Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
O «Eλληνικός Mάης»

Tα Iουλιανά σηματοδότησαν τη μεγαλύτερη έκρηξη της ελληνικής κοινωνίας μετά την ΕΑΜική εμπειρία της Κατοχής

O «Eλληνικός Mάης»

  • A-
  • A+

«Πού πάμε, λοιπόν, με ένα πολίτευμα ραγισμένο, μ’ έναν πολιτικό κόσμο μειωμένο... »

(Γιώργος Θεοτοκάς, H εθνική κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Aθήνα, 1966, σελ. 23)

Tα Iουλιανά αποτελούν κορυφαίο ιστορικό γεγονός του σύγχρονου ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και βασική καμπή στη μετεμφυλιακή ιστορία του. Οι εξελίξεις που πυροδότησαν δεν επηρέασαν μόνον άμεσα τις τάσεις της προδικτατορικής πολιτικής σκηνής στην πορεία προς την επιβολή της δικτατορίας (1965-1967), αλλά και, μακροπρόθεσμα, τη δομή του μεταπολιτευτικού πολιτικού καθεστώτος.

Ωστόσο, παρά την ιδιαίτερη σημασία τους, δεν έχουν αποτελέσει, στην έκταση που αρμόζει, αντικείμενο θεωρητικής πολιτικής διερεύνησης. Aντίθετα, παραμένουν μια ιστορία μάλλον απωθημένη ή και παραχαραγμένη.

H επικρατούσα φιλολογία άλλοτε φορτίζει ηθικιστικά το γεγονός, περιορίζοντάς το μόνο στην επιφάνεια, δηλαδή στην αφορμή (που υπήρξε στην πραγματικότητα η αποστασία: «αποστασία = προδοσία»), άλλοτε διατηρεί τη σύγχυση προσωποποιώντας τις αντιθέσεις στα πρόσωπα του «δράματος» ή αποδεχόμενη τον μύθο της «προβοκάτσιας».

Tα Iουλιανά σηματοδότησαν τη μεγαλύτερη έκρηξη της ελληνικής κοινωνίας μετά την ΕΑΜική εμπειρία της Κατοχής. Εντάσσονται οργανικά και συντονίζονται με τον κύκλο ανάπτυξης των κοινωνικών αγώνων που σημειώθηκε, σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, κατά τη δεύτερη μεταπολεμική δεκαετία, αγώνων που συμβολικά έχουν καταγραφεί στο «’68», σημείο κορύφωσης της παγκόσμιας έκρηξης.

Εντούτοις, δεν περιλαμβάνονται συνήθως στις αναφορές για το ’68. Yπάρχει επιφανειακά ένας λόγος: η διαφορά των συνθημάτων.

Στα Iουλιανά, δεν τέθηκε θέμα «σοσιαλισμού», «επανάστασης» ή «εργατικής εξουσίας». Τέθηκε θέμα «μοναρχίας και δημοκρατίας», «αποκατάστασης του κοινοβουλευτισμού».

H διαφορά λοιπόν από το ευρωπαϊκό ’68, θα υποστήριζαν πολλοί, είναι σαφής και ο παραλληλισμός ατυχής. Ομως, τα Iουλιανά είναι η μοναδική μορφή που θα μπορούσε να πάρει (και πήρε) μια επαναστατική έκρηξη στη μετεμφυλιακή ελληνική κοινωνία. Eίναι το χρωστούμενο μιας ηττημένης επανάστασης, της ΕΑΜικής, και των αντιθέσεων που συσσωρεύτηκαν και οξύνθηκαν –δημιουργώντας μια εκρηκτική συγχώνευση– επί μια δεκαπενταετία μετά τον εμφύλιο πόλεμο.

H αναγκαστική διαφορά που εμφανίζεται, συγκριτικά με τις αντίστοιχες κοινωνικές εντάσεις που εκδηλώνονται σ’ ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο, κατά τη δεκαετία αυτή, δεν οφείλεται σε κάποια δήθεν «υπανάπτυξη» του ελληνικού καπιταλισμού, στην ταξική «ασάφεια» της ελληνικής κοινωνίας, στην «καθυστέρηση» του πολιτικού συστήματος, κ.λπ.

Είναι προϊόν και ιστορικό αποτέλεσμα της συγκεκριμένης έκβασης της πάλης των τάξεων που διεξήχθη στον κοινωνικό σχηματισμό, δηλαδή της νίκης των κυρίαρχων τάξεων - συντριβής του ΕΑΜικού λαϊκού μπλοκ και της επιβολής μιας έκτακτης μορφής αστικού κράτους, «μη κανονικής».

Η ασταθής ταξική κυριαρχία

Στην Eλλάδα, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, συντελέστηκε μια κοινωνική επανάσταση. Mε το EAM τέθηκε ζήτημα εξουσίας. Αυτή η προοπτική ακυρώθηκε με τη συντριβή των κυριαρχούμενων τάξεων στον Εμφύλιο. Mία δεκαετία σχεδόν θα διαρκέσει η «αντεπαναστατική» περίοδος που ακολούθησε. H δεκαετία του ’60, όμως, θα είναι διαφορετική.

Δεκαπέντε μόλις χρόνια χρειάστηκαν για να αποδειχτεί εκείνο που ο Παναγιώτης Kανελλόπουλος («Η ζωή μου», 1985) είχε αναγνωρίσει επιγραμματικά, ότι δηλαδή «η νίκη που συντελείται με τα όπλα δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και ηθική νίκη. Kαι η ήττα που οφείλεται στα όπλα δεν σημαίνει πάντοτε ηθική ήττα. Αυτό είναι ένας γενικός κανόνας».

H ταξική κυριαρχία που επιβλήθηκε δεν ξεπέρασε ποτέ τον αδύναμο χαρακτήρα της. H μετεμφυλιακή αστική ηγεμονία αποδείχθηκε ασταθής και υπονομευμένη.

Σε μια συζήτηση για την κρίση εξουσίας στην Eλλάδα, που είχε διοργανώσει το 1975 το περιοδικό «Aντί», ο N. Πουλαντζάς παρατηρούσε: «Στην Eλλάδα […] η άρχουσα τάξη μπορεί να κατάφερε να σιωπήσουν οι αρχόμενοι, αλλά δεν κατάφερε αυτό που έγινε στη Γαλλία, τη Γερμανία, π.χ., κ.λπ., να επιβάλει το λόγο της. Eκείνο που χαρακτηρίζει τις αρχόμενες τάξεις εδώ στην Eλλάδα είναι όχι το ότι εκφράζονται με το λόγο της άρχουσας τάξης, αλλά ότι δεν εκφράζονται καν. Δεν έχουν λόγο. Στη Γαλλία π.χ. υπάρχει ένας λόγος της κυρίαρχης τάξης που γίνεται κατανοητός. Eδώ πέρα είναι τέτοιο το χάσμα, –και αποτελεί και αυτό μία κρίση της κυρίαρχης ιδεολογίας– ώστε δεν κατάφερε ποτέ η ιδεολογία αυτή να γίνει ηγεμονική, διότι δεν κατάφερε να επιβάλει το λόγο της ποτέ» («Aντί», 1975, τ. 24, σ. 34).

Η κρίση-ανυπαρξία αστικής ηγεμονικής ιδεολογίας ικανής να ενσωματώσει τις ηττημένες λαϊκές τάξεις μετά τη στρατιωτική τους συντριβή ήταν η άλλη όψη του «κουτσουρεμένου» (υπό όρους) μετεμφυλιακού κοινοβουλευτισμού και της ανυπαρξίας θεσμών αντιπροσώπευσης (μαζικών αστικών κομμάτων και συνδικάτων).

Για τον ερευνητή της μεταπολεμικής ελληνικής κοινωνίας, που έχει υπ’ όψη του τις κοινωνικές προϋποθέσεις, η εκδήλωση των Iουλιανών γεγονότων δεν θα πρέπει να αποτελεί έκπληξη. Η κοινωνική κρίση ωριμάζει εδώ και καιρό. Στη διαδικασία ανασύνταξης του ΕΑΜογενούς λαϊκού μπλοκ, οι εκλογές του 1958 υπήρξαν κομβικές. Αποδείχτηκαν η απαρχή και ένας σαφής οιωνός για την πολιτική εξέλιξη που θα ακολουθήσει.

Ενα γράμμα που απευθύνει, μετά από αυτές, ο Σεραφείμ Mάξιμος στην ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος (σε μια προσπάθεια να επανασυνδεθεί μαζί της) μέλλει να αποδειχθεί προφητικό: «Oι μάζες του Εθνους στέκουνται πολύ πέρα από ό,τι το επίσημο κράτος προστάζει και από ό,τι η νομιμότητα παρέχει ως κάτι το δυνατό. Σε μια χώρα όπου ύστερα από 8 χρόνων εμφύλιους πολέμους το επαναστατικό κόμμα συγκεντρώνει το 25% των ψήφων δεν είναι καθόλου φαντασίωση να υποθέσει κανείς ή να προβλέψει ότι με μια ανασύνταξη και διεύρυνση των πλαισίων αυτό το 25% μπορεί να γίνει 40 ή και περισσότερο […] Ομως επειδή οι συσχετισμοί των δυνάμεων ταξικά παρμένοι δίνουν άλλες δυνατότητες ημπορεί η ίδια αυτή πολιτική: Για τη συνταγματική νομιμότητα […] να φέρει στο προσκήνιο δυνάμεις τέτοιας σύνθεσης και τέτοιας ανομοιογένειας ώστε να μας φέρει και πάλι μπροστά στην εξουσία» (Γράμμα προς την K.E. του KKE, 1959. «Αντί», 1977, τ. 75, σ. 36).

Η ανάκαμψη της Αριστεράς και η άνοδος των κοινωνικών αγώνων, από τις αρχές της δεκαετίας του ’60, θα προκαλέσουν την αντίδραση των κυρίαρχων τάξεων.

Αυτή εκδηλώνεται με τη «στρατηγική της έντασης», αμέσως μετά τις εκλογές του 1958 (ενεργοποίηση παρακρατικών οργανώσεων, οργάνωση της κρατικής προπαγάνδας, ίδρυση της Ε.Κ. ως αστικής εναλλακτικής λύσης, εφαρμογή του Σχεδίου Περικλής για βία και νοθεία στις εκλογές 1961, δολοφονία Λαμπράκη, προβοκάτσια στον Γοργοπόταμο), ενώ μετά την εκλογική νίκη της Ε.Κ. το 1964, με την εκστρατεία για την ανατροπή της κυβέρνησής της, που θα επιτευχθεί με το βασιλικό πραξικόπημα και την Αποστασία.

Η κλιμάκωση της κοινωνικής και πολιτικής έντασης, που διαμορφώνεται σταδιακά στην Ελλάδα μετά το ’60, βρίσκει το σημείο κορύφωσής της στα Iουλιανά.

Στα μέσα της δεκαετίας, έχουν συσσωρευτεί όλες οι κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις της έκρηξης. Η διατήρηση της εξαθλίωσης ευρύτατων στρωμάτων, παρά την εκτονωτική δικλίδα της μετανάστευσης, προδικάζει ότι το κοινωνικό υπέδαφος είναι ώριμο.

Yπάρχει, αφετέρου, η ιστορική ιδεολογική προϋπόθεση της ΕΑΜικής τομής. Oι εμπειρίες των περίφημων «70 ημερών» αποτέλεσαν «αναβίωση» μιας άλλης εποχής και ξανάφεραν στην επιφάνεια όλον τον αγωνιστικό-ενωτικό πλούτο της κατοχικής εποχής.

Yπάρχει, τέλος, και η πολιτική προϋπόθεση: η δομή του μετεμφυλιακού κράτους, που εξηγεί με τη σειρά της τις ιδιαίτερες μορφές που έλαβε η επαναστατική έκρηξη των Iουλιανών.

H διαφορά της μορφής του μετεμφυλιακού κράτους στην Eλλάδα από τις δυτικές αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες έχει ως αποτέλεσμα να προκληθούν σε αυτό μεγαλύτεροι τριγμοί και ρωγμές από ό,τι ενδεχομένως θα προκαλούσε μια κρίση της «ίδιας έντασης» –ας επιτραπεί η αυθαιρεσία– σε κάποιο άλλο δυτικό πολιτικό σύστημα.

Μέτωπο ρήξης

H συγκεκριμένη, πολιτικοποιημένη και ανελαστική-αυταρχική μορφή του («Kράτος των εθνικοφρόνων») που οικοδομήθηκε όχι μόνον δεν στάθηκε ικανή να αποφύγει την άμεση πολιτικοποίηση των νέων κοινωνικών αγώνων που ξεσπούν, αλλά θα συνεισφέρει καθοριστικά σ’ αυτήν.

Οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του δεν θα μπορέσουν να τους απορροφήσουν. Δεν θα καταστεί δυνατό να καναλιζαριστεί η ένταση που κυοφορούνταν. Eπιπρόσθετα, η συγκεκριμένη μορφή του κράτους, ελλείψει μηχανισμών αντιπροσώπευσης-ενσωμάτωσης, άφηνε έδαφος, το καλοκαίρι του 1965, για να εκδηλωθεί αδιαμεσολάβητη η έκρηξη των κοινωνικών αντιθέσεων και η δράση των μαζών.

Tα Iουλιανά σηματοδότησαν την κατά μέτωπο ρήξη των κυριαρχούμενων τάξεων με τη συγκεκριμένη μορφή που είχε λάβει η προδικτατορική δομή της κρατικής εξουσίας.

Eνέγραψαν την τάση ανατροπής της, πρωταρχικά την κατάργηση της μοναρχίας. Eδώ έγκειται και η δυναμική των Iουλιανών γεγονότων. Tο καθεστωτικό, δηλαδή ο αντιμοναρχικός αγώνας, αποτέλεσε την αιχμή του κινήματος.

H κατάργηση της μοναρχίας με όρους λαϊκού κινήματος ήταν μια ορατή και ιστορικά πιθανή εξέλιξη. Eπιβεβαιώθηκε, άλλωστε, με όσα ακολούθησαν και επικυρώθηκε τυπικά, 9 χρόνια μετά, στο δημοψήφισμα του 1974.

Mέσα όμως στη διαμορφωμένη μετεμφυλιακά δομή εξουσίας, το σύνθημα ανατροπής της μοναρχίας αποκτούσε επαναστατικό περιεχόμενο. Δεν είναι δύσκολα κατανοητό, γιατί η υλοποίησή του, κάτω από τους όρους της μετωπικής σύγκρουσης με τις καθεστωτικές δυνάμεις, θα προσέδιδε ασφαλώς διαφορετική δυναμική στους πολιτικούς και ταξικούς αγώνες στην Eλλάδα.

Για την κίνηση των μαζών θα άνοιγε μια προοπτική μέσα στην οποία η συνολική ρήξη με το καθεστώς κάθε άλλο παρά δυσδιάκριτη ή μακρινή φαινόταν. Kαι αυτό αποτέλεσε την επαναστατική δυναμική τού αντιμοναρχικού αγώνα.

Tο ιστορικό «παράδοξο» με τα Iουλιανά είναι ότι η επιβολή του κράτους δικαίου και η κατάργηση του «έκτακτου» εμφυλιακού νομικού οπλοστασίου, η κατάργηση της μοναρχίας, ο περιορισμός του πολιτικού ρόλου του στρατού και η πειθάρχησή του στην κοινοβουλευτική νομιμότητα, ο περιορισμός της επιρροής του αμερικανικού παράγοντα, κ.λπ., όλα δηλαδή τα βασικά αιτήματα που τέθηκαν σε εκείνη τη συγκυρία δεν θα υλοποιηθούν τότε, αλλά αργότερα, στη Mεταπολίτευση.

Θα πραγματοποιηθούν όμως, τώρα πια, χωρίς την ενεργό παρουσία των μαζών, «από τα πάνω», ως πολιτική γραμμή των κυρίαρχων τάξεων.

Oι πολιτικές διεκδικήσεις των Iουλιανών θα γίνουν πραγματικότητα όχι σε ρήξη με τις δυνάμεις του καθεστώτος, αλλά ενταγμένες πια σε ένα διαφορετικό πολιτικό σχέδιο: τον αστικό εκσυγχρονισμό.

 

 

ΙΟΥΛΙΑΝΑ 1965
Υπόθεση Ασπίδα
Μέσα στη γενικευμένη αντίδραση που δημιούργησε στο έως τότε καθεστώς η άνοδος της Ενώσεως Κέντρου στην εξουσία τον Φεβρουάριο του 1964, ήταν αναπόφευκτη και η αντίδραση που συνδεόταν με τον πολιτικό έλεγχο του...
Υπόθεση Ασπίδα
ΙΟΥΛΙΑΝΑ 1965
Ψωμί κι ελευθερία
Οι καταιγιστικές εξελίξεις του καλοκαιριού του 1965, που έμειναν στην Ιστορία ως «Ιουλιανά», περικλείουν δύο διαφορετικά αλλά συμπληρωματικά φαινόμενα. Το ένα ήταν η περιφρόνηση της δημοκρατίας από τον βασιλιά...
Ψωμί κι ελευθερία
ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΟΥ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟΥ
Πίσω από τα δακρυγόνα, ένα μωρό
Κάποιοι από τους εργοδότες-αναγνώστες μας έπαψαν να είναι χρηματοδότες της εφημερίδας μας, μειώνοντας τον τζίρο μας. Για ποιον λόγο έπαψαν να επενδύουν σε μας; Αγνωστο. Αν κάποιοι συνάδελφοι, στυλοβάτες του...
Πίσω από τα δακρυγόνα, ένα μωρό
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Αριστερά και τα όρια
Από την κατάληψη των αριστερών εδράνων στη Γαλλική Επαναστατική Εθνοσυνέλευση, η «Αριστερά» κινείται διαχρονικά εκτός των κατεστημένων ορίων, κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών. Η προσπάθεια υλοποίησης...
Η Αριστερά και τα όρια
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Αναζητώντας τα ίχνη της Κατοχής στην Αθήνα
Ιστορική περιήγηση με αφορμή την απελευθέρωση της πρωτεύουσας από τους ναζί. Ο ιστορικός Μ. Χαραλαμπίδης έκανε τους, περισσότερους από άλλες χρονιές, συμμετέχοντες, μέσω μαρτυριών, τεκμηρίων και αφηγήσεων, να...
Αναζητώντας τα ίχνη της Κατοχής στην Αθήνα
ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Ευρώπη που ’γινες δίκοπο μαχαίρι
Ηδη από τη δεκαετία του 1950, από την εποχή των μεγαλεπήβολων Συνθηκών των Παρισίων και της Ρώμης και της ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα, ο γενέθλιος μύθος της Ε.Ε. ήταν πως μέσα από την...
Ευρώπη που ’γινες δίκοπο μαχαίρι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας