απελευθερώσουν (όπως το 1945) αλλά για να τους υποτάξουν.

Αυτό που στα τέλη Αυγούστου φάνταζε ως μια «μεγάλη παρεξήγηση» απεδείχθη αναδρομικά μοιραία επιλογή. Η 21η Αυγούστου του 1968 ενταφίασε το πείραμα εγκαθίδρυσης ενός σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο. Ο σοσιαλισμός ως πρόταση εναλλακτική, ανώτερη του καπιταλισμού, απώλεσε μετά την εισβολή το γόητρό του. Στη Δύση τα κομμουνιστικά κόμματα μετά την εισβολή άρχισαν σταδιακά να χάνουν την επιρροή τους, καθώς αδυνατούσαν να εξηγήσουν τους λόγους που οδήγησαν τη Μόσχα να εισβάλει σε μια χώρα που ήθελε να καταστήσει τον σοσιαλισμό, με την υποστήριξη του λαού της, ανταγωνιστικότερο του καπιταλισμού.

Στην Τσεχοσλοβακία η «γενιά του ‘68» είδε τις ελπίδες της να διαλύονται κάτω από τις ερπύστριες των τανκς. Επειτα από μια μεγαλειώδη βδομάδα αντίστασης είδε τους λατρεμένους (κομμουνιστές) ηγέτες της να υποκύπτουν στις ασφυκτικές πιέσεις του Κρεμλίνου, να γυρίζουν πίσω ταπεινωμένοι αναλαμβάνοντας οι ίδιοι το βδελυρό έργο ξεδοντιάσματος της μεταρρυθμιστικής πορείας που οι ίδιοι είχαν δρομολογήσει.

Λίγους μήνες μετά την καταστολή της Ανοιξης της Πράγας οι πρωταγωνιστές της καρατομήθηκαν. Μισό εκατομμύριο μεταρρυθμιστές κομμουνιστές διαγράφτηκαν από το Κ.Κ. Τσεχοσλοβακίας. Αλλοι τόσοι υπέγραψαν δηλώσεις μετανοίας και αποσύρθηκαν από την ενεργό πολιτική, δεκάδες χιλιάδες κατέφυγαν στη Δύση. Η χώρα επέστρεψε στην μπρεζνιεφική γκρίζα καθημερινότητα. Οι μνήμες του ‘68 εξαγοράστηκαν από τη νεοσταλινική ηγεσία του Γκούσταβ Χούζακ με αυξήσεις παροχών, άνοδο του καταναλωτισμού και ιδιώτευση.

Ορισμένοι από τους πρωταγωνιστές της Ανοιξης της Πράγας ξαναήρθαν για ένα φεγγάρι στην επικαιρότητα 21 χρόνια μετά, την περίοδο της «βελούδινης επανάστασης». Τότε ακόμα μόνο ένα χαμηλό ποσοστό Τσεχοσλοβάκων επιθυμούσε παλινόρθωση του καπιταλισμού.

Ωστόσο η εποχή δεν προσφερόταν για νέους πειραματισμούς με «καλούς» ή «πρώην» κομμουνιστές. Οι εκπρόσωποι του ‘68 σύντομα παραμερίστηκαν από την πολιτική σκηνή της χώρας, ενώ η προσφυγή στον ακραίο αντικομμουνισμό αποτέλεσε συνήθη πρακτική της νέας πολιτικής ελίτ.

Η βίαιη καταστολή της Ανοιξης της Πράγας από τα σοβιετικά τανκς έθεσε με τραγικό τρόπο τέλος στις ελπίδες των Τσεχοσλοβάκων για έναν ανθρωπινότερο σοσιαλισμό στη χώρα τους. Κλόνισε την εμπιστοσύνη εκατομμυρίων κομμουνιστών και άλλων προοδευτικών ανθρώπων προς τη Μόσχα ως προστάτιδα δύναμη των αδυνάτων και ως κέντρο του παγκόσμιου σοσιαλιστικού συστήματος.

Οπως αποδείχτηκε είκοσι χρόνια αργότερα, το Κρεμλίνο με την επιλογή του οδήγησε το σοβιετικό μπλοκ σε αδιέξοδο, ή μάλλον σε ένα τούνελ στο τέλος του οποίου έφεγγε η παλινόρθωση του καπιταλισμού.

*Επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας και επικεφαλής του Τμήματος Νεοελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Καρόλου της Πράγας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας